«Budan bylaı ne isteımiz?» degen saýaldyń baǵytyn taýyp alyp otyrmyz. Munyń úlken bir paıdasy osynda jatyr. Qazir dúnıetanym múldem ózgerip ketken. Al qoǵamdyq ǵylymdar daǵdarysta turalap tur. Jańa dúnıetanymǵa baǵyt-baǵdar ustaý búgingi basty maqsatymyzǵa aınaldy. Prezıdenttiń maqalasy osy turǵyda bizge jańa mindetter men sheshimder usynyp otyr dep bilemin. Abaıtaný iliminiń órkendeý joly turǵysynan keıbir máselege molyraq toqtalý qajet. Iаǵnı, buryn Abaıǵa qatysty eńbekterdiń bárin markstik-lenındik kompartııanyń materıalıstik dıalektıka kózqarasyna baǵyttap shyǵaryp keldik. Bul – jalǵan bolyp shyqty. Abaıtanýdy, jalpy qoǵamdyq ǵylymdardy damytý úshin de jańa dúnıetanymǵa oraılastyryp jańa jol salý kerek. Oǵan daıarlyǵy bar abaıtanýshylar bar ma, joq pa bilmeımin. Sondyqtan buǵan úlken uıymdastyrýshylyq rýh qajet. Maqalada kóterilgen pikir-tujyrymdar jınala kele arnaly ilimdegi ózekti máselelerdiń ónikti salalaryna nazar aýdartady. Abaıdyń murasy – bizdiń halqymyzdy, halqymyzdyń sanasyn jańǵyrtatyn ulttyq kod. Erekshe mán berýimizdiń syry osynda. Qazirgi kúni «Tolyq adam ilimi» atty 400 bettik kitabymdy baspaǵa ázirlep boldym. Jıyrmajyldyq shyǵarmashylyq ǵumyrǵa ıe zertteý eńbek. Taıaý kúnderi kásipker azamattyń demeýshiligimen «Qazyǵurt» baspasynan jaryqqa shyǵyp qalady. Onda «tolyq adam» iliminiń shyǵý tarıhy, kezeńi jan-jaqty aıtylady. Jalpy, tolyq adam ilimi óte erteden kele jatyr, bizdiń zamanymyzdan buryn V-VI ǵasyrda «ahı» degen ilim shyqqan. Jomarttar degen sóz. On bir ǵasyrdaı ómir súrip, búkil túrki jurtyn tárbıelegen bolatyn. Budan soń ál-Farabıdiń «Parasatty adam ilimi», al XI ǵasyrda «Qutty bilik» kitaby jalpaq jurtqa jarııa boldy. Bul shyǵarmashylyq ilimniń negizi edi. XIII ǵasyrdaǵy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hál ilimi», hıkmet dástúri adamnyń ar-ojdan úni. Sodan keıin XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Abaıdyń «tolyq adamy» men Shákárimniń «Ar ǵylymy uǵylsa» ilimi arnaýly júıemen búginge deıin úzilmeı kele jatyr. Qytaı jaǵynda bastalǵan dástúrli ilim Konfýsııden keıin toqtap qaldy. Úndistan men Iranda da solaı. Dástúrmen tarqatqan mundaı ilim bizde ǵana saqtalyp qaldy jáne Abaıdyń «tolyq adam ilimi» tolysa beredi. Jasty da, kárini de tárbıelep, ishki, rýhanı jan dúnıesin tazartyp shyǵady. Eń bastysy, oı-sana tazalyǵy. Qazaqqa ǵana emes, túrik halyqtaryna, dúnıejúzi halqyna áser etetin qýaty bar ilim.
Mekemtas MYRZAHMETOV,
abaıtanýshy
