Balalardyń durys tamaqtanbaýyna kim kináli?

IýNISEF-tiń bıylǵy baıan­­da­masyndaǵy sıfrlar alań­darlyqtaı-aq. Álem boıynsha bes jasqa deıingi árbir úshinshi ba­lanyń ne artyq salmaǵy bar nemese toıyp tamaq ishpeıdi, al bul 200 mln sábı degen sóz. Al alty aı­dan eki jasqa deıingi shamamen ár úsh balanyń ekeýine olardyń jedel ósetin aǵzasyn qoldaıtyn tamaq berilmeıdi delingen baıandamada. Osynyń saldarynan mı baıaý damyp, oqý qabileti tómendep, ım­mýnıteti nasharlap, ınfeksııaǵa tótep bere almaı túrli aýrýlarǵa shal­dyǵady. Bul kóp jaǵdaıda ólim­ge ákelýi de múmkin.

Jýyrda atalǵan baıandamanyń tanystyrylymynda mamandar tarapynan biraz jaıtqa qanyqtyq. О́kinishke qaraı, elimizde semizdik dıagnozy qoıylǵan balalar sa­nynyń ósý úrdisi ulǵaıyp keledi eken, ıaǵnı 9 jastaǵy árbir besinshi balanyń artyq salmaǵy bar, al 5 jasqa deıingi árbir on balanyń bireýinde artyq salmaq kezigedi nemese semizdik syrqatyna shaldyq­qan. Mamandardyń pikirinshe, semizdikke ushyraýdyń bir sebebi náreste kezinde ana sútin embeı, qoldan jasalǵan taǵammen qo­rektenýge baılanysty bolsa kerek. Semizdikten aýylǵa qaraǵanda qala balalary kóbirek zııan shegetini de baıqalady. Árıne aýyl turmysy balalardy kishkentaı kúninen kóbirek qımyldaýǵa, eńbekke erte aralasyp, mal jaılap, sý tasyp ata-anasyna kómektesýge baýlıdy, al qala balasy úshin eń aýyr tirlik qoqysty páterden shyǵaryp, tógýden aspaıtyny túsinikti. Semizdiktiń bir sebebi retinde ana sútimen qorektenbeý týraly aıtylǵanymen, 6 aıǵa tolmaǵan sábılerdiń jartysynan azy ǵana tek emshek sútin emedi, al qosymsha tamaq qosylǵannan keıin 6 aılyq jáne odan asqan balalardyń jartysynan azy ǵana emýdi ári qaraı jalǵastyrady eken. Bul rette ǵasyrlar boıyna analarymyzdyń emshek sútin qadirlep, meıirlene jaqsy kórse «Ýyzyna toıǵan» dep, al qatty razy bolmaǵanda «Ana sútimdi kókke saýamyn» deıtinin eske túsirgen abzal. Analyq mahabbat­pen urpaqtan urpaqqa úzilmeı jetken meıir, shapaǵat, ulaǵattyń «jetildik» deıtin myna zamanda úzilip, urpaǵyn emizbeıtin analar qatarynyń kemimeı otyrýy búgingi qoǵamdy oılantýy tıis.

Sarapshylardy alańdatatyn taǵy bir másele – mektep ja­syn­­­daǵy balalardyń durys ta­maq­­tanbaýy. Oqýshylar zı­ıan­dylyǵyn elemesten qant qo­syl­ǵan alkogol­siz sýsyndardy únemi paıdala­nady. Túrli saýal­damalarǵa qara­ǵanda, balalardyń jartysyna jýyǵy atalǵan zııandy sýsyndardy apta saıyn ishedi. Osylaısha jas urpaq úl­kender qolymen jasalǵan qanty bar sýsyndardyń agressıvti sa­tylymynyń qurba­nyna aınalyp otyr. Oǵan tele­dıdardaǵy jarnamalar da óz áserin tıgizedi. Dú­­nıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń zertteýine qaraǵanda, Qazaqstandaǵy árbir úshinshi tele­dıdardaǵy jarnamalyq rolık tamaq ónimderi men sýsyndar jaıly, onyń 20%-y ǵana halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi eken.

Semizdikke ushyraýdyń endi bir sebebi az qımyldaý desek, ba­la­lar­dyń kópshiligi, ıaǵnı 72,5%-y kúnine keminde bir saǵat te­le­dı­dar nemese zııandy taǵam­dardy kórsetetin elektrondy quryl­ǵylardy paıdalanady.

