Kúni keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekilbaıulynyń 80 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Ábish Kekilbaev jáne Uly dala rýhanııaty» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. Ýnıversıtet rektory UǴA akademıgi Erlan Sydyqovtyń moderatorlyǵymen ótken jıynǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, shetel jáne qazaq zııalylary, qatysty. Mańǵystaý oblysynan arnaıy delegasııa keldi.
Jıyn betasharynda «Á.Kekilbaev keńistigi» taqyrybynda baıandama jasaǵan Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev: «Bıyl elimizdiń rýhanııaty úshin «Ábish Kekilbaev jyly» boldy desek, árıne qatelespeımiz. Bul halyqtyń aıaýly perzentine degen sheksiz qurmeti men bıik baǵasy. Barshańyz bilesizder, kemeńger jazýshynyń 80 jyldyǵy týǵan jerinde ǵana emes, ulan-ǵaıyr elimizdiń ózge de óńirlerinde keńinen atalyp ótildi. Osy oraıda Ábish aǵanyń tarıhı tulǵasy men birtýar bolmysyn, bitimin aıqyndaı túsetin nebir is-sharalarǵa kýá boldyq. Aqtaý qalasynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń qatysýymen eńseli eskertkish ornatylyp, oblystyq ólketaný mýzeıi Ábish aǵamyzdyń atymen ataldy. Sóz zergeriniń týǵan jerinde halyqaralyq teatr festıvali ótti. О́negeli ómiriniń basym bóligi ótken Almaty qalasynda ásem kóshelerdiń birine Ábish Kekilbaıuly esimi berildi. Alǵashqy «Ábish oqýlary» jáne «Ábish álemi» atty oqý kongresi máresine jetti. Jer-jerde alqaly jıyndar men konferensııalar uıymdastyryldy. Árıne, Ábish Kekilbaıulynyń qaıratkerlik beınesi men oıshyl beınesi týraly sanaly sóz, paıymdy pikir osy 80 jyldyqpen toqtamaıdy», degen Memlekettik hatshy qalamger shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýda áli de tolaıym ister jasalatynyn jetkizdi.
«Asaý teńizdegi alyp kemeniń baısaldy júzgeni sııaqty, Ábish Kekilbaevtyń aqyl-oı tebirenisi de eshbir tolqyn betin qaıtara almaıtyn salmaqty qubylysqa uqsaıdy. «Men ádebıetshi bolmasam, saıasatqa kelmes em. Sýretker bolmasam, kúresker de bolmas em» degen sóz – Ábish Kekilbaıulynyń ómirlik kredosy, aınymas aqıqaty edi. Shyndyq pen shynaıylyqty, adaldyq pen aqıqatty tuǵyr etken týrashyl tulǵa árdaıym halyqtyń údesi men memlekettiń múddesin bıik qoıatyn», dedi ol.
Táýelsiz el bolyp qalyptasýdaǵy qysyltaıań tustaǵy kósemsóz sheberiniń kemel qyzmetin aıtqan QR UǴA akademıgi Jabaıhan Ábdildın: «Ábish Kekilbaev tek talantty jazýshy emes. Ol rasynda da memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Ásirese Ábishtiń eldiń ishki-syrtqy saıasatyna sińirgen eńbegi zor. Buǵan qosa qazaqtyń táýelsiz el atanyp, eńse tikteýine birden-bir rýhanı hám saıası yqpalyn tıgizdi», dep jazýshymen birge ótken qyzmettik jyldary jaıly baıandady.
