Býrabaı

«Oqjetpes» pen «Shýche» sanatorıı­leriniń arasyndaǵy myń buralyp jatqan taspa joldyń bıigindegi Aqylbaı asýy talaı júrginshiniń tabany tıgen ejel­gi soqpaq. Ilki zamannyń izetti tarıhyn kókiregine toqyǵan kónekóz qarııa­lar­dan talaı estigenbiz. Qıyrdaǵy Betpaq­dalany basyp, Saryarqanyń jonymen jol tartqan kerýenshiler osy asýǵa ıek artqanda, aldarynan Aqyl­baı batyr shyqpasa, kóńilderi olqy túsip qalady eken. Aqylbaı batyr kerýen­shi­lerdi asý­dan asyryp salǵan soń kóńil­deri jaı taýyp, jónine ketedi eken.

O, Kókshe, kózdi eriksiz toqtatasyń,

Aqsha bultqa qadalǵan shoqpar tasyń.

Aqylbaıdyń asa almaı asýynan,

Eńiste shógip jatyr aq botashyń.

Shamasy osy bir jan sezimin jyr qylyp órgen aqyn «aq botashym» dep tuspaldaǵanda kóz ushynan kórinetin Aqbýra taýyn aıtqan bolar. Aıtsa aıt­qandaı, Aqbýranyń qos órkeshi kógil­jim shymyldyqtyń arasynan men­mun­dalap kórinip tur. Bir qaraǵan adam aına-qatesiz qos órkeshti býraǵa uqsa­tar edi. Aqbýranyń bıiginen sýy tis syn­­dy­­ratyndaı sýyq bulaq aǵady. Tas­­tan-tasqa sekirip aqqan bulaqtyń dyby­­sy da qyzyq. Bir túrli muńdy táriz­di, otyz omyrtqańdy opyryp, qy­ryq qabyrǵańdy qaýsatyp, zarly ún shyǵa­ratyndaı. Baǵzy zamannan kele jatqan ańyzǵa sense, Aqbýranyń bıiginen tómen qaraı quldyrańdaıtyn bulaq býra­nyń kóz jasy desedi. Ras, keıde jylaýyq bulaq ta jadyraıdy, saqyldap kúletindeı, syqylyqtap oınaıtyndaı.

