Sıpaty bólek kýálik

Alaıda, bul bastama ázirge kúshine engen joq. О́ıtkeni bul bastama ázirge «Otandastar» qorynyń álemdegi qazaq dıasporasyn qoldaýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlamasyna engizilipti. Al baǵdarlamany qor ókilderi 2020 jyldyń kókteminde memleket basshylyǵyna tanystyrmaq eken. Degenmen osynaý bas­ta­manyń qıyr jaılap, shet qonǵan qazaq balasy úshin úlken medet ekenin jasyrýǵa bolmas, sirá ári sheteldegi qazaq dıasporasyn qoldaýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlamanyń ázirlenip jatýy Qa­zaqstan bıliginiń qandastar máselesine erekshe nazar aýdara bastaǵanynyń kórinisi bolsa ke­rek. Tek osy tusta «qaıtadan na­zar aýdardy» dep túzetip qoı­ǵymyz keletini de jasyryn emes. О́ıtkeni onyń da ózindik syry bar.

Jalpy, Qazaqstannyń shetel­der­degi qazaq dıasporasyn qol­daý saıasaty táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bastaldy. Alǵash ret resmı túrde shetelderdegi baýyr­larǵa qoldaý bildirýge baǵyt­talǵan baǵdarlama 1996 jyly qabyldandy. Sol jyl­dyń 31 jeltoqsanynda Elba­sy Nursultan Nazarbaev óziniń №3308 Jarlyǵymen «Qazaq­stan­nyń shetelderdegi otandas­tardy qoldaýynyń memleket­tik baǵdarlamasyn» bekitti. 2005 jyldyń 21 qarashasynda Pre­zıdenttiń №1673 Jarlyǵymen «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» bekitilip, onyń kúshi 2009 jyldyń 18 maýsymynda joıylǵan bolatyn. Sodan soń shetelderdegi qazaq dıasporasyn qoldaýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlama ázirlengen emes. Tek 2018 jyldyń mamyr aıynda Úkimettiń №280 qaýlysymen elimizde «Sheteldegi etnıkalyq qazaqtardy qoldaý jónindegi 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary» bekitilgen. Al biz sóz basynda atap ótken «Otandastar» qory 2018 jyly quryldy. Qysqasy, qalaı bolǵanda da qazaq dıasporasyn resmı túrde qoldaý máselesinde biraz úzilis boldy. Bizdiń «qaıtadan» deýimizdiń syry osy.

Biraq osy úzilisten soń shetelderdegi dıasporalarymyzdy qoldaýǵa baǵyttalǵan el saıasatynyń sıpaty strategııalyq ta, taktıkalyq turǵydan da kúrt ózgergen tárizdi. О́ıtkeni 2018 jyly dıasporalardy qoldaýdyń is-sharasy bekitilse, keler jyly arnaıy baǵdarlama qabyldanatyn bolady ári jańa baǵdarlamada dıasporalarymyzdy rýhanı-mádenı ǵana emes, ekonomıkalyq turǵyda da qoldaýǵa aıryqsha nazar aýdarylatyn syńaıly.

Iаǵnı, elimiz shetelderdegi qazaq dıasporasyn otandyq taýarlardy syrtqy naryqqa shyǵarýǵa múmkindik bere­tin platforma re­tin­­de de qarastyrýǵa ázir tá­riz­di. Sonymen qatar dıas­pora­lar­dyń múddesin qorǵaý úshin dıp­lomatııalyq tetikterdi meılinshe keńinen paıdalanýdy kózdep otyr-aý degen oı túıemiz. Etnos­tyq kóshi-qonǵa qatysty kózqaras ta, dıaspora ókil­derin atajurtqa tartýdyń tásilderi de ózge­rip kele jatqanyn baıqaǵanbyz. Máse­len, sońǵy jyldary Qazaqstan dıaspora ókilderin atajurtqa qonys aýdarýǵa ashyqtan-ashyq shaqyrmaǵanymen, shetel qazaqtarynyń ata­jurt­qa molynan kelýine yqpal etetin eń tıim­di tásilge júgine bastady. Sońǵy eki jyl­da otandyq joǵary oqý oryndarynda shetel­de­gi qazaq balalaryn molynan tartý úderisi júrip jatyr. Árıne munyń bári Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes dıaspora ókilderine beriletin bilim grantynyń kólemin 4 paıyzǵa deıin ósirýdiń nátıjesi ekeni anyq. Alaıda jastardyń joǵary bilim alýyna keń múmkindik qarastyrý etnostyq kóshi-qonnyń sıpatyn ózgertýge baǵyttalǵan qadam ekenin moıyndaımyz. Atamekenge oralǵan jas azamattyń basym kópshiligi osynda qalady da, úıli-barandy bolady, ósip-ónedi. Bir sózben aıtqanda, shetel qazaǵynyń «tólin» alyp qalý saıasatyna júgindik. Bizdińshe durysy da osy bolsa kerek.

