– Aıdarhan Bolatuly, ekinshi pıtchıng týraly aıtýǵa áli erterek. Degenmen, kelip túsken jumystar arasynan «ulttyq fılm» mártebesine laıyq kartınalar qalaı iriktelýde?
– Iá, ashyq pıtchıng (kınojoba tanystyrylymy) keler jyldyń qańtar aıynyń sońynda ótedi. Naqty kúni áli jarııalanǵan joq. Irikteýden ótken jobalar sol kezde vedomstvoaralyq komıssııa músheleriniń qolyna túsedi. Oǵan deıin kelip túsken barlyq jobalar eksperttik keńeste irikteledi.
Birinshi pıtchıngte 109 ótinish túsken bolatyn. Osy joly da sol shamalas túsetin shyǵar dep oılaǵanbyz. Biraq biz kútkennen eki ese kóp – 215 jumys tústi. Bul joly ótinishterdiń basym bóligi kommersııalyq prokatty kózdeıtin kórkem fılmder bolsa, eń az bóligin avtorlyq arthaýstyq fılmder quraıdy. Odan bólek debıýttik, derekti, qysqametrajdy, anımasııalyq fılmder men halyqaralyq ónim jobalary boıynsha da jumystar bar.
Bizdi otandyq kınematografısterdiń belsendilikteri qýantty. Olardyń ishinde bedeli men tájirıbesi jeterlik úlkender de, kıno álemine endi kelgen jastar da bar. Qazir ssenarıılermen, sınopsıstermen, smetalarmen tanysý jumystary júrip jatyr. Bul biraz ýaqytty alatyn qıyn sharýa. Sol úshin irikteý ýaqyty uzartyldy. Eksperttik keńestiń sheshimi de, tańdaýy da durys bolýy qajet. О́ıtkeni buǵan otandyq kınematografısterdiń bolashaǵy táýeldi. Bir jaǵynan osy baıqaýdyń sebebimen qandaı kıno túsirilý kerek, kórermenge ne usynylýy qajettigin kásibı mamandardyń sheshkeni de durys emes pe? Eksperttik keńestiń quramynda tájirıbeli rejısserler men kınosynshylar, mýltfılm mamandary, prokat mamandary, post-prodakshn stýdııalarynyń ókilderi de bar ekenin aıtqym keledi.
– Aıtýly deńgeıdegi úlken baıqaýǵa qatystyrýǵa jaramsyz ssenarııler de bar ma álgi 215-tiń ishinde?
– Árıne baıqaý bolǵan soń bári bolady. Ondaı ssenarııler otyz paıyzdyń aınalasynda. Ashyq pıtchıngtiń jumysyn jeńildetý ári kóp ýaqyt almaý úshin biz Eksperttik keńestiń otyrysyn aptasyna bir ret ótkizip otyramyz. Sol kezde qaraımyz, talqylaımyz, ashyq daýys beremiz. Nashar jobalardy alyp tastap otyramyz. Sosyn avtorlarǵa hattama jiberiledi. Hattamada onyń fılmi ne úshin ótpegeni jazylady. Fılmi ári qaraı jyljyǵan avtorlarǵa da bul hattamalar jiberiledi.
– Jobalardy qazirdiń ózinde bir sholyp shyqqan shyǵarsyzdar? Bul baıqaýda otandyq talantty rejısserlerdiń sapyna qosylatyn jańa esimder ashyla ma?
