Rábıǵa Syzdyqova: Abaıǵa, Muhtarǵa qarsy shabýyldar solaqaı saıasattyń kesirinen boldy

– Rábıǵa Sátiǵalıqyzy, otan­dyq ǵylymdy óristetýge qos­qan úlesińiz úshin berilgen «Qurmet», «Parasat» orden­de­ri­niń qataryn bıylǵy jyly Prezıdent Q.Toqaevtyń qoly­nan alǵan «Barys» ordeni to­lyq­­tyrdy. Qutty bolsyn! Jal­­py orden men marapatqa siz­diń kózqarasyńyz qalaı edi?

– Orden – osy ýaqytqa deıingi eńbegińniń baǵalanýy, ǵalymdy qurmetteý ǵoı. Bul – eńbegimizdiń ǵylymı ortada baǵalanýmen qatar Úkimet tarapynan da ǵylymǵa kóńil bólingeniniń, ǵalymdarǵa qurmet kórsetilgeniniń belgisi. Mundaı ordender tilge de qur­met­ti bildiredi. Bul meni ǵana emes, qasymda júrgen, izimizdi basyp kele jatqan áriptesterimdi de jigerlendiredi. Sondyqtan sol or­dendi berip jatqan Úkimetke al­ǵysym sheksiz.

– Ǵylymǵa bet túzegen jas býynnyń kóbi aldymen sizdiń sy­nyńyzdan ótýge tyrysady eken. О́z ıdeıańyzdy oıdaǵydaı jal­ǵastyrǵan shákirtterińiz kim­der, olar qandaı qasıetimen sizdiń esińizde qaldy?

– Ideıamdy jalǵastyryp kele jatqan shákirtim kóp. Til­dik norma, durys jazý, durys sóıleý, sóz ádebi boıynsha H.Nur­muhanov, N.Ýálı, A.Alda­she­va, A.Qobylanova sııaqty shákirt­te­rim, sóz qudireti, beıneli sóz qol­danystarǵa baılanysty B.Sha­la­baı, G.Ázimjanova, G.Saǵı­­dolla, K.Eńsebaeva, G.Aman­­dyqova, ádebı til tarıhyna baı­lanysty B.Nurdáýletova, B.Jubatova, fýnk­sıonaldy stıl­derge baılanysty Q.Eseno­va, qazaq til bi­liminiń tarıhy boıyn­sha O.Jubaeva, taǵy basqa shákirt­te­­rim eńbek etip kele­di. Gúlnar Muratova Abaıdy arnaıy zerttep, «Abaıdyń tildik tulǵasy: dıs­kýrstyq taldaý men konseptýaldy júıesi» (2008) degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Bıbaısha Nurdáýletova jyraýlar poezııa­syn zerttep (Jyraýlar poetıka­syn­daǵy dúnıeniń konseptýaldy beınesi. – Almaty, 2008), Syrdyń boıyndaǵy jyraýlardyń saýat­ty bolǵanyn dáleldep shyqty. Nurgeldi Ýálı birneshe ret orfo­gra­fııalyq sózdikter shyǵaryp, jaýapty redaktory boldy. Qazir de latyn álipbıine negizdelgen emle erejelerin túzýge belsene atsalysyp keledi.

– Bir ǵulama «Tildi abso­lıýt­ten­dirýdiń qajeti joq. Dúnıeniń qupııasyn, Qudaıdyń qupııasyn sózben almastyrýdyń qajeti joq» depti. Sóz óneri osynsha qu­diretti bola turyp, sonshama dármensiz bolýynyń syry ne­de?

