Tabıǵattyń tamyrshysy

Otyz jyl buryn Asqarbek Rahımovpen alǵash kezdesip, áńgimelesken edim. Qazir qarasam, sol qalpy. Ýaqyt toqtap qalǵan­daı. О́ń-túsi ózgermepti. Sabyrly, salıqaly. Tek tájirıbesi mo­laı­ǵan. Alaıda, osy ýaqyt ara­ly­ǵynda qanshama adamnyń alǵy­syn aldy. Qaterli isikpen aýyr­ǵan­dar­dyń ómirin arashalap qaldy. Seksen bes jyl buryn Almaty oblysynyń Shelek aýdanynda dúnıege kelgen Asqarbek aǵamyz jas kezinde sportpen aınalysyp, myqty balýan bolypty. Mektepte júrgende jarystarǵa qatysyp, ásker qa­ta­rynda kúresten sport sheberi atanady. Respýblıkanyń birneshe dúrkin júldegeri bolyp, el namysyn qorǵaıdy. Deneshynyqtyrý jáne sport ınstıtýtyn bitirgen soń uzaq jyldar boıy jastardy sportqa baýlydy.

Al adam emdep, synyqshy atanýy, túrli emdik, shıpaly dáriler jasaýy Tábııa ájesinen berilgen qasıet eken. Ájesiniń shóptiń emdik qasıetin dóp basyp biletin, tipti kóripkeldigi bolsa kerek. Bala Asqarbek 14 jasynda astyq jınap júrgende, júk kóliginiń astyna túsip, aýyr jaraqat alyp, aýrýhanadan bir-aq shyǵady. Uzaq jatqan bozbala dárilik shópterdiń syryn uǵyp, ózin ózi emdeı bas­taıdy. Ártúrli syrqattardy em­deýge qatysty halyqtyq fı­to­terapııanyń ereksheligin zert­tep, tylsymyna tereń boılaı­dy. Qoly qalt etip bosaı qalsa Ile Alataýynyń, Tıan-Shan jota­larynyń, Qarqara, Asy, Shál­kóde jaılaýlarynyń, Shu­bartaý, tipti Altaı taý­la­rynyń, Zaısan, Tarbaǵataı qyrqa­la­ry­nyń qoınaýyn sharlap, sırek ushyrasatyn shıpaly ósimdikterdi jınap, qasıetin zerttep, emdik sharalarǵa paıdalanýdy qolǵa alady. Bul iste oǵan óziniń jaq­yn týystary kómekshi boldy. О́ıt­keni bul ońaı sharýa emes, taý men tasty kezip, bıikke shyǵyp, ásirese erte kóktem, ańyzaq jaz, jańbyrly kúz, tipti qyraýly qysta da shıpaly ósimdik túrlerin jınap, maýsymyna qaraı saqtaý kerek. Al sońǵy jyldary jer ıeleri jekemenshik alqaptaryna bóten adamdardy jolatpaıtyn bolǵan. Sol óńirlerde nebir shıpaly ósimdikter qol jetpeı qalyp jatyr...

Shıpaly shópterden jasalǵan emdik dárilerdi Asekeń alǵashqyda ózine paıdalanady. Bul dáriler qarapaıym synyqtardan bastap, túrli isikterge, juqpaly aýrý­larǵa, basqa da tolyp jat­qan syrqattarǵa em boldy. Alǵash­qy­sy «Balzam №1» dep atalady. Bul tumaý men túrli ınfeksııalyq aýrýlarǵa qarsy shóp tamyrynan jasalǵan. Almaty farmasııa ortalyǵynda zertteýden ótip, ǵalymdardyń laboratorııalyq tekserýiniń sheshimi boıynsha oń baǵasyn alady. Bul sheshim qanat bitirip, taǵy birneshe shıpaly ósimdikterdiń qospasynan jasalǵan, aıtalyq, «Balzam №2» (Gúljapyraq) sekildi em­dik dárilerdi shyǵarady. Osy shıpa­ly qospalar belgili ǵy­ly­mı qaıratkerler – farmeseft Keńesbaı Úshbaıuly men Georgıı Nıkonov sekildi medı­sı­na ǵylymynyń doktorlary tarapynan qoldaý taýyp, jo­ǵa­ry baǵasyn aldy. Atalǵan dári­ler bul kúnde tıimdiligi óte joǵary, shıpasy mol balzam retinde Qazaqstanǵa, TMD elde­rine keńinen taraǵan. Bir ǵana mysal, Máskeýde turatyn Svet­lana Letova esimdi jasy ulǵaı­ǵan kisi dıagnozy belgisiz aýrýdan qınalyp, janyn qoıarǵa jer tappaı, Qazaqstanda shóppen emdeı­tin halyq emshisi Asqarbek Rahı­movke júginedi. Eki aı boıy tu­raq­ty em alǵan soń syrqatynan to­lyq aıyǵady.

