ÁZEKEŃ ÁLEMI - ÁZ ÁLEM

Farıda ShARIPOVA, Keńes Odaǵyny, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtardyń laýreaty: ÁZEKEŃ ÁLEMI - ÁZ ÁLEM 27 naýryz – halyqaralyq Teatr kúni. Bul kásibı merekeni bıyl elimizdiń teatr jurtshylyǵy kórnekti rejısser, Halyq qaharmany Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetovsiz qarsy alǵaly otyr. Osy bir úlken tulǵanyń qazaq rýhanııaty men mádenıetin, teatr ónerin órkendetýdegi róli men mańyzyn jańasha zerdeleý men zertteý endi bastalary haq. О́ıtkeni, Mámbetovtiń zamandastary, áriptesteri, kórermenderi ortamyzda. Biz teatr merekesi qarsańynda Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtardyń laýreaty, “Parasat” ordeniniń ıegeri Farıda ShÁRIPOVAǴA jolyǵyp, aktrısany áńgimege tartqanbyz. Mahabbatty neǵurlym kórsetpeıin deseń, soǵurlym jarqyrap kórinedi eken – Farıda apaı, sizdi jáne búkil teatr jurtshylyǵyn tól merekelerińizben qut­tyq­taımyz. Siz jáne sizdiń býyn “ataq­ty 60-shy jylǵylardyń” kórkem kóshin quraısyzdar. Kóshbastarlaryńyz, árıne, kórnekti rejısser Ázirbaıjan Mámbetov ekeni ábden moıyndalǵan shyndyq. Sizdi “Mámbetovtiń aktrısasy” dep ataıdy. Bul oryndy da. О́ıtkeni, sizdiń ónerna­mańyzda Ázirbaıjan Mámbetov qoıǵan spektaklderdiń orny erekshe ekeni málim. Jáne daryndy rejısserdiń shyǵarmashylyq joly, ol qoıǵan, sizder jan berip-jan alyp degendeı, oınaǵan spektaklder týraly búgingi kún bıiginen zerdeleý bir basqa. Sondyqtan da, ózińizben, negizinen Ázir­baı­jan Mádıuly týraly áńgime qozǵasaq dep edik. Alǵashqy saýal - rejıssermen alǵash qalaı kezdestińiz? Ol kisi sizge birden senim bildirip, úlken rólder usyndy ma? – Barsha áriptesterimdi, ujymymdy Teatr kúni merekesimen men de quttyq­taımyn. Teatr – ujymdyq óner jáne erekshe óner, parasatty óner. Beriden aıtsaq, qazaq, al áriden qaıyrar bolsaq, álemdik teatr ónerinde Ázirbaıjan Mámbetov qaldyrǵan iz saırap jatyr. Sony aıqyndap, júıelep, jalqydan jalpyǵa ulastyratyn kún endi keledi dep oılaımyn. Ázirbaıjan Mádıulynyń men úshin, bizdiń býyn úshin orny óte bólek. Qazir oılap qarasam, osyndaı tulǵamen qyzmettes, seriktes bolǵanymyz da bir baqytymyz eken. Ázirbaıjan Mádıulyn alǵash ret stýdent kezimde kórdim. Ol kisi M.Áýezov teatrynda Q.Muhamedjanovtyń “Bóltirik bórik astynda” komedııasyn qoıdy. Ondaǵy basty keıipkerlerdiń biri Jámılany Zámzágúl Sháripova oınaıtyn. Meni kelesi quramǵa qosty. О́z álimshe, kórgenimdi qaıtalap oryndap júrdim. Konserva­to­rııa­nyń teatr fakýltetin bitirgen jyly teatr­da oryn bolmady ma, meni Gýrev oblystyq teatryna (qazirgi Atyraý oblystyq teatry) bóldi. “Gýr­evke barǵansha, Qytaıǵa qaı­tamyn” dep sheshkenmin. Sóıtip júrg­e­nim­de, teatrdyń sol kezdegi bas rejısseri M.I.Gold­­blat meni Mádenıet mınıstr­ligine ertip apa­ryp, 50 somǵa kómekshi quramǵa aldy (teatr­­da eń tómengi jalaqy 65 som bo­la­tyn). Teatrdaǵy alǵashqy debıýtim Ázir­baıjan Mámbetov qoıǵan “Qozy Kórpesh-Baıan sulýdaǵy” Baıan beınesi. Oǵan qol ushyn bergen – Nurmuhan aǵa Jantórın. О́zi Qodardy oınap júrip, meni osy spektaklge tartty. Jas kezim, tájirıbem joq, qazaq kórermeni, ásirese, sol kezdegi kórermen, kóz jasyńdy tógip, egile oınamasań qabyldamaıtyn sııaqty kórinetin. Kúndizgi repetısııada aǵyl-tegil jylap oınadym, biraq, keshki spektaklde olaı shyqpady. Nurmuhan aǵa: “Keshke jaqsyraq boldy. Bárin ishine jınaǵan, tistenip turǵan batyr qyzdy oınadyń” dedi. Al Ázekeńniń maǵan degen senimi sol repetısııadan bastaý alǵan bolýy kerek. – “Ol jaı ǵana ólgen joq, jańa ómirdiń belgisi boldy” dep jazypty sizdiń Baıanyńyzdy kórgen bir synshy... – Stýdent kezimizde spektaklden úzindi alǵanbyz. Maǵan Maqpal rólin bergen. “Endi men ómir-baqı kempirlerdi oı­naı­myn ba?” dep muńaıamyn. “Oı, opasyz-aý, Baıannyń rólinde ne bar? Maqpal myqty beıne emes pe?” deıdi bizge akterlik sheber­likten sabaq bergen kýrs jetekshisi, ustaz­y­myz Asqar Toqpa­novtyń assıstenti bolǵan Nurmuhan aǵa. Shynynda da, Maqpaldaı tragedııa­lyq ról joq eken ǵoı. Zamanǵa qarǵys aıtyp oınadym. Keıin, teatr sahnasynda “Qos anam!..” dep barǵanda Rahııa apaı da (Qoı­shybaeva), Sábıra apaı (Maıqanova) da dir-dir etip jylap turdy. Sol kezde dál sol apaı­lar­daı shynaıy bolsam eken dep armandadym. 