Mal sharýashylyǵy ónimdiligin arttyrý álemde mańyzdy máselege aınalyp keledi. Sebebi, jer sharynda halyq sany ósýimen, planetada bıologııalyq qor birtindep azaıa beredi. Mysaly, BUU-nyń Ǵylym jónindegi halyqaralyq keńesiniń prezıdenti, Nobel syılyǵynyń ıegeri ataqty ǵalym Iýan Chje Lıdiń aıtýynsha, taıaý jyldarda álemde azyq-túlik óndirisine suranys 80 paıyzǵa jýyq artady, buǵan 2050 jylǵy halyq sanynyń 10 mlrd.-qa deıin ósýi sebep bolady eken. Osyǵan baılanysty, azyq-túlik máselesi boıynsha qolda bar múmkindikterdi paıdalaný, qaı eldiń bolmasyn basty máseleleriniń birine aınalatyn sııaqty.
Qazaq halqynyń ejelden mal ósirýdegi, mal ónimderin paıdalanýdaǵy is-tájirıbeleri jeterlik, mol, ıaǵnı jerimizdiń aýqymynyń ǵalamat keńdigine, tabıǵı-klımattyq ereksheligine, kerek bolsa, ár óńirdiń jer yńǵaıyna, tabıǵatyna, jem-shóp-sý qorlaryna beıimdelgen, mal tuqymdary men túrleri kóptegen jyldar, tabıǵı-halyqtyq suryptaý, evolıýsııalyq damý negizinde qalyptasqan. Sondyqtan da, búginde másele olardyń tózimdilik, beıimdilik qasıetterin tómendetpeı, ónimdilik kórsetkishterin arttyrýda bolyp otyr dep aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, elimizdiń Búkilálemdik saýda uıymyna múshe bolý qarsańynda, otandyq mal sharýashylyǵynyń naryq jaǵdaıynda básekege qabletti bolýy – búgingi tańdaǵy taǵy bir ózekti másele ekenin aıtpasqa bolmaıdy. Osy oraıda ozyq ınnovasııalyq tehnologııalardy saralap, óz jaǵdaıymyzǵa beıimdep, óndiriske engizý arqyly jańa damý kezeńine ótýge bolatyndyǵyn álemdik tájirıbe aıqyndaýda. Bul oraıda, tarıhy tereń, dástúrli qoı sharýashylyǵynyń elimizde alar orny erekshe bolsa kerek. Atap aıtqanda, álemdegi qoı sharýashylyǵy tájirıbesine súıensek, qoı malyn ósirý, et ónimderin óndirý, naryqtyq ekonomıkada tıimdi jáne keleshegi mol baǵyttardyń biri bolyp esepteledi eken. Biraq ta, búginde biz, bul mal túriniń tabıǵı erekshelikterine saı, qundylyqtaryn tolyqtaı, tıimdi de paıdalana alyp otyrmyz ba degen suraq týyndaıdy. Mysaly, alysqa barmaı-aq , búginde kóp syn aıtyp júrgen, keshegi josparly, memlekettik qoı sharýashylyqtarynyń basym bóliginde 30- 40 myńǵa tarta qoı maldary ósirilip, shalǵaı jaıylymdyqtar meılinshe tıimdi paıdalanylǵan joq pa? Atap aıtqanda, ol kezde qoı sharýashylyǵynda kúıek (uryqtandyrý), tól alý is-sharalary, egin sharýashylyǵyndaǵy, egin egý, jınaý naýqandarynan kem emes jaǵdaılarda uıymdastyrylyp ótkizildi, bul kezeńde qosymsha adamdar eńbekke de tartyldy.
Eger de, orta eseppen bir sharýashylyqta 40 myń bas qoı maly, ár otarda orta eseppen 500-600 bas, olardyń árqaısynda 3-4 adam eńbek etti desek, tek bir sharýashylyqta tikeleı qoı malyn baǵyp, kútý jumystarymen ( 40000:550h4= 290) 300-ge tarta adam aınalysqan eken. Budan basqa, qoı qyrqý, etke mal ótkizý kezeńderinde qansha qosymsha jumys oryndary paıda bolady. Ásirese, kóktem aılarynda keshkilik jaılaýda mańyraǵan qoı, qozy daýystary aýyl sáni men shyraıyn keltirip turatyn sııaqty edi.
Árıne, bul júıede de kemshilikter az bolǵan joq, jaýapsyzdyq, eńbekke degen yntalylyqtyń tómendigi sekildi faktiler oryn aldy. Biraq ta qaıtkende de aýyl turǵyndarynyń basym bóligi, memleketke salmaq salmaı, aýyldyq jerlerde tabys kózderin ıelenip otyrdy ǵoı. О́kinishke oraı, jasyratyny joq, búginde Parlament depýtattary da jıi aıtyp júrgen, ártúrli aıdar taǵyp, memlekettik qarjy esebinen jumys oryndaryn ashý baǵdarlamalary da elimizdegi jumyssyzdyq problemalaryn túbegeıli sheshe almaı otyr ǵoı. Degenmen de, el ekonomıkasynyń álemdik naryqtyq júıege ótýine baılanysty mal sharýashylyǵy salasynda da aıtarlyqtaı ózgeristerdiń qajet bolǵandyǵyna kúmán keltirýden aýlaqpyn. Degenmen, búginge deıin atqarylǵan naryqtyq baǵyttaǵy is-sharalardyń, ásirese, elimizdiń qoı sharýashylyǵy salasynda aıtarlyqtaı oń ózgeristerdiń nyshanyn sezdirmeýi oılanarlyqtaı másele sııaqty. Mysaly, qoı sharýashylyǵy jaqsy damyǵan Avstralııa elinde osy sala boıynsha jalpy jıyntyǵy 500 myńnan – 1,0 mıllıon basqa deıin qoı ósiretin sharýashylyq qurlymdaryn biriktiretin assosıasııalar qyzmet atqarady eken. Bulardyń qyzmeti jaıylymdyq jerlerdi qalyptastyrý, qoı qyrqý jáne basqadaı zootehnıkalyq-mal dárigerlik is-sharalardy atqarý, sonymen qatar, fermerlerdiń otbasy jaǵdaılaryna baılanysty da máseleler boıynsha qyzmetter atqarady eken. Demek, osyndaı júıeni biz, ótkendi aıtpaǵanda, keleshekte, búgingi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıda qansha ýaqytta qalyptastyra alamyz? Másele osynda!
Sondyqtan da, m