– Tilimiz dármensiz emes. Til – qarý. Jyraýlar tilinde tol­ǵa­ma­ly aq naıza degen tirkes bar. Abaı: Tolǵaýy toqsan qyzyl til, – deıdi. Tolǵaý, tolǵamaly degen sózder birde qarýǵa qatysty qoldanylsa, endi birde tilge qa­tys­ty qoldanylǵan. Qarýǵa qa­tysty qoldanǵan kezde tolǵaý «qol­dan sýsyp túsip ketpeý úshin naı­zany qaıyspen, mata-jippen orap tastaý» degendi bildiredi. Al tilge kelgende «oıyńdy sózben mataý» degen mánde jumsalady. Oı­dyń sóz arqyly syrtqa shyǵýy ártúrli bolady. Sol oıdy jazýshy qalaı jetkizdi? Neni qalaı paıdalandy? Til, sóz qudiretti. «Sóz qudireti» degen kitabym da bar. Onda Muhtar Áýezovten bastap on jazýshynyń qazaq tilindegi sózdiń qudiret-kúshin, ásemdigin, beıne­li­ligin, áserliligin, durystyǵyn qalaı kórsetkeni týraly jazdym. Ádebıettiń tarıhyn zerttep, Abaı sııaqty qazaqtyń sóz qudiretin tanytqan aqynnyń tildik tulǵa­syn zertteý úsh monografııa jazdym. Abaı shyǵarmalarynyń tilin, Abaıdyń sóz órnegin taldaı otyryp, odan burynǵy aqyn­dar­dyń shyǵarmalaryn jeke taldap-tanytýǵa tyrys­tym. Qur­ǵaq sózben «anaý jaqsy, mynaý jaqsy» deýdi jaı oqyrman da biledi. Jazýshy sol tildiń baı­lyǵyn qaı tildik mehanızm­men jasap otyr? Sony kórsetýimiz kerek. Muhtar Maǵaýınniń, Ábish Ke­kilbaevtyń tarıhı roman­da­­rynyń basqa romandardan aıyrma­shylyǵy qandaı? Nesimen tar­ta­dy? О́tken ǵasyrlardaǵy oqı­ǵalardy kórsete aldy ma? My­saly, handardy sóıletkende: «Búgingi otyrysta mynadaı máse­le­ni qaraımyz», – deı me? Sony oqyrmanǵa qalaı jetkizedi? Eger dál osylaı dep jazsa, ony búgin­gi oqyrman qabyldamas edi, moıyndamas edi. Til mama­ny bolmaı-aq qoısyn. Ár nár­seniń de úılesimi bolatyny belgili. Asqar Súleımenov «Besin» degen povesinde orys ofı­seriniń aýzynan «qazaq» degen sóz shyǵarmaıdy. «Bórikter» deıdi, «analar, mynalar» deıdi. Áıteýir «qazaq» dep atamaıdy. Atat­qyzbaıdy Asqar. Nege? Sol arqy­ly álgi orys ofıseriniń qazaqty qor sanaıtynyn, kemsitetinin kórse­tedi. Bul da – sheberlik.

Qazirgi kezde qazaq tiliniń memle­kettik til retinde dármensiz bolyp jatqany, kúsh ala almaı jat­qany, jappaı qoldanysqa ıe bolmaı jatqany tildiń dár­mensizdiginen emes, sol qudi­ret­ti tildi durys paıdalana al­ma­ǵan­dyqtan. Ol saıasatqa, ma­man­darǵa, jumystyń durys uıym­dastyrylmaýyna baılanysty. Yqpal etip jatqan faktor kóp. Qazaq tiliniń damýyna, ishki áleýe­ti­ne múmkindik berip, jol ashý kerek, qoldanylý keńistigin ashýymyz kerek. Kópshilik uzaq ýaqyt paıdalanǵan til dármendi bolady. Bastaýyshta shet tilin oqytpaý kerek. Bala ana tilin bastaýysh mektepten meńgerip, keıin basqa tildi qosý kerek. Aınalasyn ana tilinde tanyp, ár zattyń qazaqsha ataýyn bilgen soń ǵana onyń orysshasyn, aǵylshynshasyn úırenýi ońaı.

Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaevtyń «Qazaq­stan­nyń bolashaǵy – qazaq tilin­de» degen sózi óte durys. Shy­nyn­da, qazaq halqynyń saqtalýy tili­niń saqtalýyna baılanysty. A.Baıtursynuly aıtqandaı, «sózi joǵalǵan halyqtyń ózi de jo­ǵala­dy». Sol halyqtyń aty joıylady. Til – alty-jeti qamaldyń ishindegi eń sońǵy qulaıtyn qamal. Til qulasa, ol til qyzmet etken, sol tilmen birge atalyp kel­gen halyq ta qurıdy. Adamdar bol­­ǵanmen, olar qazaq bolmaıdy. Til­ge kelgende durystap oılaný kerek.

– Sizdiń «Sóz qudireti», «Sózder sóıleıdi» degen eńbek­te­­rińiz bar. Sózdiń qýaty, sóz qu­direttiligi týraly bir ǵa­lym­daı tolǵanyp, izdendińiz. Búgin­de baqytty otbasyn qurýdyń qupııasymen bólisip, jetistikke jetýdiń syryn úıretetin psıholog-trenerler myńdaǵan adamǵa sózdi abaılap qoldanýǵa, sóz energetıkasyna asa mán berý qajettiligine nazar aýdartyp jatady. Ol ǵylym men bul ǵy­lymnyń sózge baılanysty us­tanymynyń arasynan ne aıyr­ma, ne uqsastyq kóresiz?

– Sóz qudiretti bolǵandyqtan, ár sózdi ornymen qoldanyp, jaqsy sóıleý kerek, jaqsy sóz aıtý kerek. Qazaqtyń dástúrinde de solaı ǵoı. Ornymen sóıleıtin, sóz júıesin keltire biletin, aıtqany keletin kisilerdi «aýzy dýaly» dep jatady. Iаǵnı qazaq burynnan sózdiń qasıetin sezingen. Qazir jańadan úılengen jastar bir-birine «kempir», «shal» deıtin bolypty. Bul durys emes. О́z basym jaman, joq, shal-kempir degen sózderdi aıtpaýǵa tyrysamyn.

Sózdiń qudireti qazirgi kezde lıngvıstıkada ǵana emes, psıhologııada da aıtyla bastady. Qazirgi kezde psıholıngvıstıka, neırolıngvıstıka sııaqty ǵylymnyń jańa salalary paıda boldy. Tildi adammen baılanystyra zertteý, adamnyń jan dúnıesimen baılanystyryp zerttegen durys qoı. Adamnan tys til bolmaıdy. Tildiń arqasynda qoǵam paıda boldy. Endeshe, psıhologııanyń da, lıng­vıstıkanyń da sóz qudireti týraly tujyrymynyń uqsas bolýy zańdy. Aıyrmashylyǵy – psıho­lo­gııada jaqsy sóz aıtý, sózdiń adamǵa yqpaly, óz-ózin soǵan sendirý kerektigi aıtylsa, lıngvıstıkada sózdiń nesimen qudiretti bolatyny, ýáji, sebebi naqty kórsetiledi.

– Abaıdan doktorlyq  dısser­­tasııa qorǵap, Abaı shyǵar­­malarynyń tilin zerttep, bir­ne­she qundy eńbekterdi ja­ryqqa shyǵarǵan sanaýly abaı­tanýshy ǵalymnyń biri – ózińiz. Alaıda keıingi jyldary ara-tura Abaıǵa jasalyp turatyn joıqyn shabýyl tipti aıtarǵa sóz taptyrmaıdy. Mundaı joıdasyz tirlik buryn da bolǵan ba edi, betin qa­laı qaıtaratyn edińizder, bul ózi neden týyndaıdy dep oı­laısyz?