1960 jyly Ázirbaıjan Mádıuly “Beý, qyzdar-aı!” spektaklin qoıdy. Kúldirgi qoıylym, jastar ómiri. О́z stıhııamyz, onsha qıyndyq týdyrǵan joq, sondyqtan da onda eshteńe tyndyra qoıdyq deı al­maımyn. 1963 jyly re­jıs­ser A.Madıev­skıı “Jámılany” aldy. Ol ózi bir ádemi ról ǵoı. Akterlik talan­tyń­dy kórsetý úshin jaqsy múmkindik beretin ról. Prem­eraǵa Sh.Aıtmatov kelip, “Jámı­lasymen” birinshi ret sahnada tabysty. Rızalyǵynda shek bolmady. Ol Ydyrys ekeýmizdiń aramyzda ińkárlik paıda bolǵan kez. Sahnada sezimimdi kórsetpeýge ty­rysamyn. Sóıtsem, mahabbatty neǵurlym jasyryn ustasań, soǵurlym jarqyrap kórinedi eken. – Kimniń kóńili birinshi qulady: sizdiń be, Ydyrys aǵanyń ba? – Meniń shyǵar. Ol oınaǵan Farhad biz úshin ǵajaıyp boldy. Ydekeńder spektaklden qaıtyp bara jatqanda sońdarynan erip júretinbiz. Biraq, osy kisige ǵashyq bolamyn, turmysqa shyǵa­myn dep oılaǵan joqpyn. – Dál sol jyldary Ydyrys aǵamen “Abaı” spektaklinde de qatar oınaǵan edińiz... – Iá, Ajardy músindedim. Sol kezde Ázekeń “Abaıdyń” baǵdarlama-qaǵazyna: “Jelaıý vysshıh tragıcheskıh roleı” dep jazyp bergen. Bir qyzyq aıtaıyn, Ydy­rys “Abaımen” Máskeýge ketkende, meni Nurǵısa aǵanyń (Tilendıev) úıine qal­dyr­ǵan. Ekeýi atalas týys qoı. “Sol kezde Nur­ǵısa aǵa Ydyrys ekeýmizge arnap “Ar­daǵym” degen án jazyp berdi. Sózi aqyn Muzafar Álim­baevtiki: “Qarsy alamyn, jan sa­ma­lym, Ańsaǵanym, armanym. Ser­tim bekem, kelseń eken, Kór­sem eken, ardaǵym” dep keledi. Ydy­rys gastrólden kelgende Nur­ǵısa aǵa ekeýmiz osy ándi aıtyp qarsy alǵanbyz. Teatrdyń aldynda “jedel járdem” turatyn – Ydyrys Noǵaıbaev úshin Qa­lıbek Qýanyshbaev mú­sindegen “Abaı” qandaı alyn­bastaı qamal bolsa, siz úshin Sábıra Maıqanovamen birge oınap, básekelestikke túsken “Ana – Jer-ana” sondaı syn bolǵan sııaqty. – Teatrǵa kelgenime úsh-tórt jyldyń aınalasy, endi ǵana Jámıla, Ra­hı­mash rólderin (Z.Shashkın, “Zamana osylaı bastaldy”) alyp júrgen kezim. “Ana-Jer-anada” Álıman­nan “dá­metip” júrgenimde Áze­keń Tol­­ǵanaıdy oınaısyń dedi. “Oı­namaımyn, men nege kempir bolýym kerek, daıyn emespin” dep týla­dym. Jylap-syqtap, tipti aýyryp qaldym. Bir juma­daı teatrǵa baspaı qoıdym. 55 bettik pesanyń 35-40 beti Tolǵanaıdyń mono­logy. Úıde jatyp alyp, ýaıymdaǵanym sonsha, bas almaı oqı berippin. Sonda jattap alǵan bolýym kerek, birden mızanssenaǵa shy­ǵyp kettik. Spektakl bir aıdyń ishinde daıyn boldy. Ázekeńniń kóregendigi son­da bolýy kerek, Sábıra apa ekeýmizden eki túrli beıne jasady. Eski kózqaraspen qarasa, “Ana–Jer-anada” Sá­bıra apaıdy ábden oı­na­typ, bir jyldan keıin meni shyǵarsa bolar edi ǵoı. Al 1964 jyly Tolǵanaı bo­lyp 7 aqpanda Sábıra apaı, 8 aqpanda men sahnaǵa shyq­tyq. Munyń bir jaýabyn Ázekeńniń osy spektaklge baılanysty bir suhbatynan tapqandaı boldym. “Iа hotel vıdet neývıadaemýıý molo­dost” deıdi rejısser. Qo­ıy­lymǵa Sh.Aıtmatov keledi degende qoryqqanym-aı... Sahnaǵa shyǵyp kele ja­tyrmyn, súıengen taıaǵym dir-dir etedi... Eline bar­ǵan­da, qyrǵyzdar “qalaı bol­dy” dep surasa, “Kishkene ǵana kelinshek (jap-jas áı­el degeni ǵoı) ǵajap oı­na­dy” dep aıtyp barypty. Sodan meni qyrǵyzdar “kish­ke­ne kelinshek” dep atap ket­ti. Belgili