Mysyqtabandap mııa julǵandar kóbeıdi

Alaıda, sol «sulýlyq sıqy­ry»­ qazaq saqarasynda ósse de, búginde mııa tamyry zańsyz saý­da­nyń qurbany bolyp, talan-ta­rajǵa túsýde.

Al Qytaıda mııa tamyrynyń adamdy jasartý qasıeti 3000 jyl buryn dáleldengen. Bul eldiń dástúrli medısına salasynda mııa tamyrynsyz birde-bir dári jasalmaıdy. Tamaq dám­deýish qospalarǵa da mııa tamy­ry qosylady. Tipti shıkizat tap­shylyǵynan Qytaı bıligi 2008 jyldan bastap mııa tamyryn baj salyǵynsyz tasymaldaýǵa ruq­sat bergen.

Kosmetologııada kóshi ilgeri­lep otyrǵan Ońtústik Koreıa da mııa tamyrlaryn udaıy qoldaný­shylardyń qatarynda. Alaıda, shıkizat tapshylyǵynan olar mııa­ny búginde qoldan ósirýge kóshken. Osyndaı úrdis kórshiles О́zbekstanda da qolǵa alynǵan, arnaýly mamandandyrylǵan sharýa qojalyqtary mııa ósimdigin qoldan ósiredi. Bul elde mııa tamyryn zańsyz tonaýǵa tyıym salynǵan.

Qazir gazdalǵan tátti sýsyn­dardyń adam den­saý­lyǵyna zııan ekenin jıi aıtamyz. Alaıda, bul sýsyndardyń quramyna qant qospaı-aq, mııa tamyry arqyly emdik qasıetin kúsheıtýge bolady. Táttiligi jaǵynan bul ósimdik qanttan 50 esege artyq sanalady.

Al qyzyl mııa tamyryn ha­lyq medısınasynda kóp­tegen aýrý­lardy emdeý úshin, máselen, stress al­ǵanda jáne kúrdeli operasııalardan keıin, irińdi jaralardy, umyt­shaqtyq, qalqansha bez aýrýlaryn emdeýge udaıy qol­danǵan eken.

Qytaıda, Koreıada, AQSh-ta mııa tamyryna degen suranys qy­zyp tur. Sonyń kesirinen aza­­mat­tarymyz óz jerimizdegi dárilik shópterdi aıaýsyz julyp, arzan aqshaǵa saýdalaıdy. Mııa ta­myrynan paıdanyń kózin tap­qandar, ony jón-josyqsyz qazý barysynda taǵy bir nárseni es­ker­meıdi. Máselen, mııa – tabı­ǵı jabaıy ósimdik. Onyń aına­lasynda elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen joıylyp ketý qaýpi bar ózge ósimdikter de bolýy ábden múmkin. Sondyqtan mııa tamyryna jasalǵan árbir qas­kúnemdik qazaq jeriniń qutyn qashyr­ǵanmen birdeı ekenin esten shyǵarmaǵan jón.

Bul kúnderi kórshiles shet memleketterde qyzyl mııa tamyryna degen úlken suranys artyp otyr. Sol sebepti respýblı­ka­da bul jappaı jınalady. Bul úde­ris álemdik naryqta osy shı­­ki­zat tapshylyǵynyń artýy­men jáne negizgi jabyqtaýshy el­der­­­diń (QHR, Iran, Aýǵanstan, О́z­bekstan) qyzyl mııa tamyryn syrtqa shyǵarýdy shekteýimen túsindiriledi.

Qyzyl mııa tamyryn baqylaý­syz, retsiz daıyn­daýdyń salda­rynan onyń jabaıy ósetin tara­lymy qurıdy, tabıǵı ekojúıe­lerge nuqsan keltiriledi, bul bola­shaqta otandyq farmasev­tıka óndirisin shıki­zatpen qam­tamasyz etý tapshylyǵyna ákep soǵady.

Qazirgi tańda qazaq jerinde bos jatqan jerge bir­jaqty qaraý ústem bolyp otyr. Sol bos jatqan jerde ne­she túrli emdik jáne dá­rilik ósimdikter bar. Bir ǵana mııa ósimdigi sońǵy birneshe jylda túp-tamyrymen qo­pa­rylyp, Qyt­aıǵa satylyp keledi. Qytaı álemdik far­masevtıka salasynda uly tóńkeris jasap jatyr. Neniń esebinen? Negizinen, Qa­zaqstan, Mońǵolııa sekil­di el­derdiń tabıǵı dárýmenderge baı dárilik ósim­dik­teri esebi­nen. Qa­zaqstannyń dárilik ósim­dik­teriniń ese­bin alyp, ony kóz­­diń qarashyǵyndaı saqtap, otan­dyq farmasevtıka­da olardy paıdalanyp, tabı­ǵı baı­lyǵy­myzdy durystap ıgerý­diń keshendi baǵdar­la­masyn jasaý­­dyń reti kelgen sııaqty.

Degenmen elimizdegi sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen sanatqa jatqyzylǵan ósimdik túrle­rin áketý mindetti túrde lısenzııalaýmen júrgizi­ledi. Lı­sen­zııa berýdi tıisti qu­zyr­ly organdar júzege asy­rady. Bul máseleni de, qazirgi tańda týyndaǵan jaǵdaı­lardy esep­ke alyp, qaıta qarastyrǵan jón dep esepteımin.

Sońǵy jyldary arzan tabys­ty kózdegender mııa tamyryn as­qan aıýandyqpen julyp, tehnıkamen jerdi jyrtyp, qoparyp, tamyryn jınap, zańsyz saýdalaýǵa kóship otyr. Buny ekologııalyq terrorızm dep baǵa­laýǵa bolady. Osyndaı keleńsiz jaǵdaılar Almaty obly­synyń Ile, Eńbek­shiqazaq jáne Balqash aýdandaryn­da órship tur. Sırek bolsa basqa aýdandarda kez­­desedi. Bul másele quzyrly organdar ta­rapynan bir­­neshe márte kóte­rilip, onyń aldyn alýda birqatar sha­ralar da jasaldy. Degenmen máseleni memlekettiń moı­nyna ǵana júkteı salǵan bolmas. Mun­da ózektilik ár adam­nyń bul áreketke barmastan buryn sana­ly oılanbaýynda. Elge-jerge degen súıispenshiliktiń sarqylyp, azamattyq rýh­tyń álsiregeni baıqalady. Bul qas­kúnem­diktiń artynda «4-5 jylda mııa tamyrynyń múlde joıy­­lyp ketýi múm­kin be?» degen suraq tóńireginde oılan­­baıtyndar tur.

Sondyqtan da, Qazaq eliniń baǵa jetpes baılyǵy qyzyl mııa­­­­ny talan-tarajǵa salmaı, topy­­­raqtyń, jerdiń qurylymyn buz­baı, júıeli ǵylymǵa negizdel­gen baǵdar­lamaǵa sáıkes ıgergen jón. Baba­larymyzdyń «aq naızanyń ushy­men, aq bilektiń kúshimen» bola­shaq urpaq úshin qor­ǵap qalǵan ulan ǵaıyr dalasyn ekologııalyq turǵy­dan tabıǵı tepe-teńdigin, turaqtylyǵyn saqtaý, qorǵaý tek ekologtardyń ǵana emes, barsha elim, jerim degen Qazaq­stannyń árbir azamatynyń boryshy eke­nin esten shy­ǵar­maıyq, aǵaıyn.

Qonysbek BAIEDILOV,

Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy

TALDYQORǴAN