Atbasar

Baıqadamnyń oıy qalaı bolǵanyn kim bilsin, áıteýir, túksıgen qabaqtan, túnergen qaıyn jurttan aıylyn jınaı qoımaıdy. Bir jaǵy aqyryp sóıleıtin Arlan men Shamaıǵa arqa súıese kerek qoı. Namys qysqan qyz jaǵy kúıeý balaǵa qap bálem dep ese qaıyrar sátti sabyrsyzdana kútip júrse kerek.

Qyz alyp qashý oqıǵasynan keıin jarty jyl ótedi. О́kpe tarap, el sabasyna tústi-aý degen kezde Baıqadam kelinshegin tórkindetip qaıt­paqshy bolady. Tórkin jurtynyń qahar­ǵa minip otyrǵanyn ishi sezgen Asyltas kúıeýine:

– Osy joly saparǵa shyqpaı-aq qoıaıyqshy. Birdeńege urynyp qalyp júrermiz, – dep saqtyq oılaıdy.

Baıqadamnyń arqa súıegeni aǵaıyn­dy batyrlar bolǵanymen, qyz jaǵy da o­ńaı-ospaq adamdar emes. Olar da órkóki­rek, namysyn eshkimge jibermeıtin azamattar bolsa kerek. Biraq ol zaman­da áıeldiń tilin kim alǵan. О́zi Baıqadam bolsa, ózi batyr shora jan bolsa, tiregi myq­ty, tilegi de mol ýaqytta ádeıi qam­danyp, el-jurtty qulaqtandyryp qoı­ǵan saparynan irkileıin dep tur ma?!

At shapan aıybyn alyp, jolǵa túsedi. Bul sapar Baıqadam­nyń sońǵy sapary eken. Áýel bas­ta qushaq jaıyp qarsy al­ǵan syńaıly. Ishtegi oıdy ańǵart­paǵan. Qýanǵan keıipte. Jar­qyra­typ tý bıe soıa­dy. Áne-mine degenshe tabaq-tabaq et keledi. Boı-boı músheler, jeńdi bilekteı qos qazy. Áńgime jarasqandaı. Aýzy asqa tıip, boıdaǵy kúdigi tarap, qamsyz otyrǵan Baıqadamnyń tý syrtynan qyz aǵasy qabyrǵany boılata sapy salady.

Sóıtip jańa ǵana tórt quby­lasy teń bolyp otyrǵan Baıqadam qany sor­ǵalap kıiz úıden áreń shyqsa kerek. Qaıyra jabylýǵa qansha qaharly bolsa da qaıyn jurty batpaǵan. Beldeýde turǵan aqbozdyń jalyna qoly jetti deıdi. Jylqy jaryqtyq jershil emes pe, ıesiniń kúıin sezdi me, sez­bedi me, ol jaǵyn kim bil­sin, áı­teýir, taban jolynan aýytqy­maı el shetine iliktirgen. Aqboz at­­tyń saýy­ryn qanǵa boıap jalǵyz kel­gen Baıqadamdy támam el qor­shap alǵan. Jaǵdaıyn aıtýǵa qýat joq. О́kinish ózegin órtep bara­dy. Áıeliniń aıtqanyn beker tyń­da­maǵan eken. Tyńdasa mun­daı kól­deneń keselge urynbas edi ǵoı. Eń­sesin sál-pál kóterip taralǵyny úzip jibererdeı shirenip turyp áýeli oń bar­maǵyn qyrshyp alǵan. Býynynan úzilip túsken barmaqty ilip alyp laq­tyr­dy deıdi. Onda da ókinish boıdan taramaǵan. Sońǵy jan-dármenmen sol qoldyń bas barmaǵyn shaınap úzgen.

Mine, Baıqadamnyń osy opyq jep, opat bolǵan oqıǵasynan keıin bul jer Qosbarmaq dep atalady. Shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana aýyl da osy tarıhı oqıǵaǵa baılanysty Qosbarmaq ataýyn ıelengen.

Atbasardan ońtústikke qaraı júr­seńiz, shamamen 110 shaqyrym jerde Sochınskıı eldi mekeni kez­desedi. Bul jerde oımaq­taı kól­der kóp. Shuńqyrkól, Shor­tan­baı, Jińishke at, ataq­tysy – Áýpil­dek. El aýzyn­da Alashtyń aqıyq aqyny – Sáken Seıfýllın záýi bir se­bep­pen Toqtaýyl eline joly túsipti desedi. Halyq qol qýsyryp qarsy alǵan. At tuıa­ǵy je­tetin jerdiń ánshi-jyrshysy tegis jınalǵan.

– Sol ádemi otyrysta Dámesh esimdi ánshi qyz «Áýpildekti» áldeneshe ret shyr­qaıdy. Án Sákenge unap qalady. Dámeshti janyna shaqyryp alyp, taǵy da kóp án aıtqyzady. Keıin halyq ánine aınalyp ketken «Áýpildek» áýel basta  Dámeshtiń áni degen derek bar. Altaı rýynyń Daırabaı degen baıynyń álpeshtep baǵyp otyrǵan qyzy, osy Dámesh Toq­taýyl jurtyna uzatylǵan eken. Kóńili qalamasa da. Qyz lebizi zar bolyp tógiledi.

Eriksiz Áýpildekti meken ettim,

Minekeı on altyǵa jańa jettim.