jýrnalıst F.Be­genbaevanyń bir baǵ­darlamasynda Sh.Aıtmatov: “Men Sháripovanyń rólin kórgen saıyn ılham ala­myn. Ol uly aktrısa” deıdi. – Sábıra apaı sizdi qalaı qabyldady? – Murnymyzdan shanshylyp jumys istedik qoı, sóılesýge de murshamyz bolǵan joq. Sol eńbektiń óteýi shyǵar, qoıylym kezinde halyq teatrǵa syımaı ketetin. Spektaklden keıin talyp qalǵan adamdar boldy. Qoıylymnan keıin halyq sahnaǵa suranyp shyǵyp, jylap turyp sóz sóı­leıtin. Teatrdyń aldynda “jedel járdem” kóligi turatyn. “Ana – Jer-ananyń” dúr silkindirip, teatrdy kóterip jibergeni ras. Bizdiń teatr Máskeýdegi Kishi teatr, Vah­tangov teatry, Grýzııanyń Mardjanıshvılı teatry sııaqty iri óner ordalarymen ıyq tirestirdi. 1966 jyly Máskeýge bardyq. V.Sechın degen synshy: “Dobrjanskaıanyń ustamdylyǵy men Maıqanovanyń emosııasyn qabyldaı otyryp, ózinshe oınady. F.Sháripovadan Ermolovanyń tragedııalyq talantyn kór­dim” dep jazdy. “Farıda sarań báıbi­she­niń syńar qolymen qurt syqqandaı, emosııasyn tam-tumdap beredi” dep jazdy M.Baıserkenov. – Ázekeńniń ózi de jastaıynan korıfeılermen jumys istedi. Olardy óz degenine qalaı kóndirdi? – Aǵa-apalarymyzdy Ázekeń sendire bildi. Seraǵań maǵan: “Jaraısyń, Frúı! Farıdaı, frúı, fár-frúı” deıtin. Bul ne degen sóz desem, “Sen sahnaǵa shyqqanda ottaı laýlap, janyp ketesiń” deıtin. Sábıra apaı Ázekeńdi “Ázık” deıtin jáne... “Shekspır” deıtin. “Abaıdy” qoı­ǵanda Qallekı zalda otyratyn. Ydyrys repetısııaǵa gúldi-gúldi kóılekpen shyǵady ǵoı. Bir kúni Qalıbek aǵa Abaıdy oınaǵanda kıgen shapanyn ákelip, Ydy­rystyń ıyǵyna japty. Aqsaqaldarymyz shynynda da uly edi ǵoı bizdiń. – О́ner jolynyń tep-tegis bolýy múmkin emes, Ázekeń akter oıynyna kóńili tolmasa ne deıtin edi? – “Vetnam juldyzy” spektaklin daıyndaýǵa kiriskenimizde qatty bir renjigeni bar. “Ana –Jer-anadan” keıin dúrildep turǵan, Máskeý moıyndaǵan ak­trı­samyn ǵoı. Pesany oqysam, qara­paı­ym ǵana. Daıyndyq bastalyp ketti. Jurt­tyń mátini daıyn emes. Men túgeldeı jat­tap alǵam, vetnamsha ánimdi aıtyp, bı­lep, jylap júrmin. Bir kúni Ázekeń ózgelerge mátin jaǵynan eskertpelerin aıtty da: “Mine, bizdiń trafaretnaıa geroınıa, bári daıyn!” dedi. Túk túsingenim joq. Ne de­rim­di bilmeı, otyryp qaldym. “Júregim aýy­ryp tur, erteń repetısııaǵa kele al­maıtyn shyǵarmyn” dedim. “О́ziń bil” dedi. Maqtaýlardan keıin kótere al­ma­dym ba, bilmeımin. Ázekeń ózine qandaı talapshyl bolsa, jurtqa da solaı qa­raıtyn. Túnimen uıyqtaǵanym joq. Tań­erteń erte jınalyp, repetısııaǵa bar­dym. Lám demesten daı­yn­dyqqa kirisip kettik. Ishimde aıtylmaıtyn tragedııa jatqany sezilgendeı boldy. Qaterdiń ústinde júrgen adamnyń rııasyz kúlýi múmkin emes. Bir túnde keshken jan aza­bym sony túsinýge kómektesti. Meniń túı­genim – zamanaýı pesany klassıka sı­ıaq­ty oınaý kerek. Sózderi jutań bol­ǵan­dyqtan, sóz arasyndaǵy ómirdi kórsetý qajet. Osy oqıǵa maǵan úlken sabaq boldy. – Kóp uzamaı, taǵy bir ańyzǵa aınal­ǵan spektakl – “Qara Qypshaq Qobylandy” qoıyldy ǵoı? – Ázekeńniń myqtylyǵy – repetı­sııanyń barlyǵyn Sholpan apaı men Hadısha apaıǵa berdi. Torǵyn ekeýmiz bir aıdaı zalda otyrdyq. Tek jaqyn­daǵanda “Qaıtalaýshy bolma. О́tkirleý jasa” dedi. Yza bolyp bıleıtin bı qoıyldy (keıin ony alyp tastady). Jyryq kóılek kıe­tin­min. Qarlyǵa óz ortasyna kóńili tol­maı­tyn qyz ǵoı, narazylyǵyn kórsetý ke­rek. “Han kóke, tyńda, han kóke! Qasıe­ti asqan el alady, Qylyǵy asqan qyz ala­dy. Qasıet, qylyq bilmegen, Qyztalaqtar neni alady?”