Búginde elimizde jetkin­shek­­­terdiń tamaqtaný máselesi ýshyǵyp barady. Bul óz ke­ze­gin­de balalarymyzdyń densaý­lyǵyna, úlgerimi men hal-jaǵ­daıyna zardabyn tıgizedi, deıdi alańdaýshylyǵyn bildirgen IýNISEF-tiń densaýlyq saq­taý jáne tamaqtaný jónin­degi úılestirýshisi Qanat Sýhan­ber­­dıev. Onyń aıtýynsha, eger ba­lalardyń semirýi men nárli, paıdaly tamaqtarǵa jetispeýshiliginiń ósý úrdisi osylaı jalǵasa beretin bolsa, onda 2050 jyly týǵan balalar búgingi balalarǵa qaraǵanda az ómir súredi jáne semizdik halyq óliminiń negizgi eki sebebiniń bi­­ri­ne aınalady dep boljaýǵa bo­la­dy. Balalardyń durys ta­maqtanbaýy qoǵamnyń áleýetin shekteıdi. Sondyqtan erte jastan balalardyń tamaqtanýyn jaqsartý densaýlyq saqtaý, mektepke de­ıingi jáne mekteptegi bilim berý qyzmetiniń basty maqsaty jáne tutastaı alǵanda eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady.

Al IýNISEF-tiń Qazaq­stan­daǵy ókili Artýr van Dızen: «Sońǵy onjyldyqtyń tehnologııalyq, mádenı jáne áleýmettik jetistik­terine qaramastan, biz osy asa mańyzdy faktini nazarymyzdan tys qaldyrdyq. Eger balalar nashar tamaqtansa, nashar ómir súredi. Biz nashar tamaqtaný problemasy jaıly jáne ony qalaı sheshý kerektigi týraly túsinigimizdi ózgertýimiz kerek. Balalardy jetkilikti mólsherde tamaqpen qamtamasyz etý jaıyn sóz etý azdyq etedi. Eń bastysy, balalardy durys tamaqtanýmen qamtamasyz etý kerek. Bul – bú­gingi ortaq mindetimiz», deıdi.

Baıandamada HHI ǵasyr balala­rynyń durys tamaqtanbaýyna, onyń barlyq túrlerine anaǵurlym tolyq baǵa berilgen. Onda durys tamaqtanbaýdyń úsh túri sıpattalady: toımaý, qajetti qorektik zattardyń joqtyǵynan týyndaǵan jasyryn ashtyq jáne bes jasqa deıingi balalar arasyndaǵy artyq salmaq. Álemde 149 mıllıon bala ósýiniń qalys qalǵandyǵy nemese óz jasy úshin óte kishkentaı ekendigi; 50 mıllıon balanyń jú­deý nemese óz jasy úshin óte aryq ekendigi, 340 mıllıon ba­la­­nyń nemese 2 balanyń 1-ýi A dá­rýmeni men temir sııaqty ne­giz­gi dárýmender men qorektik zat­tardyń tapshylyǵynan zardap shegetindigi, 40 mıllıon balanyń artyq salmaǵy barlyǵy nemese semizdikten zardap tartatyny atap ótilgen.

Balalar eseıgen saıyn, olarǵa yqpal etetin zııandy tamaqtanýdyń áseri alańdatady, jónsiz marketıng pen jarnamalardyń áse­ri, qalalardaǵy, sonymen qatar qa­shyq aýdandardaǵy shekten tys óńdelgen ónimderdiń mol­dyǵy, sonymen qatar fastfýd pen óte tátti sýsyndarǵa qolje­timdiliktiń keńeıýi balalar den­saýlyǵyna keri áserin tıgizip, túptep kelgende el erteńi úshin alańdaıtyn máselege aınalýda. Problemalardyń mán-jaıymen qanyqtyrǵan mamandar onymen kúresýde naqty qadamdar jasaýdy da usynady. Onyń qatarynda tamaqtaný salasyndaǵy bilimdi jaqsartý jáne zııandy taǵamdarǵa suranysty qysqartý úshin qantqa salyq salý, taǵamdardyń etıketkalarynda jazbalardy durys túsiný úshin jeńil tańbalaý jáne zııandy azyq-túlik marketıngin anaǵurlym qatańyraq baqylaý, densaýlyq saqtaý, sýmen jabdyq­taý jáne sanıtarııa, bilim berý men áleýmettik qorǵaý júıelerin barlyq balalardyń tamaqtaný tıimdiligin joǵarylatý úshin ju­myldyrý, is-qımylǵa basshylyq etý jáne progresti qadaǵalap oty­rýda joǵary sapaly derekter men dálelderdi jınaý, taldaý já­ne paıdalaný syndy sharalar qaras­tyrylǵan.