Aıyrǵan qos ǵashyqty eńiretip,

Isine shara bar ma qudirettiń, – demeı me. Án mátininen qaıran da qaıran kóńildiń qaıǵysy men muńy, aıyqpas zary seziledi. Mundaı sózdi shyn súı­gender ǵana aıta alsa kerek, – deıdi Atbasar tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyz­metkeri Temirbek Qasymjanov.

Keıin mahabbat muńy meń­degen kelinshek qusadan qaı­typty. Artynda qalǵan belgisi osy án.

Atbasardan Qımaǵa kókteı ótetin kúre joldyń boıynda qozykósh jerden kózińe shalynatyn jolbarys jondy Kıikbaı adyry bar. Este joq eski kezeńnen joǵalmaı jetken ár qıly ańyzda Kıikbaı batyr shamamen 1693 jyly týyp, 1741 jyly ómirden ótken delinedi. Quba qalmaqpen qıdalasqan zamanda el qorǵany bolǵan jan eken. Bir joıqyn soǵysta on san oırat basym túsedi. Qazaqtar jaǵy batysqa yǵysa­dy. Mine, osy kezde jolbarys júrekti Kıikbaı batyr tarydaı shashylǵan aǵaıynnyń basyn qosyp, qaraqurym qol jasaqtap, oıratqa ońdyrmaı soqqy berse kerek. Sońǵy soǵysy da sol eken. Qapyda mert bolypty. Batyrdyń súıegi Atbasar qalasynan on bes shaqyrymdaı jerde adyr ústinde jatyr. Tirshiliginde el men jer úshin jan alyp, jan berisken qııapat shaıqastarda qol bastap, árdaıym bıikten tabylǵan batyr bul kúnde de óziniń bıiginde.

Jalpaq daladaǵy adyr jel men borannan qorǵan. Tóbe ústinde támam elge kóz salǵan batyr beınesi áli de tabıǵattyń tosyn minezinen qorǵap jatqandaı.

– Bir qyzyǵy bul jerde eki Kıikbaı jatyr, – deıdi Temirbek Qasymjanov, – bir kezde atbasarlyq janashyr aǵaıyn deregin dál baspaı, basqa bireýdiń qabirine beıit turǵyzypty.

Aıtsa aıtqandaı eken, nıet oń bol­ǵany­men, qoldaǵy derek qasań.  El tarı­hyn jadyna jattaǵan jannyń úzil­gen shaǵy. Dál qazir ólke tarıhyn biletin adam joqtyń qasy. Qalaı bolǵan­da da Atbasar tóńiregindegi aǵaıyn batyr­dyń beıitin izdegen. О́zderinshe qurmet kór­setpekshi bolǵan. Imandy, oń sharýa. Ol úshin eshkimdi kiná­laı almasaq kerek. Bar isten halyqtyń batyrlyqty, erlik­ti baǵalaıtyndyǵy kórinip-aq tur. Al qatelesý qıyn emes. Adyrly, bıik jerdiń kóbinde belgisiz mola kóp. Bir kezde bolǵan-aq shyǵar. Biraq ýaqyt óshirgen. Endigisi kóńildiń nobaıy, soqyr senimniń silteýi. Alǵashqy belgi tasta bylaı dep jazylǵan: «Bul jerde XVIII ǵasyrda jońǵar shap­qynshylyǵynan eli men jerin qorǵaǵan Kıikbaı batyrdyń múrdesi jerlengen. Belgi qoıýshy atbasarlyq azamattar. 1995 j». Alǵashqy aýytqý az bolǵandaı atajurtqa qonys aýdarǵan aǵaıyndar da «Baıqarauly Kıikbaı. Rýy Kereı. 1690-1741jj. Asaýbaı nemereleri» dep tastan belgi qoıypty. Al kelesi qyrattyń basynda taǵy bir kóne molanyń qaldyǵy kózge shalynady. Bul jerde de eskertkish bar. Onda «Kıikbaı batyr Baıdáýlet balasy. Rýy Jyryq. Belgi qoıýshy Muhambed balasy, Ábdihalyq balalary. 2009 j.» dep jazylǵan.  Sońǵysynyń nobaıy durys tárizdi. 1978 jyly V.Ivanov deıtin fotosýretshi osy keseneni sýretke túsirgen eken. Jergilikti ólketanýshy Klara Ámirqyzy «Qıylǵan ǵumyr» jına­ǵynda adyr ústindegi jalǵyz zırat­tyń jaıyn sıpattaı kele, onyń qalaı salyn­ǵandyǵyna, qurylysqa qandaı zattar paıdalanǵanyna nazar aýdarady. Keseneniń Qazaqstannyń basqa jer­lerinde jıi kezdesetin kúmbezdi tamdarǵa uqsa­maıtyndyǵyn aıtady.

Qalaı bolǵan kúnde de el qamyn jegen kózsiz er, basqyn­shy jaýǵa qarsy eldi biriktirip qol bastaǵan Kıikbaı batyrdyń ǵumyr súrgeni anyq. Jaı ǵana ǵumyr emes, erlikke toly, ónegeli ǵumyr. Osy adyr­­dyń ústinde jer besiktiń qundaǵyna bó­len­­gen. Topyraq ózi qorǵaǵan ólkeden bu­ıyr­ǵan. Taǵdyrdyń mańdaıyna jazýy da.

Aqmola oblysy,

Atbasar aýdany