. Osyndaı sózdi kim aıtady? Jasqanshaq qyz aıtpaıdy. Sosyn maǵan orystyń belgili aktrısasy Iýlııa Borı­so­va kómektesti. Qalaı deısiz ǵoı? “Idı­ot” fılmine dýblıaj jasap júrgende ol oınaǵan Nastasıa Fılıppovnanyń “Vy – knıaz?..” dep kúle­tinin kórgenim bar. Maǵan sumdyq unady. Ázekeńe “kúlip kóreıinshi” dedim. “Kúl” dedi. Sodan róldiń kilti tabyldy da ketti. – О́nertanýshy I.Shostaktyń “Rejısser Mambetov” degen kitabynda siz­diń rólderińizge de kóp taldaý jasal­ǵan. “F.Sháripovanyń Qarlyǵasy Qoby­lan­dyny kórip, soǵan ǵashyq bolǵannan óz­ge­rip ketken qyz emes” deıdi bir tusta ol... – I.Shostak, menińshe, róldiń tinin durys ustaǵan. Shyndyǵynda da, Qarlyǵa, joǵaryda aıtqanymdaı, óziniń áleýmettik ortasyna kóńili tolmaıtyn, ádildikti, tazalyqty izdeıtin qyz. Qobylandyny adaldyǵy úshin súıdi. Al Otany aldyndaǵy kinásin sezingendikten, ózin-ózi jazalady. Qobylandy: “Ne tileısiń sen menen?” dep suraıdy. “Erkińdi alar men emes, Jalǵyz tilek eteıin... Sen muratqa jetkenshe, Qaı qamaly tursa da, Ashýmenen sermelgen, Aq naızanyń ushy bop, Aldyńda ózim júremin” deıdi. Ne degen myqtylyq?! Sondyqtan da Ázekeń óz qoıylymynda birinshi planǵa Qar­ly­ǵany shyǵardy, shyǵarmanyń ashyl­maǵan qatparlaryn ashty. Máskeýlikterdiń: “Saıys alańy – Qarlyǵanyń júregi” dep jazǵany tegin emes. Spektaklden keıin Baýyrjan aǵa Momyshulynyń rıza bolyp, kitabyn syı­laǵany bar. Bul – úlken baǵa dep oılaımyn. – Siz ol kezde jas edińiz, qandaı júk arqalap júrgenińizdi túısindińiz be? – Jas kezińde kóp nársege mán bere bermeısiń. Solaı bolýy tıis sııaqty kórinedi, jastyqtyń artyqshylyǵy da osynda, ózińe degen alapat senimde bolar. Kóp nárseni keıinnen tereńirek tara­zylaısyń ǵoı. Keıin oılanyp qarasam, sol kezderi Ázekeń bizderden eki-úsh nemese tórt-bes jas qana úlken eken. Al qandaı danalyq deseńizshi! Áli kúnge tań qalamyn. Biraq solaı bolýy zańdy da shyǵar. Ázekeńniń “qorǵany” myqty bol­dy, óıtkeni, shyqqan ómir mektebi de, óner mektebi de myqty edi. Spektaklge kirispes buryn kóp oılanyp-tolǵanatyn. Qazaq teatryna jaqsy prozany sahnalaý dástúrin ákelgen Ázekeń “Qan men terdi” de kópten tolǵaǵan bolýy kerek. Roman­nyń úsh kitabyn da ǵashyq bolyp oqydyq qoı. Bir kúni Ázekeń maǵan osy trılo­gııany ınssenırovka jasaıyq dedi. Sodan jumys bastalyp ketti. О́zimizge kerek sahnalardy terip alyp, Ábdijámil aǵaǵa baramyz. Ol túzetedi. Sol eńbegim úshin Aq­balanyń rólin aldym. Spektakldiń be­zendirilýi, muz jarylǵanda ashylyp ketetin fýrkalar, únemi qozǵalystaǵy sahna – bári naǵyz zamanaýı teatrdyń stıli edi. – Romandy oqyǵan kezde siz osy róldi oınasam dep oılap pa edińiz? – Oıladym. Ne oqysań da, beısanaly túrde ózińe ról izdep otyrasyń. Mysaly, keıinirekte Ázekeń “Ǵasyrdan da uzaq kúnniń” ınssenırovkasyn jasaıyq dedi. Men ol romannan ózime ról kórmegen sebepti, bas tarttym. Al Aqbalany “Ty­nyq Dondaǵy” Aksınıaǵa uqsattym. Qoı­ylymda ol tipten tulǵalanyp, iri beıne bolyp shyq­ty. О́ıtkeni, kýlmınasııalyq sát­ter­diń bári Aqbalanyń sahnasymen tuıyq­ta­lady. Sosyn artyq sóz bolmady. Túngi sah­nasyndaǵy monologtardy Asanáli ekeýmiz oıdan shyǵardyq. Iаǵnı, Ázekeń bizge birge jumys isteýdi úıretti. Aqbalanyń balasyn tastap qashatyn jeri bar. Sonda men ne isteımin dep kóp oılandym. “Ona polzet kak sýka” dedi Ázekeń. Bir aýyz sóz. Sóıtip, Aqbala, balasyna qaraýǵa bet joq, jerdi tyrnalap qashyp bara jatady. Ázekeń solaı, emeýrinmen-aq sýret salyp beretin. – Keıinirek qoıylǵan “Qaragózde” de me? – “Qaragózge” onsha toqtalǵym kel­meıdi. Basynda-aq bul meniń rólim emes ekenin sezdim. Mysaly, Eńlik – meniń rólim. Seraǵańnyń: “Ne deseńder, o deń­der, Farıdadan Eńliktiń únin estip tur­myn” degeni bar. Qaragóz psıhologııasy baǵynyshty, óte názik qyz. Meniń keıipkerlerim – kúshti áıelder. Bireý “Vy ıgralı beg ot lıýbvı” dedi. Rasynda solaı. Ázekeń taǵy bir nárseni aıta almaı qaldy. Qaragózdi jalańash kórsetemiz degendeı oı aıtqan. “Aǵa, ony jurt qabyldamaıdy” dedik. “Qyzyl