Úrkimbaev úılesimi

Jalpy, Úrkimbaevtyń asa alǵyr da izdenimpaz, jańashyl eko­­nomıst ǵalym ekenin eli­ áldeqashan moıyndaǵan. Eli tú­gilim, shet jurttar da jap-jaqsy bilgen. Máskeý mereı tutqan. Nebir-ne­bir oqýlyqtary, ozyq ádis­teme­leri, naryqqa negiz­delgen ǵy­lymı-teorııalyq já­ne ǵylymı-tájirıbelik týyn­dylary qalyń-qalyń kitap bolyp basylǵan. Jańashyl ǵa­lym, ozyq oıly rektor, uıym­­dastyrýshylyq daryny­ da­ra tulǵa retinde tanyl­ǵan. Ol jaqtary, ıakı ǵulama ǵa­lymdyǵy men joǵary oqý oryn­darynyń bilikti-bilim­paz basshysy retindegi qary­my men qasıetteri týraly aıtsaq, maqalamyz júdá shy­lı uzańqyrap keter. Degen­men, UǴA akademıgi Ora­zaly Balabekovti az ǵana tyń­daıyqshy:

– Mars Úrkimbaev ákim bop keldi. Tańǵaldyq. Nege ákim boldy dep. Biraq birer aı ótpeı-aq basqasha tańǵalysqa tús­tik. Búkil Qazaqstannyń ǵalymdaryn jınady. Ulttyq ǵylym akademııasynyń Oń­­tústik fılıalyn ashamyn dedi. Novosibirdiń Aka­demııalyq qalashyǵyndaı bolmasa da, Ońtústikke, Shym­kentke la­ıyq­ty Akademııa qalashyǵyn salamyn dedi. Bizdiń ólkede qanshama ál-Farabıler, ál-Túrkistanıler, ál-Saıramıler ótken. Aka­demııa qalashyǵy, zamanaýı Ǵylymı ortalyq mindetti túrde bolýy kerek dedi. Biraq bizdiń akademııamyz halyqtyq akademııa bolady. Qarapaıym halyqtyń ishinde nebir akademıkter júr dedi. Solarǵa jaǵdaı jasaımyz dedi. О́n­diriske, ónerkásipke, aýyl sha­rýashylyǵyna ǵylymı jańalyqtar, rynoktyq qaty­nastar keshikpeı, ýaqyttan qalmaı endirilýi kerek dedi. Iri-iri ózenderdiń bári kórshiles respýblıkalardan bastalady. Keleshekte qıyndyqtar kóbeıedi. Sondyqtan tamshylatyp sýarý ádisin jappaı qoldanýǵa kóshýimiz kerek dedi. Birinshiden, óńirlik ekonomıkalyq ınstıtýt, ekin­shiden, ınnovasııalyq tehnologııalar ınstıtýtyn ashamyz. Bul eki ınstıtýt Aka­demııalyq qalashyqtyń, UǴA fılıalynyń arqaý-ar­nasyna aınalady dedi. Dálelderi: «О́ńirler ne­ǵurlym’ kúshti bolsa, ortalyq ta soǵurlym kúshti bolady» degen qaǵıdam bar dedi Úrkimbaev. Tańǵaldyq. Túsinbedik. Senbedik. Biraq Mars Fazyluly kóp keshikpeı-aq Akademııa qalashyǵy qury­lysyn bastady. Bir jarym jylda sol qalashyqtyń jartysy bitip qalǵan edi. О́kinishke qaraı, onyń ákimdigi kópke barmady. Eń bolmaǵanda, taǵy bir jarym jyl tura turǵanda, sol Akademııa qalashyǵy bi­tip qalatuǵyn edi. Mine, endi óńirlik damý mınıstrligi qu­rylyp jatyr. О́ńirlik ǵylymı ortalyqtar qajet deý­shiler shyqty. Al tamshylatyp sýa­rýdy Úrkimbaev bastap, ke­ıin­nen mazaq etip laqtyryp tastaǵandar tabylyp edi, birer jyldan beri moıyndap, maqtap, maqtanyp júrmiz...

Minekıińiz, akademık Bala­bekov osylaı deıdi.

