Bıznes pen kásipkerlik tarıhy bizge qaraǵanda áldeqaıda erterek bastalatyn kórshimizde «kópes sózi», «kópes ýádesi» degen qalyptasqan sóz tirkesteri bar. Túptep kelgendegi maǵynasy «kópestiń bergen ýádesi altynnan da qymbat» degen uǵymdy bildiredi. Orys halqynyń keıbir ókilderi, sonyń ishinde jýrnalıster jaǵy osy qalyptasqan sóz tirkesin negizge ala otyryp, óz eliniń kásipkerlik tarıhyn maqtanysh etip jatady. Kezindegi kópesterdiń aýyzsha bergen ýádelerine berik bolǵandyqtaryn qazirgi kásipkerlerine úlgi etip, solardaı bolýǵa úndeıdi.
Al baıybyna úńilsek, munyń maqtanysh qylatyn túgi de joq. О́ıtkeni bul solaı bolýy tıisti dúnıe. Basqasha bolýy múmkin de emes. Muny bir jaǵynan alǵanda orys halqy kópesteriniń paıda bolý tarıhynan-aq baıqaýǵa bolady.
Orys kópesteri qaıdan shyqqan? Olar Reseıdegi krepostnoılyq pravo joıylǵan soń nemese sonyń qarsańynda bastaryna azattyqty qojaıyndarynan satyp alǵan is júrgizýge týma qabileti bar krestıandardyń ortasynan shyqqan. Kópshiligi saýattary jetpegendikten saýda-sattyq jóninde belgili bir mámile jasaǵan kezde ony qaǵazǵa hattamaı-aq aýyzsha ýáde berip, sóz baılasýmen shektelgen. Isin durys jolǵa qoıyp, baıyǵan kópester birte-birte saýdadaǵy ýádeniń quny óte qymbat turatynyn, aldap ketýmen alysqa bara almaıtynyn uqqan. Sondyqtan ýádelerine berik bolýǵa tyrysqan.
Endi óz elimizdegi áli balań kezeńdegi bıznestiń shırek ǵasyrlyq qysqasha damý tarıhyn sholyp ótsek te senimniń kapıtalǵa aınalýynyń jandy mysaldaryn kóptep kezdestire alamyz. Mysalǵa qurylys salasyn alaıyq.
Salynatyn turǵyn úıge «úlesker» retinde qatysyp, aldyn ala aqsha qosý arqyly páter alý múmkindigi paıda bolǵan kezde jurttyń kóbi osy múmkindikti qolaıly kórip, qurylys kompanııalaryn qoldady. Bul istiń bastaýynda «Úleskerlik qurylys týraly» zań da bola qoıǵan joq edi. Sondyqtan qurylys kompanııasy men úleskerdi baılanystyryp turǵan dúnıe olardyń bir-birine degen senimi men osyny qaǵaz júzinde bekitken eki jaqty jasalǵan kelisimsharty edi. Buǵan ekinshi deńgeıli bankter tarapynan úleskerler úshin ıpotekalyq nesıe jelisiniń ashylýy úlken qoldaý boldy. Sóıtip úleskerlik qurylys áp degennen-aq qaınap júre berdi. Osyndaı jaǵdaıda, ókinishke qaraı, úleskerler senimine selkeý túsiretin keleńsiz qubylystar da kórinis bermeı qalǵan joq. Jańa qurylystan páter beremin dep ýáde berip, artynan sol ýádesinde turmaı úleskerler aqshasyn jınap alyp qashyp ketken qurylys kompanııalarynyń basshylary da kezdesip jatty. Bul endi ǵana qarqyn alǵan turǵyn úı qurylysy salasyn jórgeginde tunshyqtyratyn qaterli qubylys edi. Sondyqtan memleket dereý iske kirisip, «Úleskerlik qurylys týraly» zań qabyldap, máseleni rettedi. Qurylys kompanııasy basshylaryn jaýapkershilikke shaqyrdy. Alaıaqtyqqa aldanyp qalǵan úleskerlerdiń úıin qarjy salyp, bitirip te berdi.
Degenmen osy oqıǵadan bir tiksinip qalǵan halyq endi barynsha saqtyqpen áreket etetin boldy. Mine, sondyqtan da dál qazirgi sátte halyq arasynda senimdiligimen keńinen tanymal bolǵan kompanııalardyń juldyzy janyp tur dep aıtýǵa ábden bolady. Damý strategııasyn durys belgilep, birinshi kezekte úleskerler senimine arqa tiregen, kelisimshartynda moıyndaryna alǵan mindettemelerine adal qarap, turǵyn úıdiń salyný merzimin keshiktirmeıtin, turǵyn úı qurylysy salasynda jańa tehnologııalardy jyldamdyqpen engizip, sapa máselesine basa nazar aýdaratyn kompanııanyń halyq arasynda bedeli joǵary. Sondyqtan olardyń úıleri basqa kompanııalardan qymbattaý bolsa da, halyq birinshi kezekte sol kompanııany tańdaıdy. Sebebi oǵan senedi. Bul senim kompanııa qorjynyna kapıtal bolyp quıylýda.
Osyndaı jandy mysaldarǵa súıene kele Úkimetke «Bıznestegi senim reıtıngin» júrgizýdi usynýǵa bolady. О́ıtkeni qazirgi kezdegi eń tabysty kásipkerler – tutynýshylar seniminen shyǵa bilgen kásipkerler.