Áne ór kókiregin kóterip, tóńiregine anyq aıbar bergendeı Jekebatyr jatyr kólbeńdep. Kádimgi jaýgershilik zamannyń márt jaýyngeri ispetti. Tipti dýlyǵasy men saýytyn da sheshpegen. Máńgi uıqyda. El shetin kúzetken eren qalpynda. Ańyz aıtady, baǵzy zamanda ózi óte kúshti, ózi sonshalyqty ádil batyr jigit bolǵan eken. Tula boıynda tabıǵat syılaǵan alapat qýat ǵumyry taýsylyp bitpesteı. Qazaq dalasynyń joryq pen jortýyldan aman qalǵan kezi bar ma? Mynadaı sulý dúnıege kimder qyzyqpasyn. Ońtústik jaqtan qısyq qylyshty jońǵarlar shegirtkedeı qaptasa, Batystan Edil qal­maqtary tóngen. Talaǵan, qolǵa tús­ken er-azamatty asqan, atqan. Qarsy turar qýat qaıda? Qýat bar edi, biraq basy birik­pegen. О́zderimen ózderi jerge, tórt túlik maldyń jaıylymyna talasyp, aýyz birlikten aıyrylyp qalǵan jurt. Mine, osy kezde jas batyr baǵy ashylmaǵan jurttan ketip, óz aldyna baq pen baılyq izdegisi keledi. Aýyldyń ustalaryna qylpyldaǵan ótkir qylysh, berik dýlyǵa soqtyrady. Torǵaı kózdi aq saýytyn kıedi. Endi ne kerek? Jaý jaraǵy ústinde. Temir taıaq tebendeı bolǵansha kók teńizdi kókteı ótip, jer shetine jetkenshe qýaty arylmas. Osylaısha arman jetelep alǵa qadam basqan jas jigittiń aldynan ózge batyrlar kezdesip, jas jigitke birigeıik, birge júreıik, baqytty birge tabaıyq degen usynystaryn aıtady. Biraq jalyndap turǵan jas batyr olardyń aıtqanyna kóne qoımaıdy. Amal joq kóńil túkpirinde jolyqsam-aý degen, keziksem-aý degen arman qııaly, baqytqa degen qushtarlyǵy jetelep jalǵyz batyr jolǵa jeke-dara shyǵýǵa bekinedi. Kenet aldynan qumyrsqadaı qaptaǵan jaý kezdesedi. Dushpan jalǵyz eken dep aıasyn ba, qııan-keski soǵys bastalǵan. Kóptiń aty kóp, aqyr sońynda qansha jerden myqty bolǵanymen jeńilis tapqan. Kerege kózdi aq saýytty jaý naızasy qaq jaryp ótken kezde álgi batyr baqytty jalǵyz izdeýdiń qate ekendigin túsindi deıdi. Birlik kerek, birikken el ǵana ushpaqqa shyǵa alady. Jalǵyz júrip eshkimniń jol tappaıtyny anyq. Atam qazaq «jalǵyzdyń úni shyqpas» dep beker aıtty deısiz be? Ańyz ári qaraı bylaı jalǵasar edi. Qansyraǵan batyr tula boıynan ál ketip, týǵan dala­­synda shalqasynan túsip qulapty. Tas­qa aınalǵan. Tas bolǵanda da óziniń eńse­sin­deı bıik, aıbarly tas. Qaljyrap jatyp uıyqtap ketse kerek. Dýlyǵasy, sadaǵy men saýyty qasynda. Mine, Jekebatyr taýy osylaı paıda bolǵan desedi.

Batyrdyń qyryqqa taıaý kelgen jasy,

Denesi bıik jota, taýdaı basy.

Saqaly tósin japqan, qyr muryndy,

Kııýli basta jatyr dýlyǵasy.

Aqıyq aqyn Sáken Seıfýllın solaı depti. Salqyn samal jan dúnıeńdi jadyratyp, kókiregińniń kózin ashady. Kógildir nurǵa salynǵan kórkem dúnıede tynysyń keńip, tula boıyń jadyraıdy. Taban astyndaǵy tylsym tarıhtyń qoınaýyn zerdeleı qalyń oı qamap alady. Sál júrseńiz aldynan jarq etip ataqty Aq alań shyǵa keledi. Bir ǵajaby osy Aq alań­nyń qoınaýy qońyr salqyn kúzde de kelgen kisini kúpige orap qoıǵandaı jyp-jyly bolyp turady. Moınyńdy buryp qarasań, «Shaıtan urshyqqa» kóziń túsedi. Taǵy da ańyz. Baǵzy bir zamanda dál osy jerde han saraıy bolǵan desedi. Qyzyq qýǵan, baılyqqa belshesinen batqan han el-jurtyn umytqan. Kúnde kóretini saýyq-saıran. Jurt azyp-tozǵan. Sol sátte Jaratqan ıeniń qahary hanǵa túsken. Altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen saltanatty saraıdyń tas-talqany shyqqan. Elin oılamaǵan óńez han tasqa aınalyp ketse kerek. Tas bolǵanda da qubyjyqtyń keıpindegi Shaıtantas. Býrabaıdyń baýraıy qoıý qara túnniń shymyldyǵyn jamylǵan kezde Shaıtantastyń janynda bir kezde hanmen birge oıyn-saýyq qurǵan on san qyz qaıta tirilip, Shaıtantasty mazaqtap, qoldaryn shapalaqtap júredi desedi. Shynynda da bul qorqynyshty jer.

