BUU-nyń Naırobıdegi sammıti qazaq ánshisi Qalıanyń «Qyz taǵdyry» ánimen bastaldy

Kaır men Naırobı sammıtteri aralyǵyndaǵy Qazaqstan

Bıyl joǵary deńgeıde ótken Naırobı sammıti 25 jyl buryn Kaırde qabyldanǵan HQHK áreket­teri baǵdarlamasyn 2030 jylǵa qa­raı túpkilikti jáne tolyq júze­ge asyrý úshin saıası eriktilik pen­ qar­jylyq mindettemelerdi shoǵyr­lan­dyrýdy maqsat tutady. Bul min­det­temeler otbasyn josparlaý men aqparattandyrýda birde bir adamnyń da kóńilinde qaıaý bolmaǵanyn, bala ústinde ketken analardyń ólim-ji­ti­min túbirimen joıyp, qoǵamdaǵy qyz-kelinshekterdi zorlyq-zombylyqtan aryl­typ, áıel adamdar men jasóspirim qyz­darǵa qatysty zııandy áreketterdi túpkilikti tyıýdy kózdeıdi.

Qazaqstan ulttyq delegasııasynyń quramynda Parlament Máji­li­siniń áleýmettik-mádenı damý­ ko­mı­te­tiniń tóraıymy, Prezı­dent ja­nyn­daǵy Áıelder isteri jáne ot­ba­sy­­lyq demografııalyq saıasat­ jó­­nin­­­degi ulttyq komıssııanyń tór­aıy­­my Gúlshara Ábdiqalyqova, Den­saýlyq saqtaý vıse-mınıstri Lázzat Aqtaeva, SIM kópjaqty yn­tymaqtastyq departameni dırek­tory­nyń orynbasary Oljas Toǵyz­baev, DSM Qazaq dermotologııa jáne juqpaly aýrýlar ǵylymı or­ta­ly­ǵy­nyń dırektory Baýyrjan Baı­serkın, Y-PEER Ulttyq jastar volon­terlyq jelileriniń jetekshisi Kámıla Tuıaqbaevalar boldy.

Naırobıdegi sammıt KALIA laqap atymen tanylǵan qazaqstandyq ánshi, BUU-nyń Halyqtyń qonystanýy men damýy salasyndaǵy spıkeri, eli­mizdegi qyz balalardyń quqyǵy men reprodýktıvtik densaýlyǵyna qa­tysty ilkimdi bastamalarǵa belsene aralasyp júrgen Aqmarjan Kósher­baeva­nyń «Qyz taǵdyry» atty ánimen ashyldy.

«Bizdiń elimiz osy jyldarda ana­lardyń ólim-jitimin tómendetip, genderlik teńdikke qol jetkizýde sóz­siz úlken jetistikterge jetti. Bizge sek­­sýaldyq jáne reprodýktıvtik den­saýlyqty nyǵaıtýǵa ınvestısııa salýdy jalǵastyrý qajet. Qa­zaqstan 2020 jyldan bastap min­detti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrýdy qarjylandyrýdyń jańa úlgisine kóshedi. Qazaqstan Úkimeti osy ótpeli kezeńde densaýlyqty saqtaýǵa ketetin shyǵyndardyń qarjylaı min­­dettemelerin óz moınyna alady.­ Den­saýlyqty saqtaýǵa ketetin qar­jy­lyq shyǵyndar aldaǵy bes jylda eki esege kóbeıip, densaýlyqty qor­ǵaýǵa ketetin shyǵyndar bıylǵy IJО́-niń 3,2 paıyzynan 2025 jylǵa qaraı 5 paıyzǵa deıin artady. Bul medısınalyq saqtandyrýdy re­formalaý arqyly júzege asady. Saq­tan­dyrýdyń jańa úlgisine kóshý Qazaqstanǵa 2020 jyldan bas­tap 28 jasqa deıingi jastar men jas­óspirimderdiń reprodýktıvtik den­saý­­lyǵyn qorǵaýda ambýlatorııalyq qyzmettiń qosymsha 91 túrin jabýǵa múmkindik beredi», deıdi Qazaq de­legasııasynyń jetekshisi Gúlshara Ábdiqalyqova.