– Aıtpaqshy, bir nárseni umytyppyz ǵoı. Jazasyń ba, jazbaısyń ba, óziń bil. Úr­kimbaev áýejaıdaǵylarmen de birge jumys jasaǵan. Ol kádimgi vertolettiń, qazirgi til­de tikushaqtyń da zamanaýı, jańa jobasyn ázirlep usynǵan. Mars Fazylulynyń jobasyna óz eli, óz jeri kóńil bólmegen. Jańa jobany No­vosibirdiń Akademııa qala­shyǵy alyp ketken, – deıdi keý­desin kúr­sin kernegen, bala minezdi Bala­bekovińiz janarlary jasaýrap. – Taǵy da bir jaǵdaıdy ja­zyp qoıshy. Mars Úrkimbaev – «SSSR-diń eń úzdik rektory» ataǵyn alǵan adam.

Ákimdik basqarý júıe­si engizilgennen keıin óńirler­di basqarmaqqa biryńǵaı partııa­lyq-keńestik laýazymdardyń ıelerin jiberýge bolmaı­tyn edi. Árıne, olar basy­my­­raq paıdalanyldy. Basqa­laı múmkindik te joq-ty. Al, jańashyl, rynokshyl, er­­teńshil, elgezek te sergek Úr­­kimbaevtaıyn tulǵanyń tań­dalýyn bireý túsindi, ekeý tú­sinbedi. Oblystyń tuńǵysh ákimi óziniń aldyna qoıylǵan maqsatty da, táýelsizdik týyn­datqan mindetterdi de, ýaqyt usynyp otyrǵan talaptardy da, naryqtyq kezeńniń kúrdeli, kúrmeýli túıinderin tezirek sheshý kerektigin de tereń túsinetin. Alaıda, ony túsinýge umtylýshylar tym aztuǵyn.

Bir kezde biz bylaı dep jazdyq: «...Tuńǵysh ákimińiz yrǵalyp-jyrǵalýdy, yryń-jyryńdy, enjarlyq-erin­shektikti, kúnshildik-kekshil­dikti, ishmerezdik - ishtarlyqty, keri­tartpa - kesirlikti, taıpa­shyl taıpalmashyldyqty, rý­shyldyq-burýshyldyqty – osyn­daı-osyndaı opyqty-opynysty odaǵaılyqtardyń bárin rynok zańdarynyń, rynoktyq ekonomıkanyń, ry­noktyq qarym-qatynastyń óz­deri-aq retteıdi, táýelsizdik ta­laptarynyń ózderi-aq­ tár­bıelep, tártipke tú­si­­re­di dep qaltqysyz sen­di.­ Imandylyqqa ılandy. О́z­geler de ózi sekil­di ab­zal­­dyqty armandaıdy dep oılady. Ońtústik jur­ty­nyń eńbeksúıgishtigine, el­gezektigine, umtylys-qul­shy­ny­syna úlken úmit artty. Sóıtip sergek serpilisterge, serpindi sekiristerge negiz­del­gen jańasha joldar, bas­tama-baǵdarlar usyndy. Biraq, túsinbestikke tap keldi».

Osyndaı shaqtarda ǵalym ákimińizge oblystyq máslıhat pen onyń tóraǵasy tarapynan da keıde ashyqtan-ashyq, keıde astyrtyn kedergiler kóbeıe tústi. Ol kezde Ońtústikte ǵa­­na emes, barlyq óńirlerde derlik solaı edi-aý. Oblystyq máslıhattar jáne olardyń tóraǵalary oblys ákimi men ákimdikke qısyndy-qısynsyz, jóndi-jónsiz tıisedi. Bılikti bólise almaýdyń salqyny ǵoı, baıaǵy. Oblmáslıhat tó­­­r­­aǵasy Rashıd Turaruly Yby­raev asa alǵyr, bedeli bıik basshytuǵyn. Bes-alty turaqty komıssııasynyń basynda da ylǵı yǵaı-syǵaımyz deıtindeı dúrler otyratyn. Aınalysatyn jumystary shamaly, alaıda aılyq ja­laqylary aıtarlyqtaı. Oı­hoı, oblákimdik pen obl­más­lıhat arasyndaǵy aıqas-shaı­qastaryńyz bizdiń óńirde ótkirleý óristegen. Keıinnen ǵoı, atqarýshy bılik pen óki­letti bılik arasyndaǵy jaǵ­daıattar jaıbaǵystaldy. Más­lıhat tóraǵalary toqsan saıyn saılanatynǵa aınaldy. Turaqty komıssııalar tóra­ǵalary qoǵamdyq negizde qyz­met isteıtinge kóshirildi. Munyń bári asa oryndy edi. Al alǵashqy ákimge óte-móte aýyr tıgeni ras. Túsiniktirek bolmaǵy úshin táptishtep otyryppyz.

