Maı aıynda «Baspasózdi kúsheıtý jumasy» ashylady. «Baspasózdi kúsheıtý jumasy» degen sózge el qazaǵy túsinbes. Sol sebepti, áýeli, munyń ne ekenin aıtyp ótý kerek bolar. Qazirgi ýaqytta bir isti kúsheıtý úshin qalaly elderde sol kúsheıtilmek bolǵan istiń joǵarǵy baqylaýshy mekemeleri birneshe kúndeı sol iske járdem jınaý, sol isti qaı jaǵynan bolsa da kúsheıtý retinde jalpy halyqqa sol istiń qandaı paıdasynyń bar ekenin jarııalap, úgit-nasıhat taratady. Mundaı kópshiliktiń jumylyp istegen isteri bir juma, eki juma shamalarynda bolady. Qazaqstanda revolıýsııanyń ǵana ekpinimen týǵan baspasóz (gazet, jýrnal) bul ýaqytqa sheıin túrli sebeptermen álsiz bolyp kelgen soń, baspasózdi baqylaýshy, basqarýshy mekemeler osy maıdyń ishinde sol baspasózdi túrli retten kúsheıtý maqsutymen jalpy halyqqa jarııalap, bir jumadaı baspasózdiń halyqqa qandaı paıdasynyń bar ekenin aıtyp, Qazaqstanda baspasóz qandaı halde ekenin aıtyp, halyqtyń bul baspasóz kúsheıýine qandaı járdem berýi kerek ekenin aıtyp, jurtqa úgit-nasıhat taratpaq.
Endi qazaq baspasóziniń Qazaqstanda qandaı ekenine kelelik.
Patsha túspeı turǵan zamanda zakonnyń tarlyǵynan hám qazaqtyń áleýmet isterine qatynasqan, oqyǵan adamdarynyń azdyǵynan qazaq tilinde oqý quraldary bylaı tursyn, baspasóz degen nárse (máselen, gazet, jýrnal) óte shamaly boldy. Búkil Qazaqstanda bir ǵana gazet, bir ǵana jýrnal boldy.
Revolıýsııa bolyp, patsha túsken soń, Qazaqstannyń ár jerinde gazet-jýrnal shyǵa bastady. Bul gazet-jýrnaldar kúni búginge deıin túrli sebeptermen nashar shyǵyp keledi.
Onyń sebepteriniń eń úlkenderi mynalar:
Gazet-jýrnalǵa úkimet tarapynan beriletin jetkilikti qarajat joq.
Gazet-jýrnaldy qazaqtan alyp oqýshylar óte az.
Alyp oqýshylar óte azdyǵynyń sebebi – birinshi, halyq oqý bilmeıdi, nadan; ekinshi, elge jóndi pochta júrip turmaıdy; úshinshi, qyrdaǵy, aýyldaǵy qazaqtyń qolynda gazetke tóleýge aqsha bolmaıdy.
Gazettiń jazýshylarǵa tólep otyratyn aqshasy, puly bolmaǵan soń, ol gazetke qalaly jerdegi jazýshylar kóńildegideı jazyp otyrmaıdy.
Qalada kóńildegideı, úzbeı jazyp otyratyn jazýshylar bolmaǵan soń hám qyrdan, aýyldan eldiń muń-muqtajyn jazyp otyratyn jazýshylar bolmaǵan soń gazettiń óziniń de sáni ketedi, óziniń de mańyzy bolmaıdy, óziniń de baǵasy, qadyry bolmaıdy.
Jáne baspasóz jalpy halyqqa, ásirese, qaladan alys, eli kóshpeli, tórt múshesin tórt jaqqa jaıyp salyp, kólbep jatqan jeri shalǵaı qazaq arasyna baspasózdiń óte qajet ekenin hám ol baspasózdi kúsheıtýge kerek ekenin bizdiń is basyndaǵy azamattarymyzdyń kóbi bilgisi kelmeıdi.
Áleýmet jumysyna, qazaq eńbekshilderine qyzmet qylýdy kóbi bilmeıdi. Bilgen bilimderi mekeme keńselerinde «buıryqqa qol qoıýda» ǵana bolady. Mine, qazaq tilinde baspasózdiń nashar kele jatqanyna úlken sebepter – osylar. Árıne, bulardan basqa da sebepter joq emes. Endi, osy aıtylǵan gazettiń nashar kelýine sebep bolyp kele jatqan isterdi jeńýge tyrysyp, osy kelesi maıdyń ishinde jarııalanyp ashylatyn «Baspasóz kúsheıtý jumasynda» qazaq eńbekshil tabynyń azamattary jumylyp, osy iske kirisýleri kerek.
Bul rette aldyńǵy tilek mynaý:
Elden hám qalalardan aqsha jiberip, gazet alýshylardyń sany kóbeısin.
Elge, aýylǵa, qalalarǵa jiberilgen gazetter toqtap jatpaı, týra alýshy ıesine tıip otyratyn bolsyn.
Elden gazetke úzbeı habar, sóz jazyp otyratyn kisiler bolatyn bolsyn.
Qaladaǵy is basynda júrgen eńbekshil tabynyń azamattary gazetke úzbeı sóz jazyp otyratyn bolsyn.
Qazaq gazetterin basyp turatyn baspahanalar túzelip, kúsheısin.
Gazetter aldymen qazaq eńbekshileriniń kóp jerine taralatyn bolsyn.
Munyń báriniń ornyna kelip otyrýyn is basyndaǵy azamattar moıyndaryna alyp, solar baqylap otyrsyn. Mine, ázirge aldyńǵy biraz tilekterimiz osy.
Bylaıǵysy ýaqytynda taǵy da jazylar. Aýyldaǵy eńbekshi qazaq, gazet oqymasań kúlli dúnıede ne bolyp jatqanyn bilmeısiń. Gazet oqymasań, elge ár jumyspen shyqqan mılısııa, sot hám túrli komıssııa, agentterdiń týra istep júrgenderin, teris istep júrgenderin bilmeısiń.
Fevral, mart aılarynda Qazaqstannyń 3-shi aımaqtyq partııa jıylysynyń aldynda Semeı, Aqmola gýbernııalaryna Ǵabdolla joldas Asylbekov barǵanda ol eki gýbernııanyń barlyq aýyldyq, bolystyq ıspolkomdarynyń bári «Eńbekshil qazaq» gazeti men «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalyn almaq bolyp, Ǵabdolla joldastyń ózinen jýrnal men gazettiń árqaısysyna bir myń alty júzden asa danasyna (1600) aqsha jibergen.
Budan barlyq gýbernııa úlgi alsyn, qazaq eńbekshisi!
Gazet oqymasań – meńireý, qulaqsyz sańyraýsyń.
Ár úkimettiń, ár qaýymnyń, ár taptyń oıy, istemek isteriniń ańǵary, jobasy gazetterine túsip otyrady. Tutas taptyń isin sol taptyń árbir sanaly múshesi bilip otyrýy kerek.
Endi, silkinip gazet oqý kerek. Qazaq kedeıi, qatardan qalma.
Manap Shamıl.