Ábishti alǵash ret kezdestirgen oqıǵasyn baıan etken, taıaýda ǵana 95 jas mereıtoıy ótken Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ábdijámil Nurpeıisov: «Anaý alpysynshy, beri salǵanda 1964 jyly «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan «Qan men terdiń» birinshi nusqasyn QazUÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń stýdentteri talqylaǵan. Basqarǵan – Zeınolla Qabdolov. Baıandamashy stýdent eken. Qazir de kóz aldymda. Qyzyl shyt kóılektiń jaýyryny men eki ıyǵynyń túsi kún jep, boıaýy ońyp, bozara bastapty. Buıra shash, úrpek bas, qoly sıdıǵan qaǵylez, aryq qara bala eken. Sonysyna qaramastan elpildek emes eken ózi. Qaıta týmaı jatyp onyń shıdeı qol-aıaǵynyń súıek-saıaǵyna qorǵasyn quıyp qoıǵandaı, arjaǵynda ázir biz bile bermeıtin áldebir myǵym, nyǵyz salmaq jatqandaı. Biraq ózin kesirleý minezi bar dep oıladym. О́zi de kekireıip turyp baıandama jasady. «Qan men ter» dedi de, sál toqtap, qońyr daýsyn kóterip: «Búkil tirliktiń salmaǵyn arqalaǵan osy eki sózben atalǵandyqtan jazýshy Nurpeıisov jańa romanynyń kótergen máselesi de, kórsetpek bolǵan dáýiri de erekshe eleýli shyǵar dep oılap edim», dedi Ábish. «Áı, báse, kekireıetin retiń bar eken, bala» dedim ishimnen. Myna qol-aıaǵy shıdıgen úrpekbas balanyń aýzynan shyqqan jańaǵy bir ǵana sóılem shynymen meni qatty oılandyryp tastady. Mynaý quddy basyna buǵalyq túspegen asaý attyń salǵan jerden birden shoqtyǵyna jarmasyp, tyrp etkizbeı ustap turyp, óziniń yrqyna op-ońaı kóndirip alǵandaı boldy», dep áńgimesin jalǵady qart abyz.
«Erteńine jańaǵy balanyń baıandamasyn surap aldym. Asa zeıin qoıyp, shuqshıyp oqydym. Myna bala ustazdan dáris alyp júrgen shákirtten góri qolyna qalam ustaǵan biz sııaqtylardyń ózine dáris beretin dárejege kóterilip qalǵan ádebıet adamynyń ar jaq-ber jaǵynda, qansha zamannan beri qordalanyp jatqan ilim-bilimdi ábden ıgergen be ózi?! Kórdiń be, qarshadaı bolyp alyp maǵan da óz bıiginde turyp aldymdy orap, keńes berýden taısalatyn túri joq. Sol baıandamamdy keıin qobyrsyp jatqan kabınetimdegi kóp qaǵazdyń arasynan izdep taba almadym», dep kópshilikke «Kazpravdanyń» aldaǵy sanynda shyǵatyn Ábish Kekilbaıulynyń 70 jyldyǵynda jasaǵan baıandamasyn oqydy.
Ispanııalyq fılolog Hýlıo Novıllo Sanches de Pedro Ábish Kekilbaıuly tvorchestvosy týraly oıymen bólisti. «Alǵash ret Ábish Kekilbaıulynyń «Ańyzdyń aqyry» romanyn aǵylshyn tilinde oqydym. Onyń shyǵarmalary álem oqyrmandary úshin óte ózekti. Álemniń birneshe tiline aýdarylýy da sondyqtan», dedi sheteldik ádebıetshi.
«Uly dala jáne Á.Kekilbaev tulǵasy» taqyrybynda sóılegen memleket jáne qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzataı Joldasbekov: «Osyǵan deıin eshbir qazaq jazýshysynyń toıy ár óńirde osylaı eki aı boıy toılanyp kórgen emes. Áý deıtinniń bári sahna tórinde taırańdap júrgende, qoǵamda jazýshylar men ǵalymdardyń, ádebıettiń bedeli tómendep ketken kezde, Ábishtiń toıyna qatysty bolyp jatqan osy oqıǵalardy men jaqsylyqqa jorydym. Ábish Kekilbaevtyń toıy – ádebıetimizdiń, zaty mádenıetimizdiń toıy.
Ábish úlken ádebıettiń esigin ımenbeı ashyp, onyń tórine birden shyqty. Stýdent keziniń ózinde-aq qulash-qulash maqala jazyp, keleli, tereń oılarymen ádebı ortanyń nazaryn aýdardy.
Ábish Kekilbaev ádebıetke áýeli synshy retinde, aqyn retinde kelip, úlken prozaǵa sosyn kóshti. Álemdik ádebıetke óz jolyn salyp, shym-shytyryq tarıh bolmysyn, abyz dalanyń ulylyǵyn barynsha keń, aıqyn, nanymdy sýrettep, ádebıettiń mereıin asyrǵan qalamgerge aınaldy. Men ony qazaq jazýshylarynyń ishinde tek kemeńger Muhtar Áýezovke ǵana uqsatamyn», dep qalamger shyǵarmalaryn taldap ótti.