1992 jylǵy kúzge qaraı ob­lystar ákimderi apparat­tarynda ishki saıasat bólimderi ashyla bastaǵan. Mars Fa­zyl­uly shaqyrdy. Tany­maı­myz. Aldyna kirmeppiz. «Shaqyr­ǵannan qalma, shaqyrmaǵanǵa barma» deıdi qazaq. Bardyq. «Ishki saıasat bólimin ashamyz. Maǵan tórt ǵalymdy usyndy, besinshisi – siz. Jazýshymen jumys isteý maǵan qyzyǵyraq kórindi», – dedi Úrkimbaev. «Oı­ǵa kelmegen nárse, oıla­naıyq», – dedik-aý. «Erteń osy ýaqyttan qaldyrmaı aı­tyńyz», – dedi. Osylaısha ish­ki saıasat bólimine qyzmetke alyn­ǵanbyz.

Ǵalym ákimińiz sekem­siz senim ıesituǵyn. Jumyldyr­maq boldy. Jurtyn. Ońtús­tigin. Ekonomıkalyq, ry­nok­­tyq bilim-bilikti bir dem­­­men kótermekke, kadr­lar­­dyń kúllisin solaı iriktep, sol maqsatqa mashyqtan­dyr­­­maqqa ter tókti. Indýstrııal­yq-ın­­novasııalyq jáne­ ınves­tısııalyq izdenimpazdyqty aldyńǵy qatarǵa shyǵardy. Solaı etpekke shaqyrdy. Bas­shylardyń barshasyn. Tipti tamshylatyp sýarýdy ıgermekke Izraılmen kelisip, mamandardy apardy. О́zi bas­tap. Mysqyl-myrsyldarǵa mán bermeı, mánisti ádisterdi ákelip, qoldanysqa endirdi. Qaı-qaı salanyń basyna da taptaýryndyqtan qashyqtaý, nysaı-nıeti ashyqtaý adamdardy taǵaıyndaýǵa tyrysty.

Bizde sol kezdegi, ishki saıa­­sat bóliminde júrgendegi bir­­talaı bloknottar, qo­ıyn dáp­terler, qyzmet ki­tap­­sha­­lary men ju­mys dáp­ter­leri saqtalypty. Ákim ót­kiz­gen lezdemeler (planerka), ózge de jınalystar, kim­der­diń ne aıtqany qazir de qyzyq kórinedi. Minekıińiz, kezekti lezdemede Úrkimbaev sóılepti. Shabyttana, qýana bastapty. Ol kisi balasha qýa­na alatyn. «Úrkimbaev úı­le­simi» dep jazyppyz. Ol kisi búı depti: «Izraılge tań- ǵal­­dyq. Olardan úırenetin nár­se óte kóp. Bir fermasynda muntazdaı taza sıyrlar ishke kirý úshin tártipti túrde kezekte tur tizilip. Bir zaýytynda boldyq. Úlken zaýyt. Alty-aq adam istep jatyr. Bir aýysymda. Bári – jıyrma adam. Qaıran qaldyq. Biz Izraılmen kelisim jasadyq. О́te tıimdi, keleshekti kózdegen kelisim. Kelesi 1993 jyly 20 myń gektarda, 1994 jyly 30 myń gektarda solardyń teh­nologııasyn endiremiz. Zaýytbek Qaýysbekuly, es­tip oyrsyz ba? Olar bizge 162 mıllıon dollar nesıe be­­retin boldy. Birlesken ká­sip­oryndar salýǵa. Tamasha emes pe?! Tamshylatyp sýarý qu­byrlaryn shyǵaratyn zaýyt, ósimdik qorǵaý jónindegi hı­mııalyq quraldar zaýytyn, et-sút óńdeıtin shaǵyn zaýyttar salamyz. Olardyń delegasııa­sy, Qudaı qalasa, úshinshi jel­toqsanda bizge keledi...».

