QAZAQTYŃ QAISAR RÝHYNYŃ SIMVOLY

Bul esimdi aıtqanda kókiregi oıaý árbir adamnyń kóz aldyna eń aldymen Hrýshev sekildi qolynda sheksiz bıligi bar, ózimshil, urda-jyq basshyǵa qarsy aıqasqan qaısar qazaq elesteıdi. Qashanda halyq ózi súıgen ul­darynyń ulyq isterin aýzynan tastamaı aıtyp júredi. Onyń ishinde bolmaǵandy boldyryp, keıbir oqıǵalardy ańyzǵa aı­naldyryp jibe­retinderi de az kezdespeıdi. Qazaqtyń birtýar azamaty Jumabek Táshenov 1915 jyldyń 20 naýryzynda qazirgi astanalyq oblystyń Arshaly aýdanyndaǵy Tanakól aýylynda dúnıege kelgen. Ol jasynan alǵyr, ójet bala bolyp ósedi. Oqýda alda, belsendi, júrgen-turǵan ortasynda únemi alymdylyǵymen erekshelenedi. Mektepten soń ol Aqmolanyń qurylys tehnıkýmyn bitiredi. Osy jerde komsomol belsendisi bolǵan ony birden Vıshnev aýdandyq atqarý komıtetine jumysqa alady. Odan ári qyzmet baspal­daqtary Soltústik Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetinde, Aqtóbe oblystyq partııa komı­tetinde jalǵasady. Osy, sońǵy oblysta ol obkomnyń birinshi hatshylyǵyna saılanady. Sol aımaqtarda da onyń óreli isteriniń izi bar. 40-qa endi ǵana tolǵan jasynda, 1955 jyly Jumabek Táshenov Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tóraǵasy qyzmetine saılanyp, ony bes jyl atqarady. Bul respýblıkadaǵy óziniń orny jaǵynan ekinshi qyzmet bolatyn. Dál sol jyldary Dinmuhamed Qonaev Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy qyzmetin atqarǵany belgili. Sóıtip, alashtyń eki ardaqtysy respýblıkadaǵy eki úlken qyzmettiń basynda qatar otyrady. 1960 jyly D.Qonaev Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine taǵaıyndalǵanda, onyń ornyn Jumabek Táshenov basyp, bir jyl Úkimet basshysy bolady. О́zimiz kórgen-bilgen, alys-jaqyn tarıhta halyqtyń jadynda eń birinshi kezekte ulttyq múddeni qorǵaǵandardyń ǵana esimi óshpeıdi jáne olar jyl ótken saıyn jańǵyra beredi. Bolashaqta da solaı bolatyny sózsiz. О́ıtkeni, olar ózderiniń qaraqan bastaryn emes, taptyq, rýlyq bóle-jarýdy emes, barlyq qazaqtyń tutas el bolýyn, basqalarmen teń bolýyn ańsaǵan arystar. Osy qatarda Jumabek Táshenovtiń de esimi turary anyq. Qazirdiń ózinde oǵan Astanadan jarqyraǵan jańa kósheniń aty berildi. Bul – qazirgi Qazaqstan basshylyǵynyń, halyqtyń óziniń joǵyn joqtaǵan uldarynyń esimin eshýaqytta da umytpaıtyndyǵynyń bir kórinisi. Jumekeńniń ómirin zerttep, onyń tarıhı tulǵasyn keler urpaqqa jetkizý jolynda ter tógip júrgender az emes. Solardyń biri tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Kárishal Asan Ata. Ol óziniń J.Táshenovtiń ómiri men qyzmetin zertteýdiń nátıjesinde jazǵan kitabynda Jumekeńniń ómirine baılanysty kóptegen qundy qujattardy keltirýmen qatar, ony jaqsy biletin, isteri men áreketterin óz kózderimen kórgen áriptesteri, joldastary já­ne sol kezdegi jas dostary professor S.Ken­je­baevtyń, akademıkter S.Qırabaevtyń, H.Ar­ys­tanbekovtiń, general S.Nurmaǵanbetovtiń jáne t.b. estelikterin keltirgen. Sol este­lik­terdiń birinde onyń ulttyq múdde turǵysynan jasaǵan eńbekteriniń qatarynda Qazaq KSR Joǵary Keńesi Tóralqasynyń Tóraǵasy qyzmetine saılanǵan soń-aq Almatynyń eń úlken magıstraldi kóshesin Abaıdyń atymen ataýdy jáne kósheniń eń tórine aqynnyń alyp eskertkishin qoıýdy usynǵany aıtylady. Ol kezde máseleniń bári Kremlde sheshiletin edi ǵoı, aqsha joq dep az shyǵynnyń ózin qıynsynǵan sheneýnikterge ol Tbılısıde – Rýstavelıdiń, Máskeýde – Gorkııdiń, Tashkentte – Naýaıdiń sondaı eskertkishteri baryn alǵa tarta otyryp, utymdy sózben uǵynyqty dálel keltirgen