Sammıtte Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary Lázzzat Aq­taeva da Qazaqstanda júıeli atqa­rylyp jatqan sharalardyń ma­ńyz­dy­lyǵyn ataı kele, nátıjesinde sońǵy 10 jylda analardyń ólim-jitimi 2,6 esege, sábılerdiń shetineýi 2,3 esege, óli týǵan sharanalar 1,2 esege, al jasóspirimder arasyndaǵy júktilik 35 paıyzǵa tómendegenin atap ótti.

Vıse-mınıstrdiń málimdeýine qaraǵanda, Qazaqstan taǵy bir asa mańyzdy zańnamalyq mindetti moınyna alyp otyr. Bul – ata-analarynyń kelisiminsiz, óz betterinshe medısı­na­lyq kómekke júginý jasyn 18-den 16 jasqa deıin tómendetý. Biraq munyń jasandy túsik jasatýǵa qatysy joq.

«Ana men balanyń densaýlyǵyn saqtaý jónindegi memlekettik saıa­sı sharalar eldiń basymdyqqa ıe min­­det­temeleriniń biri. Qazaq­stan­dyq­tardyń reprodýktıvtik den­saýly­ǵyn jaq­sartýda júıeli, keshendi sharalar legi 2025 jylǵa deıingi mem­lekettik den­saýlyq saq­taýdyń jańa baǵdar­lamasynda kórinis tapqan», deıdi vıse-mınıstr.

Halyqtyń qonystanýy jáne damýy konferensııasy álemdi qalaı ózgertti?

Joǵaryda atap ótkendeı, 1994 jyly Kaırdegi Halyqtyń qonystaný jáne damý konferensııasynda álem­niń 179 memleketi, onyń ishinde Qazaq­stan da Is-qımyl baǵdarlamasyn ázir­lep, áıelderdiń reprodýktıvtik den­saý­lyǵy men quqyqtary ulttyq jáne jahan­dyq damýda ortalyq mánge ıe bolýy kerektigi týraly úndeý jarııa­laǵan.   

Bul qujat barshanyń reprodýktıv­tik densaýlyqty saqtaýdaǵy keshendi qyzmetterge qoljetimdiligin qamta­ma­syz etýge shaqyryp, otbasyn jos­par­laýdy, qaýipsiz júktilik pen bosaný, sondaı-aq jynystyq jolmen be­ri­letin ınfeksııalardy emdeýdi de qamtıdy.  

Sondaı-aq reprodýktıvtik den­saý­lyq pen áıelderdiń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtýdiń ózara baı­lanysty ekendigi jáne qoǵam úshin asa mańyzdylyǵy atap kórsetilgen.  

Qysqasy, Halyqtyń qonystanýy jáne damý konferensııasyna nendeı jaǵdaıattar alyp keldi?  Sonaý 1960 jyldary, álemdegi ólim-jitim deńgeıi tómendeı bastaǵan kezde keıbir zertteýshiler men saıasatkerler halyqtar sanynyń tabıǵı resýrstardan asyp ketýi, olardyń oıynsha, tipti munyń sońy ashtyq pen áleýmettik kollapsqa ákep soqtyrýy múmkin degen  másele kóterilip, dabyl qaǵa bastaıdy. 

Osyǵan jaýap retinde Úkimetter­diń áreketi tómendegideı bolady. Keı­bir elder halyq sanynyń ósýi­niń ekonomıkaǵa jáne qorshaǵan ortaǵa áserin zertteı bastasa, keı mem­­leketter otbasyn josparlaý baǵ­­dar­lamalaryna kúsh-jigerin arnaı­dy, endigi bir ulttar týý deńgeıin tó­­men­­detý úshin májbúrli sharalar qa­byldaýǵa kóshedi.  

Halyqtyń qonystaný jáne damý konferensııasy is-qımylynyń baǵdar­lamasy álemdik qaýymdastyqty birik­tirip, halyqtyń ósýindegi jańa konsensýsty kórsetti. Demek, halyqtyń nysanaly kórsetkishteri emes, adam quqyqtary men qadir-qasıetteri árbir adamnyń urpaǵyn jalǵastyrýdaǵy maqsattaryn iske asyrýdyń úzdik tásili bolyp tabylady. 