shapan qaıda?” deıtin sóz bar. Demek, qyzdyń abyroıy tógildi. Áze­keń teatrda buryn qoıylǵan “Qara­gózdi” kórdi. Kórdi de, basqa Qaragóz jasaǵysy keldi. Qazirgi zaman pozısııasynan qoıdy. Mysaly, Qaragóz neden jyndandy? Ǵashyqtyqtan jyndandy degenge eshkim senbeıdi. Syrymǵa seni jaqsy kórýge tıisti emespin deıdi. Narshany súıgisi keledi, súıe almaıdy. Endi sheshilip, Syrymmen keteıin degende taıaqqa jyǵady. Adamnyń adamdyǵy taptalǵan kezde ol shydamady. Osy kórinis pantomımamen baıytylatyn, qoıýlatylǵan edi, keıin alyp tastady. Sirá, Ázekeńniń keıbir jańalyqtary tym erte boldy ǵoı deımin. Meni de ol óz namysy úshin alǵan bolýy kerek. Sábıra apaı: “Eshkimniń sózin tyńdama, seniń ishiń bar. Ishińmen alasyń” deıtin. Spek­takldiń premerasy teat­ry­myzdyń jańa ǵımaratynyń ashylýyna sáıkestendirildi. Bárimiz tolqý ústindemiz. Meniń jaıym tipti kúrdeli edi. Premera kúni keshke deıin fınal tabylmady ǵoı... Bir jyldan keıin máskeýlik synshy N.Da­vydova “Qaragózdi” taldap tereń maqala jazdy, ol maqala búkilodaqtyq “Teatr” jýrnalyna shyqty. Al, men Kór­kemdik keńes aldynda alǵysymdy aıtyp, rólden bosatýyn suradym. Jasym ótip ketti. Tabıǵatqa zorlyq jasaýǵa bolmaıdy ǵoı. – Biraq “Qaragóz” týraly jaqsy pikirler de boldy ǵoı?.. – Qabyldaı almaǵandar da bolǵanyn moıyndaý kerek. Jáne olarǵa meniń esh renishim joq. Men akterlik mindetimdi atqardym. Birde spektakl bolatyn kúni kilt etip belim ustady. Degenmen, oınap shyqtym. Eger bul jaǵdaı sahnada qaıtalansa, sal bolyp qalar edim. Aýyr­syný sezimin jeńý kerek bolǵandyqtan ba, sol kúni spektakl keremet shyqty. – Siz “keıipkerlerim kúshti bolatyn” deısiz. Elena Andreevna álsiz áıel ǵoı... – Jalpy, Chehovtyń keıipkerleri óte kúrdeli, astarly bolyp keledi. Onyń álemde eń kóp qoıylatyn dramatýrg bolýy beker emes. Elena Andreevnany álsiz deýge kelmeıdi, ol parasatty áıel. Tragedııasy ishte, tereńde jatqan kúrdeli beıne. Mundaı rólderdi oınaý akter úshin rahat. Sondyqtan da, “Súıikti meniń aǵataıymda” rahattanyp jumys istedim. “Vanıa aǵaı” dese, aldymen Ánýar eske túsedi. Almas qylyshtaı lypyp turǵan akterden sondaı zııaly Vanıa shyǵady dep kim oılaǵan? Ázekeń repetısııa bastalmaı jatyp, klassıkalyq mýzykalardy qosyp qoıatyn. Biz “Vanıa aǵaıdy” qazaqy psıhologııaǵa jaqyndatyp oınadyq. Máskeýge gastrólge barǵanymyzda orys kórermenderi men synshylary: “Eto kazahskıı Vanıa” dedi. Sýretkermen kezdesý – úlken baqyt – Ázirbaıjan Mámbetov akterlik izdenisterdi qalaı qabyldaıtyn? – Kórnekti dramatýrg Q.Muhamed­ja­novtyń 60-shy jyldary jazylǵan “Biz perishte emespiz” dramasy 1987 jyly qoıyldy. Asyl degen kishkentaı ǵana rólim bar. Bir kúni daıyndyqqa Qaltaı aǵa keldi. “Ana sózi joq, myna sózi joq...” dep túgendeı bastady. “Ázekeń “boltologııa” dep syzdyryp tastady” dep aýzymnan shy­ǵyp ketipti. “Danyshpanym, sen sonda meni boltýn dep tursyń ba?” dedi Qaltaı aǵa. Aýzynan shyqqan ár sózi aforızm edi ǵoı... Spek­takl­de Asyldyń jyndana­tyn jeri bar: NKVD qyz­met­kerleri qoınyndaǵy ba­la­syn julyp áketedi de, ol esinen tanady. Keıipkerdiń osy tustaǵy reaksııasyn ta­bý jolynda kóp qınaldym. Birde tańǵa jaqyn júregim shanshydy. Máskeýde oqyp júrgen kezi me, áskerde me, áı­teýir, ulym Shyń­ǵys­qa baı­lanysty qobaljý. Sol jerde maǵan bir oı keldi. Kókireginde balasynyń taby bar. Keýdesi syzdap, aqyryn emshegin shyǵaryp, balasyn emizse qaıtedi? Ertesine Áze­keńe aıttym. “Qoryq­paı­­syń ba?”