– Qoǵamdaǵy ózgeristerdi durys túsinbeý, ıdeologııanyń saldarynan Abaıǵa da, Muhtar Áýezovke de shabýyl az bolmady. Sondaı shabýyldardyń biri esimde qalypty. Birde Kalının men Kommýnıstıcheskıı kósheleriniń qıylysyndaǵy TIýZ teatrynda jıylys bolyp, M.Áýezovtiń shyǵarmalary synalyp jatty. Sonda bir jigit M.Áýezovtiń jazdyń kórinisin sıpattaǵan jerin oqyp berip: «Feodalızm zamanyndaǵy jazdy osylaı sýretteý arqyly M.Áýezov ótken zamandy, baıshyldyq kezeńdi kóksegen», – dep jazýshyǵa kópe-kórneý jala japty. Ol kezde Akademııada jumys istemeımin, baspada redaktor bop júrgen kezim, ǵylymǵa qatysym joq. Sol jınalysta M.Áýezov Jaımýrzın degen hatshyǵa zapıska jazypty: «Rábıǵa Qutqojına sóz surasa, berersiń», – dep. Buryn stýdent kezimde M.Áýezovtiń QazMÝ-de oqyǵan dáristerine baratynmyn. Ol kezde jazýshy fılologııa fakýltetine «KSRO halyqtarynyń ádebıeti» degen pánnen dáris oqydy. Sabaq barysynda suraqtarǵa jaýap bergenimdi kórip, estip, tanyǵan, nazar aýdarǵan bolýy kerek. Áıtpese oǵan deıin M.Áýezovtiń aldynda baıandama jasaǵan emespin. Sabaq bitken soń emtıhan da tapsyrdym. Bizge arnaıy sabaq bermese de, emtıhan tapsyryp, synaq kitapshama qol qoıdyryp aldym.

Biraq hatshy maǵan ol zapıs­kany sol kezde bermedi. Keıin bir joly Jaımýrzınmen kezdesip qalǵanymda, ol M.Áýezovtiń solaı zapıska jazǵanyn aıtyp, ony áli saqtap júrgenin, keıin jazýshynyń sýretin taýyp, soǵan japsyryp, eldiń kózinshe tapsyratynyn aıtty. Sonan kóp keshikpeı QazMÝ-daǵy bir jıynda tapsyrdy. Kópshilik qol soǵyp jatty. Men zapıskany kóp jyl boıy saqtap kelgem. Keıin joǵaltyp aldym.

Abaıǵa, Muhtarǵa qarsy shabýyldar solaqaı saıasattyń kesirinen, ıdeologııanyń yqpaly­men boldy. Áıtpese feodalızm kezinde jaz bolmady ma? Syn­nyń ózi aqylǵa syımaıdy ǵoı. Túsinetin, saýatty adam, ádebıetti biletin adam Abaıdy qadirleıdi.

– Ábdýálı Qaıdar, Shora Sa­ry­baev jáne sizdiń ara­ńyz­daǵy parasatty syı­las­tyq urpaqqa ulaǵa­­ty­men este qaldy. Tipti jas­taryńyz qatar­las, qurdas bola tura, bir-bi­rińizge «siz» dep sóı­legen eken­sizder...

– Ábdýálı Qaıdar men Shora Sarybaevpen 1957 jyly, baspadan arnaıy shaqyrtýmen Aka­de­mııa­ǵa kelgen jyly tanys­tym. Bir-birimizge oıymyzdy, oqyǵan-bilgenimizdi aıtatynbyz. Bir-birimizdiń ósip-jetilýi­miz­ge sebepker bolyp júr­dik, bir-birimizge tilekshi boldyq. Bir-birimizdiń pikirimizdi syılaýshy edik. Arasynda qurdas retin­de ázildesetinbiz, qal­jyń­da­sa­tynbyz. Biraq árdaıym bir-biri­mizge «siz» deıtinbiz. Úsheýara syı­lastyǵymyz týraly 2019 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine de («Biz úsheý edik» // Qazaq ádebıeti. – 2019. – 19-25-sáýir (№ 16). - 7-b.) jazǵam.

– Siz tiltaný ǵylymynyń bir­­neshe baǵytynda qatar qyz­met atqardyńyz. Osynyń máni­si nede?