kórinedi. Máskeý­degiler amalsyz moıynsunyp, Abaıdyń atymen kóshe ataýǵa jáne alyp eskertkishin ornatýǵa ruqsat bergen eken. Kezinde bastalyp, sodan beri aıaqtalmaǵan Medeý muz aıdynynyń qurylysy da osy Jumekeńniń kúsh salýymen dittegen jerine jetkizilgen kórinedi. Ol óziniń Máskeýdegi áriptesi, sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy, eldegi úsh bıliktiń biriniń qulaǵyn ustap otyrǵan K.Voroshılovty Almatyǵa shaqyryp, oǵan Medeýdiń tamasha tabıǵatyn kórsete júrip, sonyń kómegimen qurylysty aıaqtaýǵa qarajat bóldiripti. Partııanyń 1956 jylǵy HH sezinen keıin stalındik qyzyl terror jyldarynda jazyqsyz japa shekkenderdi aqtaý bastaldy ǵoı. Qazaqtyń da nebir jaqsylary men jaısańdary osy terrorda repressııaǵa ushyrap, qurban boldy emes pe. Repressııa qurbandaryn aqtaý jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń tóraǵalyǵyna Jumabek Ahmetuly saılanyp, ol olardyń esimderin qaıtadan jaryqqa shyǵarýda ushy-qıyrsyz eńbek sińiredi. Sáken, Ilııas, Beıim­bettiń sol jyldarda óte sapaly bolyp shyǵyp, halqymen qaıta qaýyshqan shyǵar­ma­larynyń jarııalanýy da osy Jumekeńniń tikeleı kúsh salýynyń arqasynda júzege asady. Sondaı-aq, 1958 jyly qazaq óneri men ádebıetiniń Máskeýdegi onkúndigin ótkizýge úlken kúsh-jiger jumsap qana qoımaı, bes birdeı qazaq óner­pazyna eń joǵary ataq – “KSRO halyq ártisi” ataǵyn alyp berýde de Ju­mabek Táshenov úlken qajyrlylyq kór­set­ken. Osydan keıin osyndaı kólemde joǵary ataq alý qazaq topyraǵynda buryn-sońdy bolǵan emes. Ol jyldary respýblıkalar Joǵarǵy Keńe­siniń tóraǵalary KSRO Joǵarǵy Keńesi tóra­ǵasynyń orynbasarlary bolyp esepteletin­dikten, bir aı boıy kezekpen Máskeýde qyzmet ete­tin tártip bolǵan. Jumekeń osy múm­kin­shilikti halqynyń múddesi úshin molynan paı­da­lanǵan. Sonyń ishinde, kóptegen derekter Muh­tar Áýezovtiń “Abaı joly” romanynyń Le­nındik syılyqqa ótýine de Jumekeń osy qyzmeti arqyly kóp kúsh salǵanyn kóldeneń tartady. Jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov osydan birneshe jyl buryn shyqqan óziniń “Brejnevke hat” atty maqalasynda Baýyrjan Momysh­ulyna Batyr ataǵy berilýin surap 1980 jyly hat jazylǵanyn, oǵan qazaqtyń eń ataqty degen biraz adamdarynyń qol qoıǵanyn jazady. Solardyń arasynda bolǵan Ǵabıt Músirepov mundaı talpynystyń Jumabek Táshenovtiń tusynda da bolǵanyn, ol óziniń Máskeýdegi qyzmetin paıdalanyp, Batyr ataǵyn beretin komıssııanyń basshysy, marshal I.Konevti ózine shaqyryp, oǵan salmaq salǵanyn aıtady. Biraq tońmoıyn marshal Baýkeńe Batyr ataǵyn berýge úzildi-kesildi qarsy shyqqan eken. Bul másele osylaı bolyp sheshilmese de Jumekeń Baýkeńniń “Za namı Moskva” kitabynyń ıdeo­logııalyq kedergilerdi buzyp ótip, jaryq kórýine kómek jasaı alǵan. Jumabek Táshenovtiń qazaqtyń ulttyq múddesiniń oń sheshimin tabýyna bar ynta-shyntasymen ashyq kiriskenine júzdegen mysaldar keltirýge bolady. Sol úshin taıaq jep jatsa da ol taısalmaǵan. Tyń ólkesin Reseı Federasııasyna qosý týraly KOKP Ortalyq Komıtetindegiler pikirin suraǵanda ol: “Men ózim Aqmolada týyp-óstim, meniń ata-anamnyń, ata-babamnyń jany osy jerde jaı tapqan. Endi osy jerdi bizden alyp, Reseıge bergeli otyrsyzdar. Mundaımen eshbir qazaq kelispeıdi. Oılanyńyzdar, joldastar! Men osyndaı máseleniń kóterilgeniniń ózine jan-tánimmen qarsymyn!” depti. Al ońtústiktegi úsh aýdannyń jerin О́zbekstanǵa berý týraly pikirin suraǵanda mundaı máseleni de sheshý túgil kóterýdiń ózine qarsy ekenin aıtqan. Buǵan shamdanyp qalǵan Hrýshev: “KSRO birtutas memleket, qaı