. “Qoryq­paı­myn”. “Qaltaı aǵańa aıtyp kór”. “Jurttyń bári jyn­dan­sa, kúledi. Men analyq sezimge baılanysty birdeńe istesem” de­dim. “Mynaýyń ǵajap eken” dedi Qaltaı aǵa. Repetısııa kezinde sony jasap edim, zalda otyrǵan áriptesterimniń esi shyǵyp ketti. “Búkil denemiz shymyrlap ketti” dedi tanystarym. Kórermen de keremet qabyldady. – Ydyrys aǵa she? – Ondaı sátterde Ydekeń maǵan áıelim dep qaramasa kerek. “Rejısserińe aıt” deıtin. – Al Ázekeń akterler óz oıynan shyqpaǵan nemese aıtqanyn istemegen jaǵdaıda nendeı “shara” qoldanýshy edi? – Ázekeń akterge “óziń tap” degendeı, shyǵarma­shy­lyq erkindik beretin, tapsań – taptyń, tappasań – óz aıtqanyn istetedi. Jáne oǵan qarsy kelýge bol­maı­dy. О́ıtkeni, ol aıtsa, ábden júreginen ótkizip baryp, bir-aq aıtady. Sondyqtan, ózine qarsy kelgendi aıamaıtyn. Bizdiń býyn Mámbetovpen birge jankeshti eńbek ettik. Negizinen aıtqanyn eki etpedik. Mysaly, Ázekeń eskertý aıta bastaǵanda, Ydyrys úndemeı shyǵyp ketetin. Múm­kin, Ázekeńniń ádisi sol shyǵar, namysyńa tıip, qamshylaıtyn. Qalaı bolǵanda da, Ázekeńmen kezdesý – úlken baqyt. – Ázekeńniń keıingi qoıylymdaryna da qatystyńyz ǵoı? – Ázekeń úlken, kúrdeli taqyryptarǵa baratyn, qulashy keń re­jıs­ser. Onyń M.Áýezov teat­ryn­daǵy sońǵy kezeńinde “Ǵa­syrdan uzaq kún”, “Ko­rıo­lan” jáne “Ed­ıp pat­sha­ny” qoıdy. “Ǵasyr­dan da uzaq kúndi” Ázekeń Más­keýde já­ne óz teat­ry­myzda qoıdy ǵoı. Kórkemdigi óz aldyna, materıaly jaǵy­nan da bizdiń kórermenge ete­ne jaqyn bolǵandyqtan da óte tabys­ty júrdi. Onda oı­naǵan akterler de jar­qy­raı kó­rindi. Al, “Edıp pat­sha­nyń”, ási­rese, “Korıo­lan­nyń” onsha baǵy jan­ba­ǵandaı. Menińshe, munyń bir­neshe sebebi bar sııaqty. Al­ǵashqysy, elimizde bastalǵan ózgeris, qıyn­dyq­tar. Mundaı kúrdeli dú­nıe­lerdi qabyldaýǵa qoǵam daıyn bolýy kerek-ti... Sodan keıin onyń tereńin akterler qaýymy da bar jan-táni­mizben túısine almaǵan sııaq­tymyz... Bul – qoǵam men Tulǵanyń arasyndaǵy qaı­shylyq. Menińshe, bul asa iri tulǵalardyń basynda bo­latyn tragedııa... Mámbetov­tiń óne­riniń shyn baǵasy, qazaq qo­ǵamyndaǵy, sahna ónerindegi asqan erligi, eńbegi ýaqyt ótken saıyn tereńirek ashyla bereri kúmánsiz. Keıingi jigitterdiń: “Mámbetov bizdi ósirmedi” deıtin sózderin arakidik estip qalǵanda men osyndaı oılarǵa qalamyn. Kim biledi? Taǵy bir aıtarym – jalpy bizdiń qoǵamǵa taq, mansap taqyryby alshaqtaý ma deımin. Mahabbat, adamger­shilik, Chehov jaqyn. О́ńsheń jastar oınaǵan “Korıo­landa” Ázekeń taq úshin talasqan, jik-jikke bólingen fraksııa­lar­dy búgingi kúnmen baılanystyrǵysy keldi, túbine deıin jete almaǵan sııaqty. Teatr tek qana óse bermeıdi, ótpeli kezeńder de bolatyn shyǵar. Onyń ústine 90-jyldar kelgende Ázekeńmen qanattasa jumys istegen akterlerdiń birazy ómirden ozyp ketti, “Ana–Jer-anany” da jal­ǵastyra almadyq. Keıin jańǵyrtyp qoıǵanynda, Ázekeń telefon soqty. Bas tartqanymda qatty renjigeni bar. Bul spektakl sahnada otyz jyl júrdi ǵoı, al otyz jylda sarqylady da ekensiń. – Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa Ydyrys aǵanyń ómirden ozǵany da óz áserin tıgizgen shyǵar? – Árıne. Ydyryspen birge “Qoby­landy”, “Ana–Jer-ana”, “Vanıa aǵaı” - bári ketti. Men repertýarsyz qaldym... 90-shy jyldary Ázekeń teatrǵa Bolat Atabaevty shaqyrdy. Men Bolattyń spektaklderimen ońala bastadym ǵoı. “Soqyrlar”, “Kebenek kıgen arýlar”, “Abaı desem”... Jańa bir sózimde teatr úshin 90-jyldar qıyn kez bolǵanyn aıttym ǵoı. Kórermen kúnkóris qamymen ketti, teatrǵa jurt kelmeıtin boldy. B.Ata­baevtyń ataqty sımvolıst-drama­týrg Morıs Meterlınktiń pesasy boı­ynsha Kishi zalda qoıylǵan “Soqyrlar” dramasy sol kezdegi qoǵamdyq ahýa­ly­myzǵa saı týyndy edi. Onda negizinen aǵa býyn oınadyq: Hadısha, Sholpan, Bıken, Habıba apalar, Múlik aǵa, men, keıingi býynnan Tilektes, Baqyt, Shamshagúl, Da­nagúl... Zalda bes-aq kórermen otyrǵanda oınaǵan kezimiz de boldy. Ol kezde ın­tel­lıgensııa da teatr esigin ashqan joq... “Soqyrlardan” keıin “Abaı desem...” spek­taklinde epızodqa shyqtym. Odan keıin sahnaǵa “Máńgilik bala beıne” keldi. Onda rejısser Atabaevtyń ıdeıa­symen qosylǵan Shókish esimdi, álemniń búkil uıatyn boıyna jınap júrgendeı keıipker bar. Bizden keıingi býynnyń talantty ókili Shamshagúl Meńdııa­rovanyń Shókishin jaqsy qabyl­da­dym. Al negizinen klassıkalyq spektakl­derde oınaǵan maǵan mundaı rólge kóshý ońaıǵa soqpady... “Otyz ulyń bolǵansha...” ko­medııasyn da alǵashynda ishteı qabyl­da­maǵanmyn, jumys isteı kele jaqsy kórip ket­tim. Sondaı bir jyly, adamı spe­k­takl. Qazir repertýarda júrip jatqan, teatrdyń kórkemdik jetekshisi, belgili rejısser Esmuqan Obaev qoıǵan “Eski úımen qoshtasý” spektaklinde Ananyń róline shyǵamyn. Bul týyndyda maǵan Ana­nyń monology qymbat. Bir qarasańyz, epızodtyq qana ról, rejısser bul róldi maǵan nege berdi eken? – dep oılanasyń. Ana – spektakldegi negizgi ıdeıany ustap turatyn beıne. – Oıyńyzda júrgen, alaıda sizge buıyrmaǵan rólder boldy ma? – Mysaly, Nazym Hıkmettiń “Far­had-Shyrynyndaǵy” Mehmenebanýdy oınaýy­ma bolar edi, biraq qolym bosamady. Ári bireýdiń myqty dúnıesine barǵym kelmeıtin. Hadısha Bókeevanyń Mehmenebanýy ańyzǵa aınalǵan ról boldy. Shekspırdiń “Asaý men tusaýynda” Katarınany biraz oınaǵanym bar. Ol Ydyrystyń rólsiz júrgen kezi edi, Pet­rýchchıony oınaǵysy keldi. Ázekeń maǵan “Katarınany oına” dep usynys jasady. Bul róldiń tabıǵaty maǵan keliń­kiremeıtin, óıtkeni kúshti bolýym múmkin, biraq asaý emespin. Katarınany erkelep qana oınadym. Keremet birdeńe jasadym dep oılaǵanym joq. Hadısha apaıdyń Mehmenebanýy “Denem meniń jıyrma-aq jasta...” degende baspaldaqtan doma­laı­tyn. 70 álde 80 jasqa kelgen mereı­toı­ynda sony qaıtalady. Alla-aı, ne degen tehnıka! – Spektakl repertýardan túsip qalǵanda qımastyq sezimi bola ma? – Spektakl toza bastaǵanda ózińe de, aınalańa da kóńiliń olqy tartyp turady. Qımaısyń, biraq ýaqyttyń ótip ketkenin sezesiń. Mysaly, 60 jasymda “Ǵashyqsyz ǵasyrdy” maǵan arnap jazdy. Bir aıǵa jeter-jetpes daıyndalyp, sahnaǵa shyǵyp kettik. Repertýarda qalady dep oılaǵanymyz joq, biraq 9 jyl oınadyq. Odan keıin ýaqyty ótip ketti. Medeıa róline de óte kesh bardym. Evrıpıdtiń bul tragedııasyn teatrymyzda A.Pashkov 1990 jyly qoıdy. Ydyrys dúnıe salǵannan keıingi kúrdeli rólim... – Osydan on bes jyldaı buryn teatr­dyń dástúrli qoıylymdar festıvali al­ǵash ret ótken 1995 jyly osy rólińiz úsh­in júlde berilipti. Sondaǵy tal­daýl­ar­dyń birinde “Sháripova keremeti sol – spektakl sońynda ol 30 jasqa jasarady” dep jazypty... – Shyndyǵynda da, osy rólde keı­ipkerdiń ishteı “túleýin”, kózsiz mahabbattyń kekke ulasýy prosesin ashý qajet boldy... Myqty rólderimniń bárin 10-15 jyldan oınadym ǵoı, sonda túıgenim, jas qyz­dardyń rólimen erterek qoshtasqan durys. О́ner de, ómir sııaqty, qas-qaǵym sát. – Rejısserlerdi qoıýshy-rejısser, pedagog rejısser, uıymdastyrýshy re­jıs­ser, t.b. dep jiktep jatady. Al Á.Mám­betovti qaısysyna jatqyzýǵa bolar edi? – Ol qoıýshy rejısser edi. Jańashyl sýretker. Boıaý jaǵysy qýatty, qulashy keń. Sóıte tura akterden kesteniń bizindeı názik órnek talap etetin. Ol men úshin О́ner ólkesin ıgerýdegi uly ustaz boldy. Rejısser bir spektakl qoıýy múmkin, on spektakl qoıýy múmkin, biraq bir akterdi úlken deńgeıge jetkizbese, eńbegi esh ketti degen sóz. Ol kisiden alǵan tájirıbemiz keıingi jumystarǵa da jetti. Ázekeń ózi qoıǵan ár pesadan jańalyq ashty. Jańalyǵyń bolmasa, oǵan dáleliń bolmasa, buryn qoıylǵan dúnıeni qaıtalap qoıýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Átteń, Ázekeńniń myqty spektaklderi taspaǵa túsirilgen joq. “Qobylandyny” Máskeýge aparǵanda spektakldi Ostankınoda arnaıy jazdy. Grımdelip jatqanymyzda