Al jańadan shyǵatyn «Qazaq kýáligi» kóshi-qony úderisine de, dıaspora­lary­myz­dyń ata­jurt­pen baılanysyna da aıryqsha yqpal etýi múmkin. Eń aldymen, elge kelgen soń qazaq ekenin dáleldeýge májbúr bolatyn baýyrlarymyzǵa bul kýálik orasan zor paıda tıgizgeli tur. Ekinshiden, kýálik berilgen soń onyń mazmuny jaıly dıaspora ornalasqan elderdiń tıisti qurylymdaryna dıplomatııalyq kanaldar arqyly qulaqqaǵys jasalyp, bul azamattardy da izdeıtin el bar ekenin bildirip qoıatyn bolarmyz dep úmit etemiz. Bul óz kezeginde «kúlsheli balanyń» keıpindegi Qazaqstanmen qarym-qatynasty buzbaý úshin dıas­poralarymyz ornalasqan mem­le­ketterdiń bıligin baýyr­­larymyzǵa qatysty usta­nymdarynda «jeti ret ólshep, bir ret kesýge» májbúr etýi ǵajap emes. Úshinshiden, kýálik Qazaqstannyń da ózi múmkindiginshe shetelderdegi qazaq dıasporasyn qoldaýǵa ashyq kóshkenin baıqatady. Sondaı-aq «qazaq álemin» qalyptastyrýǵa septigin tıgizetin qadam bolsa kerek.

Árıne biz eshbir eldiń ishki isine qol suqpaımyz, qazaq bolsa da dıaspora ókilderi shetel azamaty. Degenmen dıasporalardy atajurttyń múddesine paıdalaný jahanda baıaǵydan bar tásil. HHI ǵasyrda onyń sıpaty tipten ózgerdi. Ári órship te kele jatqan tárizdi. Máselen, teriskeıdegi kórshiniń «orys álemi» bar. Túrik baýyrlar Eýropadaǵy qandastaryn saıası múdde úshin de paıdalanyp qalýdan tartynbaıdy. Armıan, evreı lobbıi tipti derjavalardyń syrtqy saıasatyna da áser etip jatatynyn kórip júrmiz. Germanııanyń almandar úshin baryn berýge daıar ekeni de baıqalyp qalady. Qytaı eliniń jahandaǵy shinatown-darmen óte tyǵyz baılanysy bar ekenin estımiz. Tipti kórshi otyrǵan ózbek aǵaıynnyń da óz kindiginen órbigen alpaýyt bıznesmenderin ult múddesine qyzmet etkize bilgenin kórdik. Máskeýdi meken qylǵan mıllıarder Álisher Ýsmanovtyń qyshlaqtardy kórkeıtý úshin 50 mln dollardy Tashkentke jóneltkenin estigenbiz. Bul mysaldardyń bári etnostyq tegin umyttyrmaýdyń utymdy tustaryn kórsetedi. Biz de bul úrdisten qalys qalǵymyz kelmeıdi. «Qazaq kýáligi» de osyndaı qyzmet atqarsa deımiz. Kúnderdiń kúninde sheteldegi dıasporalarymyzdan da mıllıarderler shyǵyp, atajurtynyń kórkeıýi úshin qarjy quıyp jata ma, kim bilsin?!