Toqsan úshinshi jylyńyz­dyń bir ereksheligi sol, El­basynyń usynysymen Tóle bıdi, Qazybek bıdi jáne Áı­teke bıdi eske alý merekesi ótkizilgen. Ordabasy bıiginde. Táýelsiz Qazaqstannyń al­ǵash­qy jyldaryndaǵy asa aı­shyqty, eń úlken, ulyq toı edi bul. Ordabasy taýyndaǵy uly jıyndy uıymdastyrý, árıne, ortalyqtan basqaryldy. Pre­zıdent Ákimshiligi, Mı­nıstr­ler Kabıneti tarapynan qadaǵalandy. Biraq, negizgi jumysty, iri-iri sharalardan bastap, uly jıynnyń usaq-túıegine deıingi qyrýar tir­likterdi atqarýda oblys áki­mi Mars Úrkimbaev, onyń birinshi orynbasary Zaýytbek Turysbekov, ákimniń orynbasary, Ordabasydaǵy úsh bıdiń kúnderin ótkizý jónindegi ob­lystyq shtabtyń bastyǵy Músiráli О́tebaev, sondaı-aq oblys ákimi apparatynyń qarjy-sharýashylyq bólimi­niń bastyǵy Jeńisbek Máýlen­qulov sııaqty azamattar úlken eńbek sińirgen. Mereke óterden onshaqty kún ǵana buryn oblys ákiminiń orynbasary bop taǵaıyndalǵan Qýanysh Aı­tahanov ta qyzý iske kirisip ketken.

1993 jylǵy 15 mamyrdaǵy oblys ákimi ótkizgen tańerteń­gilik lezdemede Mars Úrkim­baev qatty ashýlanypty. Ju­mys dápterimizdegi jaz­ba­ny qarap otyrmyz. Jal­py, Úrkimbaevyńyz sırek qat­qyldanatyn. Al ashý sha­qyr­sa, qaraýytyp, qınalyp, jýyq arada basyla almaı, keıinnen sondaı qylyǵyna qysylyp, keshirim suraıtyn. Adaldyǵy men ańǵaldyǵy qosa úılesimdi edi. Minekıińiz, mamyr aıynyń on besi. Saǵat onnan on mınót ótkende Úrkimbaev: «Apparat jumysy nasharlap ketti. Inı­sıatıva joq. Kadrlar qura­myn oblys boıynsha taldaýdy tapsyrǵanyma qansha ýaqyt ótti? Nátıjeni kórmedim. О́zim «fızıcheskı ne ýspevaıý». Ár­kim ár jaqqa tartatyn sııaqty sezinemin. Tapsyrmalar oryn­dalmaıtyn bop barady. Qu­jattardyń, sheshimderdiń jobalary saýatsyz daıyndalady. Prezıdent Jarlyqtary men Úkimet qaýlylarynyń oryndalýyn qadaǵalaý men taldaý tómendedi. Bólimder oılansyn. Keıbir kadrlardan arylýymyz kerek. Jalpy qurylymdy, shtattyq tártipti qaıta qaraý – joǵary jaqtyń talaby. Osyny paıdalanyp, jumys istemeıtinderden qu­tylamyz. Qaladaǵy jaǵdaı turaqty deı almaımyn. Erteń saǵat onǵa barlyq ákimderdi shaqy­ryńyzdar. Mamyrdyń 24-ine ıdeologııalyq keńes ázirleńizder!» – dep qabaǵyn túıipti.

Sol jylǵy 17 mamyrda Ordabasy taýynda ótetin mereke týraly másele talqylanǵan. Oblystyq shtab bastyǵy Mú­­siráli О́tebaev habarlama jasaǵan. Basqarmalardyń, bó­lim­derdiń basshylary, onyń ishinde Ǵabıt Sadyrbaev, taǵy basqalar qosymsha habarlamalar aıtypty. Qansha kıiz úı, qansha shatyr qaı jerge, qalaı tigiledi? Qaısysyna kimder ornalasady? Sońǵy ázirlikter qashan jasalyp bitedi? Kim nege jaýap beredi? Merekelik mátin, ssenarıı sapasy qan­daı? Daýys kúsheıtkish qaıda tu­rady? Mátindi kim oqıdy? Bata beretin aqsaqal qandaı?

Minekıińiz, osyndaı-osyn­daıdyń barshasy pysyqtalǵan. Úrkimbaev úshin úlken tirlikte usaq-túıek bolmaıtyn. Bári de úılesim tabýy tıis-tin.

