Kókshetaý tóńireginde jylqy qymbat. Sere qazy baılaǵan tý bıe, qutpan aıǵyrlardyń baǵasy jarty mıllıonnan asyp jyǵylady. Bazarda tabaq kóteretin jylqy etiniń kılosy 2300 teńgeden satylýda. Oblysta tórt mıllıon gektardan astam jaıylym bar. Osy jaıylymnyń jartysy ǵana kádege asyrylýda. «Et táttiligin qoısa – men urlyǵymdy qoıar edim» depti baıaǵyda bir ákki barymtashy. Jylqy etiniń qadiri artqan saıyn jylqyny suq qoldyń suǵynan saqtaý da qıyndap barady. Aqmola oblysy elordany azyq-túlikpen qamtýǵa tıis basty óńirlerdiń biri ekenin eskersek, barymtashylarǵa qarymta jaýap qaıtarý isiniń ózektiligi arta túsedi degen oıdamyz.
Birer aı buryn bizdiń oblysta bir úıdiń 58 jylqysyn jaıylymda júrgen jerinen qoldy qylǵan baýkespeler quryqtaldy. Bul oqıǵa týraly bukil respýblıka qulaǵdar bolǵany anyq. Kúdiktiler jylqyny Ereımentaý aýdanynan aıdap áketip, Arshaly aýdanynyń Qostomar aýylyndaǵy sharýashylyq qorasyna qamaǵan. Keıin «MAN» júk kóliginiń konteınerine tıep, Nur-Sultan qalasyna jetkizbek bolǵan. Alaıda, arada birer saǵat ótkende biraz jylqy aýa jetpeı konteınerdiń ishinde tunshyǵyp, ólip qalǵan.
Jalpy, eki aıaqty bórilersiz de, bul óńirde myńǵyrtyp mal baǵýǵa kedergi keltiretin máseleler az emes. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń derekterine qaraǵanda, oblystaǵy jylqy sany eki júz myńnan astam. Onyń 43600-i árqıly aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń enshisinde. 50700-ge jýyǵy sharýa qojalyqtarynda. Mal súmesimen kún kóretin malsaq qaýym 107 myń bas jylqy baǵyp otyr. Eger bir jylqyǵa belgilengen mólsherge sáıkes 8 gektar jer qajet etiletin bolsa, kádege aspaı jatqan jerde áli qansha jylqy ósirýge bolar edi.
Nur-Sultan qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý beldeýindegi oblys astana turǵyndarynyń qajettiligin 33 paıyz ǵana qamtamasyz etip otyr. Taratyp aıtsaq, 28,6 myń tonna et ónimderi saýda sórelerinde satylǵan. Ras, ótken jylǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda 0,6 myń tonna ósim bar. Solaı bola tura, áli de ishki múmkindik sarqa paıdalanylyp otyr dep aıta almas edik. Bir qaraǵanda, mal basy kóbeıse, baǵasy da arzandar edi. Arzandamaǵan kúnniń ózinde burynǵy baǵany turaqtandyryp, ustap turýǵa ábden bolady emes pe?
Jylqy etiniń ózindik quny arzan. Olaı bolatyny, qysy jaıly jyldary tórt túliktiń tóresi qara oty tunyp turǵan jaıylymdarda tebindep-aq shyǵady. Qara maldy alty aı jemdep baǵý kerek bolsa, jylqynyń jóni basqa. Endi nege jylqy sany óspeı otyr?! Máseleniń mánisi mynada. Aldymen iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdary mal basyn kóbeıtýge qulyqsyz. Olar mehnaty kóp mal baǵýdan, kóktemde egip, kúzde oryp alatyn astyqty qolaıly kóredi. Ári qara mal sııaqty emes, jylqyǵa sýbsıdııa tólenbeıdi. Et óndirse de, qymyz óndirse de.
Mundaı qurylymdar belgilengen tártip boıynsha egistik jermen birge jaıylym, shabyndyqtardy da alady. Biraq bos jatyr. Jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń ıeligindegi barlyq aýmaqtyń 28 paıyzy ǵana paıdalanýda. Naqty derek keltiretin bolsaq, 1 mıllıon 600 myń gektar tıimdi paıdalanylmaı otyr.
–Aldymen Jer kodeksin jetildirý qajet, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – oblystyq prokýratýra jer jaıyn tekserip, 1 mln 600 myń gektar jerdiń paıdalanylmaı jatqanyn anyqtady. Jańaǵy sharýashylyqtar ózderine tıesili jaıylymdardy paıdalanbaıtyn bolsa, bir jyly resmı tekseris júrgizilip, akt jasalady. Ekinshi jyly osy kórinis taǵy qaıtalansa, úshinshi jyly ǵana kádege aspaı jatqan jerdi qaıtaryp alady. Biraq bul jerde mynadaı túıtkil bar. Eger jerdiń 25 paıyzyn paıdalansa, onda eshkim de qarsy ýáj aıta almaıdy. Zańda solaı. Jerden aıyrylmaý úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdary 25 pıyzyna sáıkes keletin maldy ekinshi jyly satyp alsa, barlyǵy dup-durys bolyp shyǵady. Biraq shyntýaıtynda qanshama jer ıgilikke jaramaı jatyr ǵoı. Sondyqtan, bul aradaǵy tyǵyryqtan shyǵar tóte jol – jer týraly zańdy jetildirý.