– Ǵylymda atymdy shyǵarý úshin maqsatty túrde ártúrli ba­ǵytta zertteý júrgizbedim. Ǵy­lymnyń baýrap áketetin qa­sıe­ti bar ǵoı. Qunyǵyp zertteı bastasań, óz-ózinen túrli suraqtar shyǵa beredi. Bir joly sheshem: «Syıly qonaqtarym keldi, ettiń jyly-jumsaǵyn salýym kerek», – dedi. «Mundaǵy jyly-jumsaq degen qos sózdiń jumsaǵy túsinikti, al shıki ettiń jyly bolýy qalaı?» dep oılandym. Sóıtsem, bul sózdiń tórkini – jaýly sózi eken. О́te ertedegi babalarymyzdyń tilinde jaý/jaǵ sózi «maı» degen maǵynany bergen. Jaý tulǵasynyń osy maǵynasy qazirgi tilimizde kózdiń jaýy
[n aldy], (kózdiń maıyn taýys­ty degen sııaqty), jaýbúırek (taǵam ataýy), jaýjumyr (ósimdik ataýy) sózderinde saqtalǵan. Demek, o basta jaýly-jumsaq degen sóz «maıly ári jumsaq» degen maǵynada qoldanylǵan. Jaý sóziniń «maı» maǵynasy birte-birte eskirip, umyt bola bastaǵan soń dybystyq turpatyn ózgertip, jyly degen sózge aınalǵan.

Osylaısha qyzyǵyp júrip, birneshe taqyrypta zertteýler júrgizdim. Olardyń kóbi qarjy­landyrylmady da. Búgingi tańda tarıhı leksıkologııa boıyn­sha paıdalanylyp júrgen «Sózder sóıleıdi» atty eńbegimdi janym­nyń qalaýy boıynsha jazyp shyq­tym.

– «Qazirgi Ph doktorlar bur­ynǵy aspıranttar men kan­dıdattardyń qolyna sý quıý­ǵa jaramaı qaldy» degen pikir­di óte jıi estımiz. Búgingi jańa ǵylymı júıemen izdenip, eń­bek etip júrgen ǵalymdardyń ǵy­lymı áleýetine kóńilińiz to­la ma?

– Kóńilimniń tolatynyn ne tol­maıtynyn aıtý úshin solar­dyń eńbekterin oqyp, bilip otyrýym kerek qoı. Men olardyń eńbekterin oqyp, bilip otyrǵan joqpyn. Ǵylymǵa umtylǵan jastardyń izdenetinderi bolady. Árıne, dıssertasııalardyń deńgeıi ártúrli shyǵar. Biraq bárin birdeı «jaramsyz, túkke turǵysyz» deýge kelmeıdi.

Buryn orys ǵylymynyń kó­leń­­kesinde keldik. Endi qazaq ǵy­lymyn kóteretin kez keldi. «Ǵylymǵa umtylyp jatqan­dar­dyń bári Amerıka ashyp tas­taıdy» dep úmit kútý de du­rys emes. Ǵylymda Amerıka asha­tyndar az. Burynyraqta Amerıkamen qyrǵı-qabaq kezde bir ǵylymı keńeste Ahmet Jubanov: «Oıbaı-aý, ashylyp qoıǵan myna Amerıkaǵa álimiz kelmeı jatyr. Árbir kandıdat bir-bir Amerıka asha berse, ne bolady?» – dep edi. Sol sııaq­ty ǵylymda Amerıka ashyla bermes. Alaıda ǵylymı eńbek jaza­tyndar kóbeıse, solar­dyń arasynan naǵyz ǵalym da shyǵýy múmkin ǵoı.

– Ǵylym qııanatsyz, qarsy­las­tarsyz bolmaıdy ǵoı. Tasada turyp tas atyp, ashyq túrde aıaq­tan shalyp, adamdyǵy, ǵa­lym­­dyǵy pendeliginen asa al­maǵan­­darǵa, ádette, siz qalaı ja­­ýap qattyńyz?

– Qaı salada bolmasyn baq­ta­lastyq bolady ǵoı. Ol ózi – adamnyń tabıǵatyna tán nárse emes pe? Basqa salaǵa qaraǵanda ǵylym salasynda urysyp, sottasyp jatý kemde-kem. Biraq ǵylymı pikirtalas kóp bolatyny ras. Ǵylym jańa oı, jańa pikir aıtý úshin kerek. Ǵylymda baqtalastyqtan góri básekelestik kóp bolǵany durys. О́ıtkeni básekelestik bar jerde damý bolady.