Qyzmet dápterimizge, blok­nottarǵa barlaý júrgizsek, Orda­basyda 1993 jylǵy 28-29 mamyr kúnderi ótken, júz elý myńnan asa adam qatysqan teńdessiz toıǵa deıingi bir aı­dyń kóleminde oblys basshysy Úrkimbaev lezdemeler men basqa da basqosýlarda úne­­mi qatqyldaý, qataldaý minez kór­setińkiregen sııaqty. Olaı bolýy túsinikti edi. Or­dabasy­daǵy­daı uly jıyn Qazaq­standa oǵan deıin de, odan keıin de ótkizilmegendeı sezi­ledi bizge.

Úrkimbaev úılesimi degende talaı-talaı nárseler oıǵa oralady. Keıin, ondaǵan jyldar ótkende ǵana «Úrkimbaev úılesimi» uǵymyn jurt jappaı uǵyna bastaǵany belgili. Tuńǵysh ákim júzelemek bol­ǵan jańalyqtar, irgeli ister izgituǵyn. Keleshekti kózdeıtin. Kókjıekti meńzeıtin. Álbette, alǵashqy ákim bolǵan soń, onyń qatelikteri men kemshilikteri de az emes-ti.

Ol kisi osy Ońtústigińiz úshin júdá shylı shynshyldaý, shy­lı júdá adaldaý, aq­júrek­teý bolǵan sııaqty. Tym-tym má­denıetti, tym-tym sengish sekildi edi. Nare­keńe (naryq, rynok), onyń zańdylyqtaryna senip, halyq­tyń qalyń ortasyna kóp barmady. Búǵan onyń qazaq tiline shorqaqtyǵy hám sebep boldy. Ǵalym ákim kóptegen, kút­pegen jańalyqtardy álde­qaıda erterek ákep qoıdy-aý, áste. Ońtústigińizge. Onyń ústine ol kisi keıinirektegi keı­bireýlershe basshy kadr­lardyń basqa qasıetterin bylaı qoıyp, tek qana «naýadaı quıatyndardy» ǵana, «ózine ólerdeı berilgenderdi» ǵana ósirýmen ójeńdene aınalys­pady. Munysyn qatelik-kem­shilikteri deısiz be, qaltqysyz qasıeti deısiz be, rııasyz rýh sardarlyǵy deısiz be? Qalaı baǵalaý óz erkińizde. Árkimniń óre-órisine oraılas, qalja-qarymyna qaraılas nárse ǵoı.

Qazaqshasy nasharlyǵynan qatty qysylatyn. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń quryltaıy. Túrkistan shahary. Temirjol alańy halyqqa lyq toly. Álemniń ár túkpirinen Túrkistanǵa jetken júzdegen qan­dastarymyz: «Qara shańy­raǵymyzdyń ıeleri sa­ǵynyp kelgenimizde ne sóz aıtar eken?» – dep tereń tebi­renýli. Oblys basshysy: «Baýyrlar!» – dep bastaǵanda, alańdaǵy alash jurty teńizdeı tolqydy. Odan ári Úrkimbaev mátindi jóndep oqı almady. Eń ońaı, eń jeńil sóz tirkesterinen qurap, eki-úsh kún ázirlengendeı edi. Oryssha ekpin bárin búldirdi. Shetelderden kelgen qazaqtar birtúrli bop qaldy. Bir qýan­ǵanymyz sol, jaısań minezdi, aqkóńil, aqjúrek Úrkimbaev úılesimi taǵy da jol taýyp ketti. Tús aýa oblys ákimi kıiz úılerdiń bá­rin túp-túgel aralap, meımandarmen meıirlene, tós túıis­tire, qushaqtasa qa­ýy­shyp, qys­­qa-qysqa, jaı­shy­lyqta jap-jaqsy, jaı­dar­man qazaq­shasymen qaý­qyl­dasyp, kóńil­derin ázilmen aýlap, kirbińderin shaıyp, shaıdaı ashyp shyqqan. Qandas­tar qýnap sala berdi.

Tuńǵysh ákim bastaǵan bir­qansha izgi ister baıanyn endi-en­di tabýda. Úrkimbaev úılesimi deı­­tuǵyn uǵym umytylmaq emes.

Marhabat BAIǴUT