Syrǵa bókken bir tus – ataqty Oqjet­pes shyńy. Áne bir úsh kishirekteý shyńdy turǵylyqty halyq Úsh dińgek dep ataıdy. Ár qıly aıtylatyn ańyzda apaly-siń­lili úsh qyzdyń beınesi degen de uǵym bar. Este joq eski kezeńde jaqyn mań­daǵy, Býrabaı baýraıyndaǵy qalyń el­diń ishinde birinen-biri ótetin úsh sulý qyz ómir súripti. Al úsh qyzdyń orta­syn­daǵy jalǵyz ul – Oqjetpes jasanyp kelgen jaýdan beti qaıtpaıtyn batyr bolsa kerek. Úsh qyzdy syrt kóz­diń sýyǵynan qorǵaıdy, qamqory, tiregi bolady. Bir zamanda Býrabaıdy baýy­ryna basyp almaq bolyp, muzdaı qarý­lanǵan jaý tap beredi. Álgi úsh arý men batyr baýyrlary shyńdy panalaıdy. Ajal ańsaǵan aq jebe Býrabaıdyń ústin tor­la­ǵan qazbaýyr bulttardyń tynymsyz sorǵalaǵan aq jaýynyndaı jaýdy deıdi. Bular da qarap qalmaıdy, qaıta-qaıta sadaq tartady. Qalyń jaý qaptap kelip qor­shaǵan. Dál osy sátte batyr jigit Oqjet­pes shyńyna, al on jetide bir gúli ashyl­maǵan úsh arý úsh qamal tasqa aına­lyp ketken desedi. Qansha kektense de, quzar jartasqa qudireti jetpegen jaý keıin qaı­typty. Mine, osy Oqjetpes, Úsh dińgek, Bólektaý, Temirtaý máńgilik kór­gen jannyń tańdaıyn qaqtyryp, myzǵymaı tur.

Býrabaıdyń ný ormandary men syrǵa tunǵan sulý qoınaýlary jer betindegi adamzattan buryn jaratylǵan degen boljam da bar. Máselen, «Býrabaı obalary», «Býrabaı kenishi» dep atalatyn erterekte júrgizilgen arheologııalyq zertteý jumystary osy bir pikirdiń kýásindeı. Kıeli jerlerdegi 120-ǵa jýyq obaǵa qazba jumystary júrgizilipti. Zerttelmegeni qanshama. Bir zamanda Býrabaı aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń mańynan jer qazýshylar kóne tabyt taýyp alypty. Shamasy 1928 jyl bolsa kerek. Tabyttyń beti salmaǵy tórt tonnadaı granıt taspen kómkerilgen. Máıittiń qasynan úlken shuńǵyl qazan, altyn men kúmisten jasal­ǵan san alýan zergerlik buıymdar, sosyn er-turman tabylǵan. Bul tabytty el tarıhyn ekshegen ǵalymdar túbegeıli zert­teı kele, IV-V ǵasyrlardaǵy osy tóńi­rekti jaılaǵan túrki taıpalarynyń murasy degen boljamǵa kelgen.