– Jyl saıyn bir kitap shy­ǵa­­ryp, joq degende, úlken bir monografııalyq eńbek, ǵy­ly­mı maqala jazyp júrgen kezińizde jar, áıel retindegi qyzmetińizge qalaı nuqsan keltirmedińiz?

– Stýdenttermen kezdeskende qyzdarǵa: «Eń áýeli áıel bo­lyń­dar. Qonaǵyń kútýli, asyń pisýli bolsyn. Erińniń jaǵasy kir bop júrmesin. Balany jaqsylap tárbıele. Tórkiniń men qaıyn jur­tyńdy tabystyryp otyr. Osy­lardyń bárinen ýaqyt artylyp jatsa ǵana, odan keıin ǵalym bolasyń ba, zalym bolasyń ba, óziń bil», – deımin. Bul sózime, ásirese «zalym» degenime bári kúledi. Rasy – osy. Ǵylymnyń joly qıyn. Kóp ýaqytty talap etedi. Kitaphanalarda, arhıvterde otyrdym. Sonyń ózinde joldasymdy da kútip, qonaqqa da baryp, qonaqty da kútip, ómirdiń aǵysyna ilesip otyrdym. Osynshama kitap jazýymnyń syry ýaqytty únemdi paıdalana bilýimde shyǵar.

– Sońynda izdeýshisi, suraý­shy­­sy bolmasa, myń jerden myq­ty, talantty bolsa da, at­aý­­­syz qalyp jatqan alypta­ry­­­myz, taý tulǵalarymyz kóp. 16 jol óleń úshin 18 jyl arqa­lap qapasqa qamalǵan Shahan Mý­sın aǵamyz týraly da ózińiz aıtpa­sańyz, onyń óneri, ómir súr­gen ortasy kómeski tartyp bara jatqandaı...

– 1962 jyly, Qazaqstannyń halyq ártisi – Shahan Mýsınmen tanysyp, sol kisiniń qosaǵy boldym. Qyryq jyldaı birge ómir súrdik, jaqsy til tabystyq. 1999 jyldyń 26 jeltoqsanynda aýyryp, qaıtys boldy. Ol kisi kóp qıyn­shylyq kórgen. Jıyrma eki jasynda «Narkomǵa hat» degen óleń jazyp, onda: «Qoımańda asty­ǵyń, maıyń, etiń – bári tolyp turǵanda qazaq nege ashtan qy­rylady?» degen oıdy óleń shý­maqtarymen órip, joldas­ta­ry­­na oqyp berip júredi eken. Biraq jarııalamaǵan. Keıin 1936 jyly úkimetke qarsy uıym qur­ǵan jastardyń basshysy re­tin­de ustalyp, birneshe aı qama­lady. Kóp keshikpeı ondaı uıym bol­ma­ǵandyqtan, shyǵaryp jiberedi. Aýyl sharýashylyq ıns­­­tıtýtynda oqyp júrgeninde ákesi qatty aýyryp, Shahan anasyn, eki inisi men qaryndasyn asyraý úshin aýyl­ǵa ketedi. Birneshe aıdan keıin ony qaıta ustaıdy. Sonda baıaǵy «Narkomǵa hat» degen óle­ńi tergeýshiniń aldynda jatady. «Jaqsylap turyp orysshaǵa aý­dar­­ǵan eken. Meniń óleńimnen eki ese artyq», – deıtin. «Osyny nege jazdyń? Demek, Keńes ókime­ti­ne qarsysyń!» degen jeleýmen 1937 jyly túrmege qaıta jabady. Jas bolǵandyqtan, atpaǵan bolýy kerek. Atatyn kinási de joq. Kolymaǵa, ıtjekkenge jer aýdaryp jiberedi. Onda altyn qazady, aǵash kesedi, ózge de qara jumystar isteıdi. Sodan Stalın ólgennen keıin ǵana aqtalyp, elge oralady. Shahan osyndaı taǵdyryn, kórgen beınetin eske túsirgende qaljyńdap: «Sizder jergilikti professorlardy tyń­dap, bilim alyp jatyrsyzdar ǵoı. Men Varshava, Peterbýrg, Máskeý, t.b. qalalardaǵy professorlardy tyńdap, oqyp kelgen adammyn», – deıtin. О́ıtkeni álgi saıası tutqyndarmen birge jer aýdarylyp, lagerde birge bolǵan.