bireý kirip kelip, Seraǵańa: “Oı, ne nado nos tak grı­mı­rovat, nado ýbrat” dep edi. Seraǵań: “Eto moı sobstvennyı nos” dep qarap tur... Qa­zaq óneriniń shetelderdegi qundylyqtaryn jınap jatyr ǵoı, sol spektakldi ákelse, keıingiler úshin baǵa jetpes baılyq bolar edi-aý. Sh. Aıtmatovtyń 60 jyldyǵynda Bish­kekte “Aıtmatov jáne teatr” degen ha­lyqaralyq festıval boldy. Sonda bizdiń teatrdyń “Ana–Jer-anasyn” jazyp alǵan. Múmkin, Ázekeńniń jazylyp qalǵan basqa da spektaklderi bar shyǵar. Mysaly, kezindegi Chehııadaǵy, Máskeýdegi... Osy­lardyń barlyǵyn aldyrý qajet dep bilemin. – Teatr úshin kınodan bas tartqan kezińiz boldy ma? – “Ana–Jer-anaǵa” daıyndalyp jatqanda M.Begalınniń “Tulpardyń izi” fılmine tústik. Teatrǵa qaıtýymyz kerek. “Dekorasııa buzylmaı turyp, taǵy bir-eki epızodty túsirip alaıyq” dep, jibermeıdi. Sonda Hadısha apaı ekeýmiz “Endi qaıtpasaq bolmaıdy” dep, sómkemizdi ustap, jaıaý ketip qaldyq. Bir kezde so­ńy­myz­dan mashına jiberipti... Kınoǵa tús­kende teatrdaǵy jumysymdy aqsatpaýǵa bar kúshimdi salatynmyn. Kıno degenińiz de bir álem. Biraq, kezinde túsirilgen “Qazaqfılm” týyndylary, mysaly, osy “Tulpardyń izi”, “Jol toraby”, “Qala qalqany”, taǵy da basqa kórkemfılmder qaıda qazir? Nege kórsetilmeıdi? – Qazirgi teatrdyń aıaq alysyna qandaı baǵa berer edińiz? – Jalpy óner, onyń ishinde sahna óneri de, bir esepten, qoǵamnyń, qoǵamdyq júıeniń aınasy. Teatrda qazir qoǵam, áleýmet ómirin beıneleıtin, tarıhı sanany qalyptastyrýǵa qyzmet etetin jaqsy spektaklder barshylyq. Mysaly, jo­ǵaryda atalǵan “Eski úımen qoshtasýdyń” ıdeıasy, baıyptap kórgen adamǵa kóp nárseni aıtar edi. Nemese “Ymyrttaǵy mahabbatty” alyńyz. “Máńgilik bala beı­ne”, “Qazaqtar”, taǵy basqa da qoıy­lym­dar bar. Teatrdyń qazirgi kórkemdik jetek­shisi Esmuhan Obaev Ázekeńniń shákirti, qoltańbasy bólekshe. Ol teatr óneriniń jasampazdyq muratqa qyzmet etýi qajettigi turǵysynan Mámbetov ıdeıasyn jalǵas­tyrýshy azamat der edim. Teatrǵa talantty jas akterlerdi alyp jatyr, balalarǵa áke sııaqty. Qazir “Abaıdyń” daıyndyǵyna kiristi, óte qýandym. “Abaıda” materıal bar, ji­git­terdiń de naǵyz oınaıtyn kezi. Táýir dú­nıe shyǵady dep oılaımyn. Pesada my­nan­daı sózder bar: “Saf sulý óner byq­syq oıdan týmaıdy, shynshyl taza jú­rek­ten týady. Báseke nege ozdyń dep quı­ys­qannan alý bolmasyn, nege qaldym dep ózińdi-óziń qamshylaýyń bolsyn, sonda ǵana min emes”. Qandaı danyshpan oı! Teatrdyń Ázekeńdi sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵanyna rıza boldym. Ázekeń qazaq teatrynyń baǵyna kelgen rejısser edi ǵoı. Jaratqanǵa yrzamyn, osy baq-rejısser iri de kúrdeli rólderiniń bárin maǵan senip tapsyrdy. Iá, tutastaı al­ǵan­da óz basym jáne bizdiń býyn Ázir­baı­jan Mámbetovtiń kóshbastaý­shylyǵymen qazaq teatrynyń nebir juldyzdy shaq­ta­rynyń kýágeri ári sol shaqtar úshin mańdaı ter tókkenimiz úshin baqyttymyz. Qazir qara shańyraqta Naýryz jáne halyqaralyq Teatr kúnine oraılastyryp “Teatr kóktemi – 2010” festıvali júrip jatyr. Bul jolǵy festıval ataqty Sábıra apaı Maıqa­novany eske alýǵa arnaldy. Ázekeń Sábıra apany anasyn­daı, Sábıra apaı Ázekeńdi balasyndaı kóretin edi... Asqar Súleımenovtiń bir jaqsy sózi bar: “О́mirden ne alaryńdy emes, artyńda ne qaldyraryńdy oıla...” Qara shańyraq teatrda, qazaq sahna ónerinde Ázekeń salǵan iz qaldy. Shákirtteri bar. Esmuhan, Bolat, Janat, Áýbákir, Orazhan, Tó­leý­bekter, Qazaqstannyń ózge teatrla­ryn­daǵy da úlkendi-kishili áriptesteri, shákirtteri ony joqtatpaıdy, jolyn jalǵastyrady dep senemin. Ázekeńniń áz álemi áli de ásemdikke qushtar halqyna rýhanı qýanysh syılaı beretin bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Ásııa BAǴDÁÝLETQYZY. ALMATY.