Tabıǵat – adamzatpen tyǵyz baı­lanystaǵy kúrdeli ári tyl­sym dúnıege baı keshendi qu­by­lys. Bir jylda 12 aı bolsa, bul bir-birimen kezek almasyp otyratyn tórt maýsymǵa bólinetini barshaǵa belgili. Qaıta túlep, jasa­ryp keletin kóktem maýsy­my ózgeshe. Erte kóktemde tabıǵatta bári oıanady. Ásirese ósimdik ataýly jańaryp, jasaryp, ózgeshe qulpyrady. Osy sáıkestik pen ásemdik adam ómiri­ne uqsas – jastyq, kemeldik, kári­lik. Tirshilik ataýly salys­tyr­maly túrde tabıǵatta da bir-birine sáıkes! Al jasyl ósimdik tabıǵattyń «ókpesi» ispetti. Sol arqyly planetamyzda ottegi, atmosfera, aýa bar. Aınalamyzdy qorshaǵan jasyl álem, ósimdik syndy baǵa jetpes baılyǵymyz bar. Demek, tabıǵatpen úılesimdi ómir súrgende ǵana kóp nátıjege qolymyz jetedi. Qyryq jyldan astam ýaqyt boıy Asqarbek aqsa­qal adamdardy emdeýmen keledi. Osy­nyń bári ózi aýyrǵannan bas­­­talǵan. Keıin tanys jigittiń aýyr­ǵan aıaǵy jazylmaı, sony emdep kóredi. Sýyq tıgen kórshiler men tanystardy op-ońaı jazyp shy­ǵarady. Muny estigender jan-jaqtan aǵylady. Bozbala jigit jalǵyz ózi júzdegen shaqy­rym júrip, qyrqa, jotalardy kezip, dárigerlik dıplomy bolmasa da shıpaly shópterdi jınaýdan tanbaıdy. Asyl shópke qyzyǵýshylyǵy artyp, ańsary aýa beredi. Ol kezdegi ýaqyt bas­qa­­sha edi. Oǵan emdeýge ruqsat ber­meıdi, tipti dárilik shópterdi jınap, saqtaýǵa tyıym salynady. Bir kezderi adamdardy em­deýden bas tartqan tustary da bolǵan, kelgen naýqastardy bos­qa qaıtarǵan. Alaıda, aýyr naý­qas­ty kórgende shydap tura almaıdy, qalaı emdelý kerektigin aıtyp túsindiredi. Jyldar ótip, emshi aty jaıylyp, keńinen taraı bastaıdy. Jaǵdaı túzelip, dá­ri­gerlerdiń baqylaýymen, ǵy­­lymı laboratorııalardyń qa­da­ǵalaýymen dıagnozdy dál qo­ıyp, emdeýi durys ekeni moıyndalady. Olar dıag­noz­dar­dyń durystyǵyna tánti bolady. Osydan keıin Asekeń ózi­niń emshilik qupııasy kimdi qy­zyq­tyr­sa, solarǵa úıretýge bel baılaıdy. Jasyl dúnıe ózinshe keremet, san túrli qulpyrǵan álem. Onyń syryna tereń úńilgen saıyn, qupııasyn barynsha asha beredi. Eger ár adam ózin qorshaǵan jasyl álemdi aıalap, qadirin bilse, kútip ustasa, onyń da bereri mol ekenin uǵynady. Tabıǵat-ana ǵajaıyp keremetterin syılaıdy. Sıqyrly jasyl álemnen júrek-qan tamyrlary, júıke júıesi, qan aınalymyn retteıtin, tynys alý, asqazan aýrýlaryn, tipti obyr aýrý­laryn emdeýge qol jetkizedi. Bir sózben aıtqanda, dárilik shópterdiń kómegimen jazylmaıtyn aýrý joq ekenin sezedi. Alaıda, shópterdi shetinen jınap, keptirip ishe berý qı­syn­syz, árıne. О́simdikterdi tek dári­ger­diń quptaýymen paıdalanyp, emdeýge bolady.

– Ejelden adam men tabıǵat etene jaqyn. О́simdiksiz ómir súrýimiz múmkin emes. Adam balasy ósimdikpen emdeýdi ejelden meńgere bastaǵan. Kóbi osy kúnge jetti. Mysaly, men birden emshi bolmadym, – deıdi ol. – Kishkene kezimde ájeme aýyrǵan adamdar kóp keletin. Ol kisi bilimdi bolmasa da óz tájirıbesimen, bo­ıyna daryǵan talantymen talaı adamdy emdep shyqqan, synǵan súıekti qolymen sıpap bilip, ornyna qoıyp, jazyp shyǵaratyn. Túrli ósimdikterdi jınap, keptirip, naýqastardy emdeıtin. Sol qasıet, biliktilik, tabıǵatty túısiný qan arqyly maǵan da daryǵan bolýy kerek.