respýblıkaǵa qandaı jerdi berý kerektigin biz sizden suramaı-aq sheshe alamyz”, degende: “Olaı bolsa, bul KSRO Konstıtýsııasyna qarsy shyqqan­da­ry­ńyz. Al onda árbir respýblıkanyń terrı­to­rııasy onyń buljymas menshigi delingen, be­ki­tilgen Konstıtýsııanyń talaby óreskel bu­zylsa, biz halyqaralyq uıymdardyń aralasýyn suraýǵa qaqymyz bar”, dep toıtaryp tastaıdy. Onyń bul sózin estip, sol jerde bolǵan jer qozǵalsa qozǵalmaıtyn D.Qonaevtyń ózi Ju­me­keńniń batyldyǵyna tańǵalǵanyn jasyra al­maı, qonaq úıge kele jatyp: “Sizdiń jú­re­gińiz adamdiki emes, arystandiki shyǵar”, degen eken. Al Tyń ólkesin basqaryp otyrǵan T.So­ko­lovtyń Qazaq ókimetiniń bıligin moıyn­daǵysy kelmeı, moınyn qısaıtyp, Máskeýge bura tartqanyn kórgende shydaı almaı kúıip ketip, arnaıy ushaqpen sol kezdegi Selıno­gradqa ushyp kelip: “Qazaqstanǵa baǵynǵyń kelmese, 24 saǵattyń ishinde bul jerden taba­nyńdy jal­tyrat. Esińde bolsyn, Tyń ólkesi eshqashanda Reseıge berilmeıdi, ana jaqtaǵy bastyqtaryńa da solaı dep aıt”, degen eken. Árı­ne, mundaı sózderdi júreginiń túgi bar adam ǵa­na aıta alsa kerek. Halyqtyń súısingennen aý­zynan tastamaı aıtyp, túrli ańyzdarǵa aı­nal­dyryp júrgen erlikteriniń bir parasy osyndaı. Jumekeń qolynda bılik bolǵanda qazaqtyń barlyq shyǵarmashylyq adamdaryna, daryndy tulǵalaryna paıdaly is jasaýǵa qulshyna kirisken. Jáne ondaılary bir rettik, jaq­sy­atty kórinýdiń qamy emes, júıeli túrde aldyna qoıylǵan maqsatty áreketter ekendigi onyń ómir jolynan alqalap kórinip turady. Eńbektiń maıtalman sheberleri Ybyraı Jaqaev pen Jazylbek Qýanyshbaevtyń Eńbek Eri atanýyna da Jumekeń tikeleı úles qosyp, qaırat kórsetken. Kóp jyldardan beri jáıli úıge qoldary jetpeı, ár bosaǵaǵa telmirip sózderin ótkize almaı júrgen qazaq ın­tellıgensııasyna 120 páterlik úıdi to­ly­ǵymen bergizgen de Jumabek Táshenov edi. Onyń osy erligin halyq kúni búginge deıin ańyz etip aıtady. “Qazaq aýyly” atanǵan sol úı­diń bir turǵyny bolǵan, qazaq ádebıetiniń qa­zirgi kózi tiri klassıkteriniń biri Ábdijámil Nurpeıisov te jýyrda “Egemenge” shyqqan este­liginde sol úıdi jurtqa Jumekeńniń ózi tikeleı bólip bergenin atap kórsetti (“EQ”, 20.01.2010 j). Qazaq kadrlarynyń ósýine, olardyń joǵary órleýine de Jumekeń qoldan kelgen barlyq jaqsylyǵyn jasap baqqan. Bir kezderi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi de, ekinshi de hatshysy orys bolǵan eken. Soǵan Jumekeń ashyq narazylyq bil­dirip, ekinshi hatshylyqqa Fazyl Káribjanov­ty usynyp, dáleldi usynyspen ony bekittiredi. Shahmardan Esenovtiń darynyn da alǵash­qylardyń biri bolyp tanyp, qoldaý kórsetken eken. Ony geologııalyq partııa basshylyǵynan birden Geologııa mınıstriniń orynbasary, artynan mınıstrdiń ózi bolýyna yqpal etipti. О́zine qarsy shyǵyp, ulttyq múddeni ashyq qorǵaǵany úshin Hrýshev ony qyzmetinen alyp, tómenge quldılatyp jiberdi. 1961 jyldan bas­tap ómiriniń sońyna deıin ol Shymkent ob­lysy (qazirgi Ońtústik Qazaqstan) atqarý ko­mı­teti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinde boldy. Jumabek Táshenovtiń esimin ulyqtaýda áli de jetispeıtin jaılar bar. Máselen, Astanada eskertkishiniń turǵyzylýy kerek-aq dúnıe. Onyń ómiri men qyzmetin jastarǵa tanytý, úlgi etý maqsatynda joǵary oqý oryndarynda ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizilse de quba-qup bolar edi. Bıyl 95 jyldyǵy atalyp ótip jatqan esil erdiń 100 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq ta únemi nazardan túspegeni kerek-aq. Erekbolat QABYLDIN, saıasattanýshy, Jaqsybaı SAMRAT.