Ekinshi bir másele mal tuqymynyń azyp ketýi. Qara maldy qıyrdan aldyryp asyldandyryp jatyrmyz. Al tórt túliktiń tóresi sanalatyn jylqy maly mundaı jaqsylyq kórip otyrǵan joq. Oblystaǵy eki júz myńnan astam jylqynyń 3709 basy ǵana asyl tuqymdy. 1951-i jebe, 1153-i muǵaljar, qalǵany kóshim jylqylary. Aýyldaǵy aǵaıyn asyl tuqymdy aıǵyrdy qaıdan alýy kerek ekenin de bilmeıdi.
Erterekte jalpaq jurtqa jaqsy aty málim bolǵan №47 jylqy zaýyty halyqtyń qolyndaǵy maldyń tuqymyn asyldandyrýǵa ájeptáýir áser etip edi. Ol zaýyt jabylǵaly qashan?.. Ázirge asyl tuqymdy jylqy zaýytyn uıymdastyrý josparda joq. Sporttyq baǵyttaǵy júırikterdi baǵyp otyrǵan birer sharýashylyqtar ǵana bar. Biraq, bizge qazirgi keregi etti tuqym. Kórshiles Reseıdiń aýyr salmaqty aıǵyrlaryn ákelip, baǵymdaǵy jylqynyń sapasyn jaqsartýǵa talpynyp jatqandar bar eken. Máselen, «Sıvka-býrka» jylqy sharýashylyǵy. Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, bir ǵajaby tulǵasy taýdaı, aýyr salmaqty Reseı jylqysy úıir ustamaıdy. Tıimdiligi tuqymy azyp bara jatqan jergilikti jylqymen býdandastyrǵanda, salmaǵy artpaq ári súti de maıly, qoıý bolyp, jaqsarady eken.
–Jylqy tuqymyn asyldandyrýdyń jaıy bylaı, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary, – memleket tarapynan úıirge salatyn aıǵyrǵa sýbsıdııa tólenedi. Tek jekemenshikke emes, zańdy qurylymǵa. Bálkim, aýyl turǵyndary birigip, ózderindegi jaýapkershiligi shekteýli seriktestik bola ma, joq álde sharýa qojalyǵy bola ma, kelisip otyryp keleńsizdikten shyǵýǵa bolar. Asyl tuqymdy aıǵyrǵa memleket tarapynan 100 000 teńge sýbsıdııa tólenedi.
Jylqynyń tıimdi ekendigin ańǵarǵandar da bar. Qazir oblystaǵy 47 sharýashylyq júzdep, myńdap jylqy baǵyp otyr. Olarda da ishinara máseleler kezdesedi. Osy aradaǵy sáıkessizdikti qarańyz, keı sharýashylyq týyrylǵan jerdi týsyratyp bos ustasa, mal baǵamyn dep umtylyp turǵandarda jaıylym joq. Bul problema ásirese, iri eldi mekenderdiń, Kókshetaý qalasy men Nur-Sultan qalasy janyndaǵy aýdandarǵa tıesili.
–Jylqy baǵyp kórdik. Jaryqtyq jylqynyń paıdasy kól-kósir ekendigi ras, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Kúmis Kókshe» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Tımýr Muratbekov,–biraq túliktiń jaıyn biletin, quryǵy qutty jylqyshy taba almadyq. El ishinde otyrsaq ta, bel býyp eshkim shyqpaıdy. Arqanyń aıazy qatty, jazy ystyq ekendigin bilemiz, jylqyshy qaýymǵa bar jaǵdaıyn týǵyzar edik. Qulaqtandyryp aıttyq ta. Eńbekaqysy da tolymdy, kıim-keshegi, kóligi, bári bizdiń moınymyzda. Biraq, taba almadyq. Sosyn qara malǵa aýysyp kettik.
Taıaýda saýda sórelerindegi jylqy etiniń jaıyn bileıik dep oblys ortalyǵyndaǵy ortalyq bazarǵa soqqanbyz. «Jas et alyńyz, meniki jas maldyń eti» degen qıqýdan qulaq tunady. «Jas baıtaldyń eti, jas bıeniń eti» deıdi antalaǵan satýshylar. Ilkidegi qazaq jas, analyq maldy tuqym úshin ustaıtyn. Áli de bolashaǵy bar qunan-dónendi jaıratyp tastap, sata bersek, jylqy óse me?!
Atalarymyz jylqyny tórt túliktiń asylyna balaǵan. Qudaıǵa shúkir, qazir de quryǵyn tastamaı, úıir-úıir jylqy qaıyryp júrgen azamattar el ishinde az emes. О́kinishtisi, olardyń mal basyn kóbeıtýine kedergi keltiretin faktiler az emes. Sóz basynda aıtyp ótkenimizdeı, máseleniń mańyzdysynyń biri mal urlyǵyna kelip tireledi. Kúni keshe Prezıdent Q.Toqaevtyń ózi osy máseleni arnaıy kótergeninen el qulaǵdar boldy. Eger baýskespelerge qatysty jaza qataıtylsa, barymtaǵa qarymtanyń kókesi sol bolar edi.
Jylqy jaryqtyq qysy-jazy qora kórmeı, ıen dalada jaıylyp júrip kóbeıetin mal. Sýyq qoldylardyń suq kózine birinshi ilinetini de sodan. Prezıdent aıtqandaı, mal urlyǵy úshin jazalaý kúsheıtilse, Arqa tósinde qurysh tuıaqtylardyń kóbeıe túsýine septeseri sózsiz.
Aqmola oblysy