– Baıqaýǵa Eksperttik keńestiń músheleri múlde estimegen jas rejısserlerdiń jobalary tústi. Ol jobalardyń ishinde mazmundy mezetter kóp. Álgi rejısserlerdiń tájirıbesi az bolýy múmkin, ssenarııleriniń qurylymy álsiz ne túsiretin oryndy durys tańdamaǵan bolýy da múmkin. Biraq qandaı sátterge nazar aýdarý qajettigin, neni qalaı túsirý kerektigin olar biledi. О́z basym jańa esimder ashylady dep úmittenemin. Biraq mynandaı da jaǵdaılardy ashyp aıtqym keledi. Kóptegen úmitkerlerdiń jobalary mol bıýdjetti qajet etedi. Iаǵnı, olar kıno túsirý úshin memleket aqshany tóbelerinen quıý kerek. Bul jaǵdaıdyń nemen baılanysty ekenin men bilmeımin. Rejısserlerdiń bilimsizdigi men tájirıbesizdiginiń saldary ma, joq álde ádeıi bilip turyp istelgen nárseler me, anyq aıta almaımyn. Múmkin olar memlekette esepsiz kóp aqsha bar dep oılaıtyn shyǵar? Bul qaýiptendiredi. Tipti biraz renish aıtýymyzǵa da bolady. Iá, ssenarııler qyzyqty. Jas, talantty jigitter. Biraq bıýdjet anaý – úrlegen shar sııaqty. Mundaı adamdarǵa senýdiń ózi qıyn. Debıýt debıýt bolýy kerek qoı. Endi bastaǵan jas aldymen óziniń qabiletin kórsete bilýi kerek. Muny tipti kez kelgen bıýdjetpen jasaýǵa da bolady. Shaǵyn bıýdjetpen jaqsy fılm túsirýge bolatynyn Erjan Ádilhanov jaqsy kórsetip júr. Ol túsirgen fılmder festıvalderden de júldeli oralady. Qazaqstandyq jas kınematografıster túsirip júrgen kommersııalyq fılmder de az aqshaǵa túsiriledi. Olardy da nashar dep aıta almaısyń. Tabystary da jaqsy. Al esepsiz kóp aqsha suraıtyndardy túsiný qıyn. Endi ǵana bastaǵan jas rejısser aqtalmaıtyn úlken aqsha suraýy kúdik týdyrady. Olar shyn máninde smetany qalaı qurý kerek ekenin bilmeıdi ne taýdaı ózimshil múddeleri bar. Sondyqtan men kıno túsirýge qulshynysty adamdarǵa naqty, shynaıy sıfrlardy jazyńyzdar dep aıtar em. Iá, memleket jaqsy múmkindik berip tur. Eger fılm áleýmettik mańyzy joǵary bolsa 100 paıyz shyǵyn memleket esebinen tólenedi. Prokattan túsetin qarjynyń 80 paıyzyn prodıýser alady. Bul kınematografısterge jaqsy fılmder jasaý úshin taptyrmas múmkindik.
– Baıqaýǵa túsken fılmderdiń túrli janrlarda ekenin aıttyńyz. Sonyń ishinde halyqaralyq ónimder degenge eleń ete qaldyq. Bul qandaı ónimder? Iаǵnı, bıýdjeti qandaı bolady? Qazaqstanmen birlesip kıno túsirýge múddeli bolyp otyrǵan qaı elder?
– Negizinen bul jobalar kóp emes. On shaqty ǵana. Tatarstannan, Iаkýtııadan qyzyqty ıdeıalar bar. Bul jobalardyń artynda Reseı kıno qorynan bólinetin qarjy da bar. Iаǵnı, bizge túsetin salmaq elý paıyz. Ol fılmder de irikteý satysynda. Qandaı fılmderdiń ótetini ázirge belgisiz.
– Sizderdiń ortalyq uıymdastyrǵan baıqaýdyń ereksheligi týraly aıtsańyz? Ekinshi ret qana uıymdastyrylyp otyrsa da sonsha kóp úmitkerdiń jınalýy neni bildiredi?
– Jas rejısserler turǵysynan aıtaıyn. Eger jas rejısser osy baıqaýǵa qatysýǵa ótinish bergen bolsa, eń kem degende onyń týyndysy elekten ótedi. Ol óz týyndysy týraly kıno mamandarynyń pikirin biledi. Qaı jerine jumys isteý kerek, qalaı tolyqtyrý kerek, bas keıipkerdi qaı qyrynan kórsetý kerek, qalaı aıaqtaý kerek degen máselede mindetti túrde kásibı mamandar keńes beredi. Iаǵnı, avtor eń mańyzdy nárse – keńes alady. Al eger onyń týyndysy túsiriletin fılmniń biri retinde tańdalsa, bul óte keremet nárse. Jas rejısser qosymsha kúsh alady, ózine senimdilik qalyptastyrady. Árıne ár avtor ózi jeke qarjyǵa túsire berýge de bolady. Biraq bul jerde baqylaý da, pikir de joq bolǵan soń sapa da bolmaýy múmkin. Árıne biz kommersııalyq fılmderdiń barlyǵy birdeı sapasyz deýden aýlaqpyz. Tipti onyń ishinde tabysty, jaqsy fılmderdiń de bar ekenin joǵaryda aıttyq. Biraq bul fılmder barlyq kezde tanymdyq-ıdeologııalyq emes. Kórermenderdi de jalyqtyryp alýyń múmkin. «Kelınka» sııaqty komedııalardy tyqpalaı berseń, tárbıelik jaǵy da álsireıdi. Nege biz áli kúnge deıin keńes kezinde túsirilgen qazaqtyń klassıkalyq kınolaryn kóz almaı kóremiz? Bul kınolardyń adamǵa berer áseri zor. Kınoda oı bolýy kerek. Eger kartına bizdiń balalarymyzdyń durys tárbıe alýyna áser etetin bolsa, óz basym sondaı jobaǵa daýys beremin.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
