Jańa dáýir, jahandaný zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Qoǵamdyq qatynastar demokratııalanyp, erkindik pen teńdik, ashyqtyq saltanat qurǵan kezeń. Sońǵy ýaqytta «teńdik» sózi kóp aıtylyp júr. Ata zańymyzda da elimizdiń árbir azamaty jasyna, jynysyna, ultyna qaramastan teń quqyly ekeni jazylǵan. Al otbasyndaǵy er men áıeldiń teńdigi qalaı kórinis taýyp jatyr?
Álem elderi áıeldiń qoǵamdaǵy belsendiligin arttyrý jolynda kóptegen zań qabyldap, túrli bastamalar kóterip keledi. Názik jandylardyń bilim alýy, jumys istep, el ómirine aralasýy, kózqarasyn ashyq bildirip, qoǵamnyń beldi múshesine aınalýy ár salada jetistikterge jeteleýde.
Qazaq qaı zamanda da áıeldi otbasynyń uıytqysy sanap, berekesi dep bilgen. Sebebi ultty tárbıeleıtin osy qyz-kelinshekterimiz. Biraq olardyń ishki qajettilikteri men jan dúnıesiniń qalaýyna er azamattarymyz qarsy kelip jatady. «Áıeldiń orny oshaq qasy» degen syndy rýhanı kedergiler áli de bar. Otbasyndaǵy teńdik birinshi sol áýlettegi áıelge kórsetiletin qurmet, syılastyqtan bastalýy tıis. О́kinishke qaraı, kóptegen otbasynda áıeldiń ishki dúnıesindegi qajettilikpen, kózqarasymen, oıymen sanaspaıdy. Er azamattar tarapynan psıhologııalyq zábir kóretin kelinshekterdiń sany da barshylyq. Tipti keıbir otbasylarda áıelin tek týys-týǵanymen ǵana aralastyratyn jaǵdaılar kezdesedi. Oıyn aıtýǵa tıym salyp, ornyn kórsetýmen kele jatqan azamattar da, ókinishke qaraı bar.
Odan keıingi eń ózekti másele, er azamattarymyzdyń tapqan tabysyn áıeliniń qolyna ustatpaýy. Bul da otbasyndaǵy túrli urys-keristiń negizgi sebebi. Áıeldi kemsitýdiń bir túri. Aqsha kimde bolsa, bılik te sonyń qolynda degen shala qaǵıdany ustanatyn er azamattar bar. Sonyń saldarynan ajyrasyp jatqan jastar da jeterlik. Ǵasyrlar boıy úıdiń asyraýshysy – er adam, al eriniń taýyp ákelgenin uqsatyp, iske asyrýshy, jaratýshy – áıel adam degen túsinik qalyptasty. «Er adam – túzdiki, áıel adam – úıdiki» degen sóz sonyń aıǵaǵy.
Ene men kelin arasyndaǵy baılanys ta mańyzdy. Qyz-kelinshekter eneleri tarapynan da qoldaý kórmeı jatady.Ulttyq tanymymyzda ene men kelin arasyndaǵy syılastyq erekshe oryn alady. Kúndelikti turmysta, bala tárbıesinde qyz-kelinshekterge eneleriniń baǵyt-baǵdary kerek-aq. Er azamatty ǵana emes, kelinniń de mártebesin arttyryp, qoldaýyn kóbeıtse áıelderimizdiń kóńili tynysh, eńbegi jemisti bolar edi.
Otbasyndaǵy teńdiktiń taǵy bir alǵysharty jyly sóz aıtý. Áıeldiń bedelin kóterý. Januıada anasyna aıtylǵan jyly sóz, maqtaý-madaqtaýdy kórip ósken balanyń da minezi ashyq, jaıdary bolady. Ul bala bolashaqta áıelin syılaýdy, qurmetteýdi úırense, qyz bala boıyna senimdilik, sulýlyq, izgilik syndy asyl qasıetterdi jınaıdy. Jaqsy sóz jan semirtedi deımiz. Áıelderimizge, analarymyzǵa aıtylǵan árbir jaqsy sóz olardyń kóńilin asqaqtatyp, isin ónimdi etedi, yrysyn keńeıtedi, meıirimin oıatady. Mundaı analarymyz urpaǵyna da ulaǵatty tárbıe beredi. Al kúni boıy kúıeýinen zábir kórgen kelinshek birinshi kezekte ókpesin ósip kele jatqan baladan alady. Kóńili jamaý áıel úıdegi balasyn uryp-soǵyp, sanasyn ýlaıdy. Sondyqtan úıdegi tynyshtyq, bereke de er azamattyń áıelge qurmetinen bastalady.
Otbasyndaǵy teńdiktiń kelesi mysaly áke men ananyń bala tárbıesindegi orny. Ana qursaǵynan bastalǵan tárbıe ákeniń ónegesimen jalǵasýy tıis. Balanyń boıyndaǵy ór minezdilik, ójettilik, márttik syndy qasıetter ákeden juǵady. Tirlikpen túzde júrgen erkekter muny esten shyǵaryp jatady. Balasy bir nárse búldirip, teris qylyq kórsetse anasyna «Balańa qaramaısyń ba», «Ceniń tárbıeń», «Qaıda qarap júrsiń» dep daýys kóteretin jaǵdaılardy qulaǵymyz jıi shalady. Bul áıeldiń moınyna úlken jaýapkershilik artý. Sebebi urpaq tárbıesine ana men áke birdeı atsalysýy tıis. Qansha degenmen ákeniń mysy, joly degen bar. Qazaq «Bir ákeniń tárbıesin júz mektep bere almaıdy» dep te sol sebepti aıtsa kerek.