Biraz jyl buryn ómirlik jary Altynbúbi aıaq astynan o dúnıelik bolǵanda, qatty qaı­ǵyrdy. Alaıda, esin jıyp, eń­se­sin túzep, óziniń súıikti isine bel sheshe kiristi. Qasyna janashyrlaryn ertip, taý kezip, aımaq aralap, shıpagerlik kási­bin jalǵastyra berdi. Sodan jany jaı tapty. Baıqap qara­saq, sońǵy kezderi shıpaly ósim­dikterdiń emine júginý keń óris alǵan. О́ıtkeni hımııalyq, sın­tetıkalyq dárilerdiń adam aǵza­sy­na zııany týraly jıi aıtylady. Sondyqtan tabıǵı ósimdiktermen emdeýshilerge suranys arta tústi. Qan toqtatatyn, jaranyń asqynýyn tejep, kúıikti jazatyn, túrli zııankesterdiń ýyn qaıtaratyn, sozylmaly aýrý­lar­dy tejeıtin, tipti adam ómi­rin saqtap qalatyn shıpalyq shóp­ter­di paıdalaný tıimdi.

Asqarbektiń emdik ósim­dik­ter­di qalaı paıdalaný kerektigi jóninde jurtshylyqqa usynatyn paıdaly keńesi mol. Onda sýyq tııýden bastap, keıbir emdelýi qıyn ár­túrli naýqastarǵa, ár deń­geı­­degi isik aýrýlaryna, júı­ke syrqattaryna, ishki aǵzalardyń asqynýyna baılanysty emdeıtin ózindik tásilderi bar. Asekeń
HV ǵasyrda ómirge kelip, toqsan bes jas ómir súrgen, búginde aty ańyz­ǵa aınalǵan О́teıboıdaq baba­synyń baıandy ǵumyryn jal­ǵasyrýshy. Kezinde Ileniń boıynda, Jetisýdyń tórinde ǵumyr keship, bar maqsaty eldi emdep, ómiri shıpagerlikpen ótken babasynyń izashary. Bes ǵasyr buryn myń túrli ósim­dik­tiń syryn uǵyp, eki myń túrli shıpaly dári jasap, artyna óshpes mura qaldyryp ketken О́teı­boıdaq babasy kıiz kitap jazyp, sol dárilerin qalaı paıdalaný týraly mol derekter tastap ket­keni málim. Alaıda, sonyń úshten biri ǵana búginge jetken. Endi mine, sol babasynyń izin jalǵastyrýshy aqsaqal da О́teıboıdaqtyń 85 jasynda kitap jazǵan jasyna kelip otyr. Ol shıpa­gerliktiń syryn ózgelerge úıre­týge tyrysady. Ár adamnyń tabı­ǵatpen etene aralasyp, ósim­dik­terdiń qandaı qasıeti baryn bilip, zııanyn tıgizbeı, maý­symyna qaraı jınap, paıdasyn kórýge úıretedi.

– Ustanymym – adam ómirine jeńildik jasaý. Júz adamnyń on shaqtysy usynystarymdy paıdalanyp, dárilik shópterdiń syryn seze bilse, ózi úshin ósimdikterdi jınap, naýqastanǵan jaǵdaıda durys paıdalana alsa, sonyń ózi qandaı jaqsy, – deıdi aǵynan jarylyp.

Tabıǵat tamyrshysynyń on jyl buryn orys tilinde shyqqan eń­be­ginde de paıdaly keńes je­ter­­lik. Ár ósimdiktiń ataýy, shı­pa­lyq qasıeti, aýrýdyń emi qys­qa da nusqa, uǵynyqty etip ja­zyl­ǵan. Ol naýqastardan aqsha suramaıdy. Shıpagerlikti kásip etip, násip tabýdy maqsat tutqan emes. Kelgenderge emdelýdiń jolyn, qaı ósimdikti qalaı jınaýdy, keıbirin kimnen, qaıdan alatynyn táptishtep túsindirip beredi. Al qatty syrqattanyp, aýrýy asqynyp, jaǵdaıy qıyndaǵan adamdy dereý emdep, jazýǵa tyrysady. Jarnamany, ózin jónsiz na­sı­hattaǵandy unatpaıdy. О́ıt­­keni syrqattanǵan adamdar aǵy­­lyp, basyp qalatyndyqtan «Jasym ulǵaıdy, bárin qarap, em­deýge múmkindigim joq» deı­di. Burynǵydaı taý kezip, dalany aralap, jalǵyz júre be­rý de qarııaǵa ońaı emes. Ári dárilik emdik shópterdi, shıpaly ósimdikterdi maýsymyna qaraı jınaý, odan shıpaly dári jasaý kúrdeli is. Bul úshin laboratorııa, arnaıy oryn, isin jalǵastyratyn bilikti mamandar, jumys kúshi kerek. Amerıka, Eýropa elderinde bolyp, ózgelerge qundy tájirı­be­simen bólisip qaıtqan ol bú­ginde qolynan shıpa taýyp, syrqatynan qulan-taza aıy­ǵyp ketkenderdiń alǵysyna bólený­men keledi.

Saıasat BEIISBAI,

jýrnalıst