Al osydan 25 jyl buryn Kaırǵa Qazaqstan atynan barǵan 8 delegattyń biri, akýsher-gınekolog, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Nına Qaıypova  konferensııanyń 25 jyldyǵyna arnalǵan IýNFPA-nyń taıaýdaǵy is-sharalarynyń birinde bas­ty  spıkerlerdiń biri boldy.

Nına  Qaıy­po­va Kaırdegi kon­feren­sııa 25 jylda Qazaqstanǵa qa­laı áser et­ke­ni týraly piki­rimen bó­­lise kele, bul Qazaq­standaǵy bir­qa­tar serpindi ınstıtýsıonaldy ózge­risterge jol ash­qanyn atap ótti.

«10 myńǵa jýyq adam qa­tys­qan Kaır kon­fe­rensııa­sy­nyń Is-­qımyl baǵ­darlamasy 14  taraýdan turady. Eń bastysy, 1995 jyly bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Otbasy, áıelder problemalary jáne demografııalyq saıasat jónindegi keńesti qurdy. Búginde keńestiń bazasynda Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııa qurylǵan, biz BUU-nyń Halyqtyń qonystaný jáne damý qorymen tyǵyz baılanysta jumys isteımiz. Biraq, eń mańyzdysy 1996 jyly Nafıs Sadık hanym bizdiń Respýblıkalyq ǵylymı ortalyqtyń bazasynda Kaır konferensııasynyń Is-qımyl baǵdarlamasyn júzege asyrý jóninde Azııa-Tynyq muhıt óńiri úshin  konferensııa ótkizip, 11 memleket qatysty. Nafıs Sadık hanymnyń Qazaqstandy tańdaýy kezdeısoq emes edi. О́ıtkeni Kaır konferensııasynan keıingi esepterde kórsetilgendeı, biz IýNFPA-men jemisti, qyzyqty jáne shyǵarmashylyq turǵydaǵy jumys istegenimiz atap kórsetilgen bolatyn», deıdi.

Naırobıde 25 jyl ótken soń taǵy neni talqylady?

О́z kezeginde Halyqtyń qonys­ta­nýy jáne damýy komıssııasy da jyl saıynǵy otyrysynda  BUU búkil álem­degi reprodýktıvtik densaýlyq pen quqyqtardyń jaı-kúıin qaras­ty­rady. Bul áıel quqyqtary men múm­­kindikterin molaıtý, qyz bala­lar­dy oqytý jáne genderlik zor­lyq-zombylyqty joıý jolynda jum­salǵan kúsh-jigerlerdegi jetis­tikter men jiberip alǵan múmkindikterdi de qamtıdy. Jyl saıynǵy sholýlar alda taǵy qandaı jumys turǵanyn kór­setedi. О́ıtkeni atalǵan kelisim­niń jasal­­ǵanyna 25 jyl ótse de úlken  pro­­gress baıaýlap, keıbir sharalar to­qy­rap qalǵan. 

О́kinishke qaraı, aldyn alýǵa bolatyn ana ólim-jitimi 40 paıyzǵa azaısa da, álem áli de Halyqtyń qonystanýy jáne damý konferensııasynyń Is-qımyl baǵdarlamasy aldyna qoıǵan keıbir maqsattardan qashyq tur. 

Kún saıyn jahanda 830 áıel bosanyp jatqanda kóz jumady. Kún saıyn 33 myń kámelettik jasqa jetpegen qyzdyń nekesi qıylady.

Jyl saıyn árbir besinshi áıel er-azamattar men kúıeýleri tarapynan zábir kóredi. Saıası qaqtyǵystar men shıe­lenisterdiń, tabıǵı apattardyń sal­darynan bosqyn bolǵan 5 mıllıondaı júkti áıel medısınalyq kómekke zárý.

Búkil álemde 232 mıllıon áıel qa­jet­ti preparattarǵa qoly jetpegen­dik­ten júktiligin josparlaı almaıdy.

Bul máselelerdi retke qoıý úshin qoǵamǵa áli de óte kúrdeli jumystardy atqarýǵa, kúsh biriktirýge, taptaýryn túsinikterdi ózgertýge, osynyń bárin eńsere alatynyna senýge týra keledi.  

ALMATY