Búgingi tańdaǵy eń ózekti máseleniń biri turmystyq zorlyq-zombylyq. Myńdaǵan qyzdarymyz kúnde zombylyq qurbany bolyp jatyr. Birikken ulttar uıymynyń 2017 jylǵy málimetteri boıynsha álemdegi ár úshinshi áıel zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy. Áıeldiń tabıǵaty álsiz. Túk istemedi degenniń ózinde er adam jaı ǵana qol jumsaı alady. Al ol áıeldiń janyn jaralap, eńsesin basatynyn eskermeımiz. О́mirge kózqarasyn ózgertip, armanynan aıyrady. Qyzdarymyzdyń ishki jan dúnıesi alaı-dúleı bolyp, ómirge umtylysy, mahabbaty, sezimi óshedi. Bul da áıeldiń qoǵamdaǵy, otbasyndaǵy ornyn tómendetý.
Búgingi kúni zań, quqyq tarapynan er men áıeldiń arasynda teńdik bar. Ol turǵyda túrli dúnıe jasalyp ta jatyr. Qyz-kelinshekterimizdiń suraıtyn teńdigi - ishki, rýhanı, jan dúnıeniń teńdigi, er azamattardyń ár iste «seniń qolyńnan keledi» dep qoldaý kórsetýi. О́kinishke qaraı, áıelderimiz sol qoldaýǵa zárý. Erlerdiń sanasy ózgerip, qyz-kelinshekterge tanytar mádenıeti ósse áıel taý qoparýǵa daıyn. Jumysyna da, otbasynyń sharýasyna da, bala tárbıesine de qyz kelinshekter úlgeredi. «Áıel qyryq jandy» dep dana halqymyz beker aıtpaǵan. Otbasyn saqtaýǵa kelgen kezde de osy áıelderdiń tózimdiligi, kónbistigi, shydamdylyǵy jeńip jatady.
Yqylym zamannan han da, qara da, el aǵalary men bılik basyndaǵy azamattar áıeldiń danalyǵyna, aqylyna júgingen emes pe?! Oǵan tarıh kýá. Mysaly, zertteýshiler «Ábilqaıyrdyń áıeli Bopaı hansha bolmasa, Uly dalanyń tarıhyndaǵy hannyń róli basqa bolýy múmkin» degen pikirdi talaı ortaǵa saldy. Bopaı hanshanyń aqyly men paıym parasaty, yqpaly óz zamanynda eldi túrli náýbetten alyp qalǵan. Alysqa barmaı-aq Abaıdaı alypqa tárbıe bergen Zere ananyń sol qoǵamdaǵy orny qandaı edi? Áıeldiń aqyly, meıirimi, sanasy bárine de jetedi.
Zertteýler qyz kelinshekterdiń básekege qabiletti, jumysyna tııanaqty, únemi izdenis ústinde júretinin dáleldegen. Ásirese, názik jandylardyń jańalyqqa qumarlyǵy kásipkerliktiń túrli salasynda oń nátıje berip otyr. Sonyń arqasynda elimizde bıznestegi áıelder úlesi 50%-dan asty. Mekeme basshylary, jergilikti bılik organdary qyzdarymyzdyń eńbekke umtylysyn baspaı, kez kelgen suraǵyna qoldaý tanytsa qoǵamda da ózgeris bolar edi. Sebebi kóp analarymyz, áıelderimiz jumys tarapynan, áleýmettik máseleleri boıynsha bılik ókilderinen jaýap ala almaı jatady. Olarǵa álsiz top ókili retinde qaraýdy qoıyp, suraqtarynyń jaýabyn tabýǵa kómektesse áıeldiń de qoǵamdaǵy mártebesi artyp, bedeli kóteriledi.
Psıhologtar, er adamdarǵa qaraǵanda áıelder jańalyqqa beıim, kez kelgen jaǵdaıda mámilege kelýge daıyn ekendigin aıtady. Azamattarǵa qaraǵanda áıelder suhbattasýǵa jaqyn turady. Osy qasıet arqyly bıliktegi arýlarymyz bıik jetistikterge jetip júr. Parlamentte áıelder úlesiniń kóp bolýy ana men bala, otbasy máseleleri boıynsha durys sheshimder qabyldaýǵa yqpal etip keledi.
Otbasyndaǵy berekeniń ornaýy, rýhanı teńdiktiń kórinis tabýy áıel men er azamattyń ǵana emes, urpaqtyń tárbıesine de oń áser etedi. «Bir jylyn oılaǵan el bıdaı, on jylyn oılaǵan el jemis aǵashyn, máńgiligin oılaǵan el urpaǵynyń júregine izgiliktiń dánin egedi» degen halyq danalyǵy bar. Al izgilik otbasynan bastalady. Januıadaǵy meıirim, shattyq, jylylyqty boıyna sińirgen balanyń bolashaǵy jarqyn, eline bereri mol bolmaq. Ǵabıt Músirepov aıtqandaı «Qazaq áıeli az ǵana járdem bergenińdi umytpaıdy, tezirek eselep qaıtarýǵa tyrysady». Áıelge kórsetilgen qoldaý, kúlli qoǵamdy ózgertýge septigin tıgizeri haq.
Qarakóz Súleımenova,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy
Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq
saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen qaıratkeri