Ákemmen taǵdyrlas bolǵanyn árdaıym jadymda tutyp, «Búkil ǵumyry jazyqsyzdan jazyqsyz túrmede ótti ǵoı!» dep túsinýge tyrys­tym, otbasynyń kúıbeń tir­li­gine aralastyrmadym. Tatý-tát­ti ómir súrdik. Qaıtys bolar aldynda rızashylyǵyn bil­dirip, alǵysyn aıtyp ketti. О́z qolymnan attandyrdym. Basyn qaraıttym. Qyzy – Maqpal Mýsına alpys jyldan beri mamalap júrip jatyr. Reseıde tursa da, jıi-jıi kelip-ketip turady. Repressııa zardabyn tartyp, 16 jol óleń úshin 18 jyl sottalǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Shahan Mýsındi eń aldymen aqyn retinde tanydym. Aqyndyǵy arqyly armanyn jet­kizdi, óz ómirin baıan etti, kór­gen azabyn, qıyndyqtaryn aıtty, sony qalaı kótergenin jazdy. Jas kezinen aqyndyqpen aınalyssa, iri aqyndardyń biri bolatyn edi. Katorgada júrgende ne qaǵaz joq, ne qaryndash joq, óleńderin oısha shyǵaryp, jattap júrgen eken. Keıin esine túsken óleńderin qaǵazǵa túsirip, tas­taı bergen. Solardy shyǵaryp, jarııalaǵysy keletin. Kóz jumǵan soń ol óleńderin jınap, toptas­ty­ryp, alǵy sóz jazyp, jeke kitap etip eki ret bastyryp shy­ǵar^­­dym.

Ákeme kórsete almaǵan jaq­sy­lyǵymdy Shahanǵa kórsetýge tyrystym. Jasymnan óleń-jyr­dy oqyp óskendigimnen bolar, batyl­dy­ǵy, aqyndyǵy unady. О́zi de kórikti, symbatty edi. Aqan seri, Birjan saldardyń jolyn qýǵan ónerpaz bolǵany unady.

– El bolyp sizdiń 95 jasqa tolǵan mereıtoıyńyzdy atap ótip jatyrmyz. Jasyńyz ǵa­syr­­­ǵa jýyqtasa da kórkińizge kireýke túsirmeı kelesiz. Sy­nyń­yzdy, symbatyńyzdy, tek­ti­ligińizdi saqtaı alýyńyzdyń syryn surasaq, aıyby bolmas...

– 95-ke kelgen adamda qandaı kórik bolsyn?! Kóńilimdi kóterip qoıý úshin aıtatyn shyǵarsyzdar... Árdaıym ádil bolýǵa tyrystym. Ǵylym ádil bolýy kerek. Shynaıy ǵylym ádildikti, durystyqty kórsetýi tıis. Ádiletsizdikke janym qas. Ákemniń ádiletsizdiktiń qur­bany bolýy da osy oıyma sebep bolǵan shyǵar. О́mirlik ustanymdarymnyń qalyptasýyna anam – Jemis Qalýqyzynyń yqpa­ly zor boldy. Boıymda qajyrlyq, namysshyldyq, adal­dyq, eńbekqorlyq sııaqty qandaı izgi qasıet bolsa, bári de – anamnan. Esh­kimniń ala jibin attamadym, qolymnan kelgenshe jaqsylyq jasaýǵa tyrystym, biraq ol úsh­in eshqashan buldanyp kórgen emes­pin. Shamam jetkenshe ádil bolýǵa, shyndyqtan jasqanbaýǵa, arymdy taza saqtaýǵa tyrysyp baqtym. Ary taza adamnyń júzi de jarqyn bolady ǵoı.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»