27 Shilde, 2013

Qyran júrek qaǵıdasy

516 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

 

«Ádilbek Abaıdildanov – qazaq jyryna «Qyrandy» bergen, pák kóńildi, romantık aqyn. Ádilbek – poezııaǵa ómirdi kórip, oqyp-toqyp degendeı, tabıǵı jaratylysymen, jyrǵa degen ǵashyqtyq qumarlyǵymen aralasqan aqyn». Bul – Muqaǵalı Maqataevtyń óz zamandasyna osydan qyryq jyl buryn bergen baǵasy. Aǵynan aqtarylyp, qaǵaz betine óshpesteı qattalyp qalǵan bir aýyz lebizi.

«Ádilbek Abaıdildanov – qazaq jyryna «Qyrandy» bergen, pák kóńildi, romantık aqyn. Ádilbek – poezııaǵa ómirdi kórip, oqyp-toqyp degendeı, tabıǵı jaratylysymen, jyrǵa degen ǵashyqtyq qumarlyǵymen aralasqan aqyn». Bul – Muqaǵalı Maqataevtyń óz zamandasyna osydan qyryq jyl buryn bergen baǵasy. Aǵynan aqtarylyp, qaǵaz betine óshpesteı qattalyp qalǵan bir aýyz lebizi.

Jalpy, aqyn Ádilbek Abaıdildanovtyń esimi ótken ǵasyrdyń alpysynshy-sekseninshi jyldaryndaǵy qazaq poezııasynyń tarıhynan azdy-kópti habary bar qaýymǵa birqydyrý tanys. Ádebıet áleminiń tabaldyryǵynan attaǵan betinde Sábıt Muqanov, Esmaǵambet Ysmaıylov, Jumaǵalı Saın, Qalıjan Bekhojın, Qasym Qaısenov sekildi aldyńǵy tolqyn aǵalarynan jyly sóz estip, shyǵarmashylyq aıdynyna qushtar umtylyspen qulash urǵan talantty qalamger «Aq qaıyń» (1961), «Saltanat» (1964), «Qyran» (1966), «Alys kókjıek» (1968), «Marjan» (1971), «Senemin saǵan» (1977), «Qus joly» (1978), «Armysyń, mahabbat» (1981), «Júregimniń shuǵylasy» (1982) atty jyr kitaptaryn keıingilerge amanat etip qaldyryp ketti.

Al ústimizdegi jyly qyzy Botagóz ben kúıeý balasy Júnisbektiń muryndyq bolýymen, «Folıant» baspasynan aqynnyń óleńderi men poemalary toptastyrylǵan kólemdi shyǵarmalar jınaǵy (qurastyryp, kirispe sózin jazǵan – aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtuly) jaryq kórdi. Ádilbektiń osy kitapqa kirgen poezııalyq murasyndaǵy azamattyq jáne adamgershilik murattardyń sózben somdalý, kórkemdikpen kestelený erekshelikterin búgingi kúnniń bıiginen az da bolsa baıyptaýdyń múmkindigi týyp otyr.

Aqynnyń 1982 jyly, kózi tirisinde jaryq kórgen «Júregimniń shuǵylasy» atty sońǵy óleńder jınaǵyna maǵynaly alǵy sóz jazǵan professor Tursynbek Kákishev: «Alataýdyń ásem qoınaýyndaǵy saıajaıda Sábıt Muqanovtyń kezekti «dem alyp» jatqan shaǵy bolatyn. Kúni buryn telefonmen kelisip alyp barǵan em, Ádilbek sańqyldap óleń oqyp otyr. Sábeń qolymen tynyshtyqty buzbaı jaıǵasa ber dep ymdady. Ańyzǵa negizdelgen «Qyran» atty poe­masyn oqýdy támamdaǵanda, Sábeńniń jas baladaı qýanǵanyn kózimmen kórdim», degen derek keltiripti.

Ádilbektiń tańdaýly týyndylarynyń biri – «Qyran» poemasy týraly jańaǵy júzdesýdiń ústinde Sábıt Muqanovtyń dýaly aýzynan «Ilııastyń shalymy bar munda» degen sóz shyqsa, basqa bir tusta belgili ádebıettanýshy Balamer Saharıev «Ilııas poemalaryn oqyǵandaı áser etedi» dep tujyrym jasaǵan bolatyn. Zamandas inisi, aqyn Sáken Imanasovtyń bertindegi paıymy da osy tóńirekte toǵysady: «Bul ózi keshegi Ilııas Jansúgirov sarynyndaǵy bir dem, bir tynyspen tógilip túsken, bas-aıaǵy jup-jumyr bolyp tutasa shyqqan bútin dúnıe». Aqynnyń ózi de «Shapqanda – Ilııastyń inisimin», «Báıgesin Ilııastyń berińder dep, Jar salyp dúnıeden ótinem men» nemese «Búginde báıgege endi biz túsemiz, «Ilııas, Ilııas!» dep uran salyp» deıtin deklarasııalyq jyr joldary arqyly shákirttik iltıpatyn aıqyn ańǵartady.

Shynynda da, dalany jyrlaý dástúrin jańasha jańǵyrtýda Ilııas Jansúgirovtiń «Búgingi dala» óleńi men «Dala» poemasynda usynǵan ıdeıalyq jáne kórkemdik qaǵıdattar áldeneshe býyn qazaq aqyndaryna bastaý-bulaq ári ólshem-ónege bolyp keldi. Onyń shyǵarmashylyǵynyń arqasynda «dala» sózi shyn máninde ulttyq sımvolǵa aınalyp, ár alýan assosıasııalarǵa jeteleıtin jaǵdaıǵa jetkizildi.

Ádilbektiń «Dalamyzdyń sıpaty» óleńindegi:

О́ń-kórik, bul dalada jetedi nur,

Shyń bolsa basy quzar, etegi – gúl.

Sulý men batyr ǵana jarasatyn,

Aqqý men aqıyqtyń mekeni bul, –

degen shýmaq onyń osy baǵyttaǵy týyndylarynyń rámizdik altyn arqaýy, romantıkalyq jarqyn jelisi bolsa, kindik qany tamǵan qonystaǵy – «súzise ketip, bas jaryp, sekirýshi ediń bıikten», «seniń de baıaǵy daýyl mineziń ózgerip ketken» dep syryn bólisetin, Lepsi ózenine arnalǵan shaǵyn da shymyr óleńinde:

Kezdesip endi alypqa,

Betiń bir qaıtqan batyrsyń.

Otyńdy berip halyqqa,

Dirdektep aǵyp jatyrsyń, –

degen qýatty joldar arqyly júrektiń qylyn shertip, oıdyń nýyn qozǵaıdy. Qııalyńdy aýqymy kishkentaı kórinetin taqyryptan eldik úlken óre men óriske al