О́z kezeginde baıandama jasaǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Qýanysh Sultanov sóz zergeriniń qaıratkerlik qyryna toqtaldy: «Kekilbaevtyń keńistigi ushan-teńiz. Sonyń bir baǵyty – Ábekeńniń memlekettik qaıratkerlik eńbegi. Onyń klassıkalyq shyǵarmalarymen qatar fılosofııalyq oıshyldyǵy men qaıratkerligi de bıikte tur. Biz memlekettik qyzmettegilerge birjaqty ǵana – mansap turǵysynan qaraımyz. Ábekeń Elbasymen úzeńgiles bola júrip memleket qurylysyn jasady. Ol úlken bilimdilikti, shyǵarmashylyqty qajet etetini sózsiz. Jáne bul kez kelgen memlekettik qyzmetkerdiń qolynan keletin sharýa emes. Buǵan qosa abyz aǵamyz eldiń aldynda qyzmette júrip, qalamyn da sýytqan joq. Ábekeń 70-ke kelgende keýdesine «Altyn juldyz» taǵyp turyp N.Nazarbaevtyń «Shirkin, qazaqtyń jigitteriniń bári ózińdeı bolsa» degenin barsha el biledi. Osy bir aýyz sóz el-eldi aralap, birtalaı azamatqa úlgi boldy», dedi.
«Bir kúni aǵamyzdyń úıine Klara jeńeshemizdiń shaıyn ishýge bardyq. Tórde Aısáýle apamyz ben uzyn ústeldiń etek jaǵynda 4-5 jastaǵy Abyl otyr. Bir ýaqytta Ábekeń kósilip otyr edi, balanyń daýsy sańq ete tústi. «Áı, Ábish, toqtaı turshy, men sóıleımin», dedi. Sóıtsek bul Aısáýle apamyzdyń keı-keıde aıtatyn sózi eken. Sony bala Abyl jattap alsa kerek. Bárimiz osharylyp toqtap qalǵanda Ábekeń asqan bir rızashylyqpen: «Áı, bárimiz biraz jerge ketip qalǵan kórinemiz. Myna keler urpaq sózimdi aıtam dep tur ǵoı, osyny tyńdaıyq», dedi.
Aqyn Sultan Orazaly: «Ábish týraly oılasam, eki oqıǵa kóz aldymnan ketpeıdi. Biri – alǵashqy tanysqanym, ekinshisi – sońǵy saparǵa attandyrar aldynda arýlap, aqyret kıimine oraǵan sát. Osy eki aralyqta 55 jyl ómir ótipti. Ábishtiń 60 jyldyǵynda «Marjan sózdiń marǵasqasy, shyǵarmalary sirgeli sózge ses bolar, irgeli elge es bolar rýhanı azyq, ulttyq qazyna» dep tolǵanǵan ekenmin. Sonymen bir dáýirde qatar ǵumyr keshken bizder úshin Ábish kim? Árkimniń júregine, kóńiline jaqqan óz Ábishi bar. Al men úshin Ábish – tórt qubylasy teń, dara týǵan daryndy zamandasym. Abaı aıtqandaı, «kemel jaratylys ıesi», dedi.
Buǵan qosa aýqymdy sharada Memlekettik syılyqtyń laýreattary – Ánes Saraı, Aqushtap Baqtygereeva, Qajyǵalı Muhanbetqalıuly sóz alyp, baıandama jasady. Konferensııa sońynda jazýshy shyǵarmalaryn BUU tilderine aýdaryp, keńinen nasıhattaý úshin Ulttyq aýdarma bıýrosyna usynys jasaý, EUÝ-degi «Ábish Kekilbaıuly dárishanasyn» tyń materıaldarmen tolyqtyryp, qaıta jabdyqtaý jáne Á.Kekilbaıulynyń qaıratkerligine baılanysty qujattardy kóptomdyq jınaq etip daıarlaý jóninde qarar qabyldandy.
Telegeı-teńiz bilimi kórkem dúnıelerin bylaı qoıǵanda, qatardaǵy jıyndarda-aq tyńdarman jurtty tańǵaldyratyn abyzdyń ózi de tulǵasymen ensıklopedııa edi. Shara barysynda «Arys» qorynyń (baspasy) «Ábish álemi» jobasy negizinde jaryq kórgen «Ábish Kekilbaev» ensıklopedııasynyń birinshi tomynyń tusaýy kesildi. Munda negizinen kórkemsóz sheberiniń shyǵarmashylyǵy qamtylǵan. Poezııa, proza, dramatýrgııa, aýdarmalar, tarıhı-tanymdyq týyndylary, saparnamalar, maqalalar atty jeti taraýdan turady.
