– Namazaly aǵa, búgingi bizdiń qoǵamda jýrnalıstıkanyń máseleleri jaıly árkim aıtýy múmkin. Biraq sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan sizdiń pikirińizdiń jóni bólek. Merzimdi baspasóz betterinen, keıde ekrannan qazirgi jýrnalıstıka týraly «ótkir emes» deıtin pikirińizdi kózimiz shalyp, qulaǵymyz ilip qalyp jatady. Bulaı bolýynyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Alysqa barmaı-aq, Prezıdentimizdiń Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı kúni keshe jarııalaǵan maqalasyn alaıyq. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini retinde Abaıdan úırenbeı, Abaıdy basshylyqqa almaı, onyń aqyl-oıyn ulttyń jetistigi demeı, órkenıet jolyna túse almaıtynymyzdy aıtypty. Shyn máninde solaı. Onyń shyǵarmalary ultymyz úshin barlyq kezde ózekti. Abaıdy jyl saıyn oqymasaq ta, anda-sanda bir qaıtalap qoıatynymyz bar. Soǵan qarap ózimizdi túzeımiz. Árıne Abaıdy bir maqalamen túgese almaısyń. Orystar «qushaǵyń jetpegendi qushaqtaı almaısyń» deıdi. Abaıǵa qushaǵymyz jetpeıdi. Eki ǵasyr buryn ómir súrgen danyshpannyń sózi mirdiń oǵyndaı. Abaıdyń «Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi. О́tirik pen ósekti júndeı sabap» degen sózi dál qazirgi qoǵamnyń sıpaty.
Jýrnalıstıkanyń negizgi mindeti – qoǵamnyń problemalaryn aıtý, qoǵamdyq sanany durys jolǵa baǵyttaý. Baıtursynovtyń tilimen aıtqanda, jýrnalıstıka – «halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili». О́ıtkeni adamdardyń barlyǵy birdeı gazetke óz oıyn jarııalaı almaıdy. Tutas halyqtyń teledıdarǵa shyǵatyn múmkindigi joq. Bir jerge jınalyp, pikirin aıtaıyn dese, oǵan da kóbinde ruqsat berilmeıdi. Sondyqtan halyqtyń ishindegi dertti, kemshilikti jáne jaqsylyqty da aıtatyn jýrnalıst. О́kinishke qaraı teledıdardy qazir sahnaǵa aınaldyryp jiberdik. Jeńil áńgimelerge qurylǵan habarlardyń dáýreni júrip tur. Nege olaı deseńiz, qazir reıtıng deıtin nárse bar. Telearnalar reıtıng qýalaıdy. Al jeńil dúnıelerdiń kórermendi kóbirek jınaıtyny belgili. Amerıka Qurama Shtattarynda da jeńil dúnıelerdiń reıtıngti kóp jınaıtynyn baıqadym. Biraq olar bizben salystyrǵanda áleýmettik, rýhanı problemalary sheshilgen el emes pe? Biz ulttyq qundylyqtarymyzdyń ózin basyn ashyp bile almaı otyrmyz.
Men de jas jýrnalıst boldym. Ol kezde jyltyraǵan qyzyl sózge basa mán beriletin. Sheshensip sóılep, zarjaqtyqqa da túsip ketetin kezderimiz boldy. Qazir ondaı ýaqyt emes. Biz ózimizge búgingi kún úshin naq keregi bar tereń oı men tereń ǵylym izdemeı, ótirik pen ósekti júndeı sabap júrmiz. Jasyratyny joq, ótirik bılik tarapynan aıtylsa, ósek siz ben bizdiń aýzymyzben aıtylýda. О́ıtkeni qoǵam sondaı. As úıdegi, toı-tomalaqtaǵy áńgimelerge deıin baspasózge, efırge shyǵyp ketti. Baıybyna baryp, máseleniń anyq-qanyǵyn bilmeı jatyp, adamdar týraly san-saqqa júgirtip, syrtynan ǵaıbat aıtamyz, jazamyz. Qazir qoǵam ishin qaýeset kezip júr. Bir sózben aıtqanda, qoǵamnyń derti jýrnalıstıkanyń da derti bolyp tur.
– Jýrnalıstıkanyń álsireýi jańasha bilim berýmen, álemdik tendensııalarmen de baılanysty emes pe? Mysaly, qazirgi teorııalar oqıǵa, qubylysqa kózqarasyńdy tyqpalaýdy quptamaıdy. Onyń ústine tez jetkizý kerek. Ekinshiden, jýrnalıstıkaǵa qatysy joq jandar osy salada qaptap ketti...
– Jýrnalıst maqala jazsa, qoǵamdyq bir problemany qozǵasa, onyń azamattyq ustanymy mindetti túrde kórinedi. Aýrýǵa dári bergendeı áser etedi. Iаǵnı paıdaly maqala. Al ánsheıin aqparat beretin bolsa, ol jerdegi maqsat bólek. Jýrnalısterdiń shatasatyn jeri osy. Jýrnalıst aqparatqa ǵana kózqarasty tyqpalamaý kerek. Jýrnalıstıkadaǵy barlyq ónim aqparattan turmaıtyny taǵy belgili. Janr jeterlik. Áńgime sony sheberlikpen qoldanýda. Suraǵyńnyń ekinshi jartysy osymen tikeleı baılanysty. Mamandyq boıynsha bazalyq bilim almaǵan, janrdy ıgermegen ıa ártis, ıa taǵy basqa bireý osy salaǵa kirip alady. Al jýrnalıst tórt ne bes jyl boıy bilim aldy. Qanshama aýdıtorııalyq sabaqqa qatysty. Osyǵan baılanysty qansha dúnıeni oqyp, boıyna sińirdi. Emtıhan tapsyrdy. Onyń boıynda jýrnalıstik bilim bar, sheberligi qalyptasty. Al endi onyń birde-bireýin bastan ótkizbegen adam qansha jerden danyshpan bolsa da, syrttaı ǵana aıtýy múmkin. Iá, jýrnalıstıkanyń jarymjan bolyp qalýyna bul da áserin tıgizedi.
Ýnıversıtetimizde aqsaqaldardan quralǵan senat bar. Jabaıhan Ábdildın degen akademık aǵamyz bastaǵan Seıit Qasqabasov, Myrzataı Joldasbekov, Qoıshyǵara Salǵarauly degen myqty ǵalymdar sol senattyń músheleri. Sondaı basqosýlardyń birinde Jabaıhan Ábdildın «Jýrnalıster saýatsyz» degen pikir aıtty. Bir emes, eki ret aıtty. Onyń qandaı jýrnalısterdi aıtqanyn ishim sezip turdy. