Orta tap nardyń júgin kóterýi tıis edi...

Orta tap – turaqtylyq kepili

Áleýmettaný ǵylymyndaǵy stratıfıkasııa jónindegi teorııalarda orta tap retinde tabysy táýir, turaqty qyzmeti men man­saby, baspanasy, jıǵan-ter­gen azdy-kópti qarjysy bar adam­dardy ataıdy. Bir sózben aıt­qanda, «aýzy aqqa tıgen» adamdardy aıtatyn bolsa kerek. Degenmen bul toptyń qataryna qosylǵan azamattardy saıası ustanymdary, múddeleri, qyzyǵýshylyqtary men suranystary, rýhanı qun­dylyqtary tárizdi sansyz krı­terııler turǵysynan da baǵa­laýǵa bolady. Klassıkalyq úl­gi­de orta tap elde áleýmettik tu­raq­tylyqty saqtap, bilikti ju­mys kúshimen qamtamasyz ete­tin, orta jáne shaǵyn bıznes úshin qýatty tutynýshy na­ry­ǵyn qalyptastyratyn, saıası turaqtylyqtyń saqtalýyna múd­deli adamdar toby retinde sıpat­talatyny bar. Alaıda, Qazaq­standaǵy orta taptyń qazirgi syr-sıpatyn sýrettep beretin naq­ty derek joq.  Ár zertteýshi ár­túrli pikir aıtady. Bálkim, ár el­diń, qoǵamnyń syr-sıpaty men qaltarys-bultarysy, aza­mat­­tardyń dúnıetanymy ártúrli bo­latyndyqtan eýropalyq  kózqaras­taǵy orta tap ólshemderi bizdiń elge sáıkes kelmeıtin de shyǵar. Alaıda, elimizde or­ta taptyń yqpaly óte tómen eke­nin barlyq zertteýshiler moıyn­daýǵa májbúr ári atalǵan sanattyń qalyptasýy uzaq ýaqytqa sozylatyn úderis bolsa kerek.

Al «DAMU Research Group» zert­­teý agenttiginiń dırektory Tı­mýr Aısaýytov orta tap tu­raq­­tylyqqa múddeli bolǵa­nymen, áli tolyq qalyptasa qoımaǵanyn aıtady.

«Eger áleýmettik stratı­fıkasııany geo­met­rııalyq pishin­dermen sıpattaıtyn bol­saq, ıdealdy qoǵam romb túrinde bolýy kerek. Tym kedeıler men baıla­ry az, orta tap ókilderi mol bolýy tıis. Bi­raq ondaı qoǵam jahanda sırek kez­desedi. Qazaqstandaǵy jaǵdaı romb emes, pıramıda beınesin beredi» deıdi ol. Iаǵnı, elimizde kedeıler men orta tapqa qosyla qoımaıtyndar sany mol da, aýqattylary tym az. Árıne zert­teýshi bul jerde Qazaqstan qoǵa­my­nyń áleýmettik jiktelýin pıramıda úlgi­sine uqsatqanymen, bizdińshe elimiz­degi áleý­met­tik stratıfıkasııany geo­metrııa­lyq pishinmen sıpattasaq, pıramı­da­ǵa da uqsa­maıtyn tárizdi. О́ıtkeni orta tap úle­siniń azdyǵy sonsha, pıramıdanyń orta tusyn da qalyptastyra almaıdy. Oǵan bir­qatar zertteýlerdiń nátıjesi naqty dálel bola alady. 2017 jyly Credit Suisse Research Institute zertteý ortalyǵy «Qazaqstan halqynyń 97,6 paıyzy jylyna 10 myń dollarǵa jetpeıtin tabys tabady» degen derek jarııalady. Zertteý qorytyndylarynda otandastarymyzdyń arasynda 10 myńnan 100 myń dollarǵa deıingi tabys tabatyndar el halqynyń 2,1 paıyzyn, 100 myńnan 1 mln dollarǵa deıin tabys tabatyndar 0,3 paıyzyn qurady. Al Májilis depýtaty Azat Perýashev alǵa tartqan derekke sensek, qazaqs­tandyqtardyń tek 0,4% -y ǵana jylyna 100 myń dollar tabys tabady. KPMG halyq­aralyq aýdıtorlyq kompanııasynyń zert­teýine súıene otyryp depýtat: «Al aza­mattardyń 97%-y jylyna 10 myń dol­larǵa deıin tabys tabady. Al 0,001% (162 adam) azamat qana Qazaqstannyń jarty tabysyn ıemdenedi», degen edi. A.Perýshaev 2019 jylǵy derekterdi keltirgenin eskersek, eki jylda jaǵdaı ózgere qoımaǵany baıqalady. Mine, bul derek­ter elimizde saıası turaqtylyq pen áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń draı­verine aınalýy tıis orta taptyń qalyp­ta­sa qoımaǵanyna aıqyn dálel.

 Orta taptyń qalyptasýyna  memleket te múddeli

Iá, memleket tabysy táýir, qoldaýǵa muqtaj emes, bireýge masyl bolmaıtyn, salyq tólep, birli-jarym adamǵa jumys berýge nemese otandyq ónimdi molynan tutynýǵa  qabiletti toptyń kóbeıgenine múddeli. О́ıtkeni qoǵamda orta taptyń úlesi kóbeıse áleýmettik narazylyqtar azaıyp, buqaranyń satyp alý qabileti de arta túsedi. Statıstıka boıynsha orta taptyń «omyrtqasyna» aınalýy tıis shaǵyn jáne orta bıznes elimizde jaqsy damyp kele jatqanǵa uqsaıdy. Resmı derekterge qaraǵanda 2008 jyldan beri elimizdiń ishki jalpy ónimindegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 11 paıyzdan 26 paıyzǵa deıin kóterilipti. Shaǵyn jáne orta bıznes nysandarynyń sany 1,3 mln-nan asypty. Biraq olardyń orta tapty qalyptastyra almaı otyrǵany baıqalady. Bul jerde memlekettiń qoldaýy da nátıje­li bolmaı jatsa kerek. Tımýr Aısa­ýytovtyń sózine qaraǵanda orta tapty mem­lekettiń qalyptastyrýy múmkin emes. «Árıne túrli baǵdarlamalar, arnaıy qoldaý sharalary jasalatyn shyǵar. Biraq orta taptyń qalyptasýy uzaq merzimdi qajet etetin, ózindik erekshelikteri bar quby­lys. Orta tapty anyqtaıtyn krıterıı­lerdiń qataryna adamnyń tabysy, áleýmettik jaǵdaıymen qatar, dema­lysy, densaýlyq saqtaý men bilim alý múmkindigi, tipti tanym-túsinigi de kire­tinin eskersek, másele tek tabysta tur­ǵan joq», deıdi «DAMU Research Group» zertteý agenttiginiń dırektory. Al áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty Baıan Júzikbaıqyzy orta taptyń qalyp­tasýynda ekonomıkalyq emes faktorlar da ózekti ekenin aıtady. «Orta taptyń qalyptasý prosesi qazaq qoǵamy úshin jańa ınstıtýttardyń paıda bolýyna alyp keldi. Olardyń birshamasy kapıtalıstik qundylyqtarmen birge ımporttalsa, ekinshileriniń tamyry – óz qoǵamymyzdyń «tól týyndysy». Orta taptyń ekonomıkadaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etetin rólin taldaı otyryp, onyń qalyptasýyndaǵy ekonomıkalyq emes faktorlardy eskersek, kóterilip otyrǵan máseleniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kóremiz. Qazaqstandyq orta tap týraly zertteýler negizinen orta taptyń qalyptasýyn kásipkerlikpen baılanys­ty­rady. Kóp jaǵdaıda ol materıaldyq turǵyda aýqatty adamdardyń qabatyn qalyp­tastyrý dep qarastyrylady. Ekono­mı­kalyq ıgilik – orta taptyń bir ǵana kórsetkishi. Qoǵamnyń damýyna yqpal etýshi orta taptyń portretin jasaǵanda onyń áleýmettik-saıası, áleýmettik-mádenı bet beınesi men jan dúnıesine de úńilý kerek. Orta tapty quraıtyn toptardyń bilimi, rýhanı ustanymdary men maqsat-muraty qandaı? Ol ózin kimmin dep esepteıdi? Áńgime orta tap ókili tek aýqatty adam ǵana emes, sonymen qatar ómirlik fılosofııasy qazaqstandyq (qazaq) qoǵamdy turaqtandyratyn, damytatyn, eń bastysy tarıhı sabaqtastyq prınsıpin saqtaǵanyn kórsetetin rýhanı birtutastyqty quraýy tıis degenge saıady» deıdi ǵalym.

 Baqýattylyqpen ǵana ólshenbeıdi

Áleýmettanýshy Baıan Júzikbaıqyzy orta tapty sıpattaýda damyǵan elderdiń úlgisine birden júgine salýǵa bolmaı­ty­nyn aıtady. О́ıtkeni ár eldiń ózin­dik erekshelikteri bolatyny sózsiz. «Qazaq­standaǵy orta tapty sıpattaýda damy­ǵan ekonomıkasy bar elderdegi krıterıı­ler­di qoldanýda synı ustanym qajet. Qazaq­standyq otbasy (qazaq otbasy sonyń ishinde) nýklearlyq sıpatqa ıe bolýy basym bolǵanyna qaramastan, úlken otbasylyq qasıetinen, áýlettik qury­lymynan aıyryla qoıǵan joq. Bul óz kezeginde áleýmettik qatynastardyń erekshe­ligine yqpal etip otyr. Sonyń ishinde orta taptyń qalyptasýyna da áser etedi» deıdi ol. Al Tımýr Aısaýytov bolsa qa­zaqtyń «tekti» degen uǵymy orta tapty sıpattaýǵa jaraıtynyn alǵa tartady. «Árıne bul meniń jeke oıym. Degenmen tektilik degenniń ózi kózi ashyq, kókiregi oıaý adamǵa qatysty aıtylatyn bolsa ker­ek. Ári olardyń áleýmettik jaǵdaıy da jarly-jaqybaıdan táýir bolady. Bul jerde men máselege rýhanı-mádenı qundylyqtar turǵysynan kelip otyrmyn. Orta tap ókilderiniń tabysy ǵana emes, saıası ustanymy, olar qajet etetin rýhanı-mádenı qundylyqtar da eskerilýi tıis. Sondyqtan tektiliktiń orta tap uǵymymen baılanysy bar dep bilemin» dedi, T.Aısaýytov. Demek orta tap degenniń ózi bir ǵana aýqattylyqpen ólshenbeıtin bolsa kerek.

Biraq daǵdarys kezinde báribir orta tap ókilderiniń sany azaıatynyn kez kelgen zertteýshi moıyndaıdy. Shamasy «sanany turmys bılep» adamdardyń rýhanı-mádenı suranystary keıingi satyǵa yǵystyrylatyn bolsa kerek. «Daǵdarys kezinde naryqtaǵy aýytqýlar men biz sııaqty munaı ekonomıkasy bar elderde, ásirese, ınstıtýttaný dárejesi álsiz orta tap óz pozısııasyn tómendetedi. Ol qaıta qalpyna kelýi úshin birshama resýrs, ıaǵnı ýaqyt, qarjy, tájirıbe, jańa bilim men sol bilim negizinde óńdelgen aqparat qajet bolady. Aıta ketetin jaıt, bul tek orta tap býynyna ǵana emes, jalpy qoǵamǵa qajet. Osy jerde ekonomıkadaǵy reformalardyń konseptýalızasııasy, ony jan-jaqty talqylaý máselesi de mańyzdy» deıdi B.Júzikbaıqyzy. Onyń aıtýynsha, daǵdarys kezinde prekarıattanǵan top kóbeıedi eken. Bul degenińiz eńbek qatynastarynda turaqtylyq azaıyp, jasalǵan kelisimsharttyń kez kelgen sátte buzylýy múmkin jaǵdaıdyń qalyptasýy bolsa kerek. Iаǵnı, jumys berýshi eńbek qatynas­tarynda azamatqa áleýmettik jáne quqyqtyq kepildik bermeıdi, qoǵam­da azamattyq-quqyqtyq kelisimshart arqy­ly qysqa merizimge jaldanyp jumys isteı­tin­der kóbeıedi. Frılanserlerdi, aýtstaf­fı­ng negizinde jumys isteıtinderdi, jal­da­­­maly jumysshylardy osylardyń qata­ryna qosýǵa bolady. Prekarıasııa jumys berýshiniń personal úshin qandaı da bir jaýapkershilik alýyn meıilinshe azaıtady. Mundaıda kásipodaqtardyń qyzmeti álsireıdi. О́kinishke qaraı, elimiz­de mundaı jaǵdaıdyń qalyptasqany bel­gi­li. «Daǵdarys kezeńi prekarıattanǵan toptyń kóbeıýine alyp keledi. Brıtandyq ekonomıst jáne áleýmettanýshy Gaı Stendıngtiń zertteýlerine sáıkes qoǵam­nyń prekarızasııasy asa qaýipti quby­lys­tyń biri. Bul – turaqty jumysy joq, jumyspen ýaqytsha jáne kezdeısoq qam­tyl­ǵan áleýmettik turǵyda qorǵalmaǵan top. Álemniń kóptegen elderinde preka­­rıat 30-40%-dy quraıdy. Prekarızasııanyń asa úlken qaýpin eńbek naryǵyndaǵy kásibı mamandaný deńgeıin tómendeýinen baıqaýǵa bolady. Qazaqstandyq preka­rıat ta jetkilikti dárejede zerttelme­gen top bolyp otyr» deıdi B.Júzikbaıqyzy. Elimizde sheteldik jumysshylar men otan­das­­tarymyzdyń tabysyndaǵy aıyrma­shylyq, sheteldikter men qazaqs­tandyq ju­mysshylardyń jıi-jıi kıkil­jińge ke­lip qalatyny da osy prekarızasııanyń ke­sirinen bolýy da múmkin. Biz munyń bárin áleýmettik ádiletsizdikke aparyp tiregenimizben, is júzinde Qazaqstanda klas­sıkalyq úlgidegi orta taptyń qalyp­ta­sa almaı jatqanynyń saldary bolsa kerek. Klassıkalyq orta taptyń ólshemderi biz úshin ázirge alys sııaqty kórinedi. «Orta tapqa qatysty álemdik kórsetkish boıynsha jan basyna shaqqandaǵy aılyq tabys kólemi 2-2,5 myń dollar, 40 sharshy metr baspana, otbasynda kem degende 2 avtokólik bolýy kerek degen klassıkalyq mysaldy alsaq, qazaqstandyq orta tapty álemdik standartpen baǵalaýdyń qansha­lyq­ty qıyn ekenin kórýimizge bolady» dedi B.Júzikbaıqyzy. Bizdiń orta tap qalyp­taspaı jatyr deýimizdiń syry osyn­da. Budan bólek ózderin orta tapqa jatqy­zatyn azamattar elimizde jáne shetelderde qanshalyqty jıi demalady, tea­tr men kınoǵa aıyna neshe ret barady, qundy qaǵaz naryǵyna qyzyǵyp, qandaı da bir fırmanyń aksııasyn satyp alýǵa qaýqarly ma, biliktilikterin arttyrý úshin ne isteıdi, jalpy eńbek naryǵyndaǵy básekege qabiletti me degendeı sansyz saýal­dar­ǵa jaýap berý kerek.

 Eldiń belsendi azamattary shetke kete bastady

Jýyrda mass-medıada elimizden shetelderge ketken azamattar jaıly derekter jarııalandy. 34,4 myń adam shetelge kóship ketipti. Ásirese soltústik aımaqtarda she­tel­­­^­derge qonys aýdarǵandar kóp ekeni baı­qalǵan. Shetelderge ketip jatqan­dar­dyń basym bóligi joǵary bilimdi aza­mat­tar. 2017 jyly shetelge 11290 joǵary bilimdi azamat qonys aýdarǵan. Birqatar áleýmettanýshylar Qazaq­stan­nyń árbir onynshy turǵyny shetelge qonys aýdarýdy kózdeıtinin aıtyp júr. Bul degenińiz onsyz da qalyptasyp bitpe­gen orta tapty tipten álsireteri sózsiz. Áleý­mettanýshy B.Júzikbaıqyzy da bul máselege alańdaýshylyq bildirdi. «Endi orta taptyń psıhologııalyq portretindegi mańyz­dy myna nıýansqa kóz júgirtsek: orta tap ókili belsendi, bastamashyl, jańashyl jáne táýekelshil. Sońǵy jyldardaǵy mıgra­sııalyq kóńil-kúıge, strategııalarǵa qara­ǵanda, biz qazaqstandyqtardyń osyndaı belsendi bóliginen aıyrylyp qalý qaýpiniń bar ekenin de moıyndaýymyz kerek» degen ǵalym qoǵamdaǵy saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin orta taptyń úlesi artýy kerek ekenin aıtady. «Qoǵamdaǵy saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq turaq­ty­lyq­ty qamtamasyz etetin fýnksııasyn tolyq atqarý úshin orta tap 50-60% -dy quraý kerek desek, qazaqstandyq orta tap bul mejege jetken joq jáne orta tap­tyń qalyptasýyn tek ekonomıkalyq tur­ǵydan qarastyrý da jańsaq pikir. Máse­le keshendi reformalardy talap etedi» deıdi ol. Qysqasy, ǵylymı tilde «orta tap» atalyp ketken toptyń úlesi halyq­tyń teń jartysyn quramaıynsha, eldiń damýy jalǵasyp, saıası, áleýmettik-ekono­mı­kalyq turaqtylyqtyń saqtalatynyna kepil­dik berý qıyn is bolsa kerek.

 Túıin

Qazaqstandaǵy orta taptyń eń úlken  artyqshylyǵy – bilimde.  Qazaqs­tan­dyq­tar­dyń saýattylyq deńgeıimen joǵary bilim alý múmkindigi joǵary. Alaıda bilik­tilik máselesinde  maqtana almaıtyny­myz taǵy bar. Ádette orta taptyń qalyp­ta­sýy­na áleýmettik mobıldiliktiń yqpal ete­tini aıtylady. Ásirese vertıkaldy mo­bıl­dilik nemese áleýmettik  lıft  erekshe ma­ńyzdy bolsa kerek. Biraq Qazaqstanda vertı­kaldy mobıldiliktiń naqty qandaı deńgeıde ekenin de dóp basyp aıtar eshkim joq. Biraq  eldiń eńsesin tikter  taptyń áıteýir bir qalyptasary anyq. Tek tym uzaqqa  sozylmasa bolǵany.