Taý baýraıyna kelýshiler Jumbaqtas pen Oqjetpeske Úsh dińgek pen Kókshe, Aqbýra­ǵa kóz sýaryp turǵan kezde jana­ryńdy jasqaıtyn Bólektaý men Temir­taýdyń syrly symbatyna aıryqsha tańǵalady. Ásirese Temirtaýdyń qyr­qa­syna kóterilgende, Kúmiskól men Aınakól tostaǵanǵa shúpildetip quıǵan saýmaldaı jarq etip aldyńa keledi. Sol sátte osy bir qaıtalanbas ǵajaıyp sýretti kór­gen adam eki qolyna eki tostaǵan ustap tur­ǵan­daı áserge bólenedi. Aq býranyń buı­­ra-buıra órkeshteri Temirtaýdyń bıigi­­nen suqtana kóz salǵanda, tutas bir ǵajap sýret tárizdi kórineri bar. Dál osy jerde turyp Oqjetpestiń basyn­da tize búgip jatqan «pildi» Temir­taý qııa­synan qansha qarasań da taba al­maı­syń. Beıne-bir Jekebatyr shyrt uıqy­synan oıanyp, piline minip, egeýli naızasyn kókke sermep turǵandaı kórinedi. Endigi bir qyzyǵy, Býrabaı kóliniń Jumbaqtas jaǵalaýymen júrseńiz, shyń basynda jatqan pil taǵy da aldyńyzdan shyǵady. Anyryǵyraq zer salsańyz, álgi pildiń qamshylar jaq qulaǵyna jarmasyp tasbaqa órlep bara jatqandaı. Árqaısysy óz aldyna kórkem bir dúnıe – Sandyqtas, Tas kebis, Sıyrtas, Aıýtas, Qoıtas. Sóz arasynda aıta keterligi, baǵzy zamanda ata-babalarymyz búgingi kúni biz Býrabaı kóli dep, Kishkene Shabaqtyny – Shabaqkól, Úlken Shabaqtyny – Aınakól dep ataǵan. Bul jaıynda belgili shyǵys zertteýshisi, akademık-ǵalym V.Bartold túrkitektes halyqtar arasynda toponım ataýly óziniń tarıhı derektiligimen, jerdiń qasıetine sáıkes ataýyn dál taýyp qoıady dep tańǵalyp jazǵan bolatyn. Tananyń kózindeı jarq etip Aqqý kóli shyǵa kelgende, bylaıǵy jurt ańtarylyp qalatyny bar. Aqqý kóli jaıly da ańyz az emes. Este joq eski kezeńde kól ústindegi bir top aqqýǵa jaý qalmaqtyń biri sadaq kezese kerek. Eń shetki balapan aqqýǵa jebe tıgen. Qalǵan aqqý dúrk etip kóterilip, syńsı ushyp Býrabaıdyń bıigine, sadaq oǵy jetpes jerge baryp qalady. Biraq kól ústindegi balapandy tastap ketýge qımaıdy. Támam aqqý jylaǵan. О́lim aýzyndaǵy balapanǵa medet tilegen. Áýel basta bul oımaqtaı ǵana shaǵyn kól eken, top aqqýdyń kóz jasynan molaıǵan, keneresi keńigen. Sodan bastap Aqqý kóli atanypty-mys.

I.Slovsovtyń 1878 jylǵy jol jazbasynda, P.Emelıanovtyń 1912 jylǵy «Býrabaı – klımattyq stansa jáne kýrort» dep atalatyn maqalasynda tabıǵat sýretteri tamasha baıandalǵan. Ásirese I.Beklemıshev ótken ǵasyrdyń sońynda Býrabaı baýraıyndaǵy úsh kóldiń bir-birimen baılanysty sý júıesi ekendigin aıtyp, birshama derekter keltirgen.

Býrabaıdyń ońtústik baǵytynda kóz ushymen mólsherlegende shamamen jıyrma shaqyrym jerde Qotyrkól jatyr kólkip. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta myń qaraly jylqyny pushpa­ǵynan ter sorǵalata qýyp ákelip, kólge qulatsa kerek. Qalyń jylqy jappaı qotyrǵa ushyraǵan. Sodan soń jazyǵy joq kól Qotyrkól atanypty desedi.

Býrabaı baýraıyn aralaǵandar «Ar­qa­nyń altyn alqasy», «jumyr jerdiń injý marjany», «Qazaqstannyń Shveı­sarııa­sy» dep jatady. Sol talaıdy tańǵal­dyr­ǵan tamasha tabıǵattyń qoınaýyn­da buǵyp jatqan ańyzdyń bir parasy osyndaı.

Aqmola oblysy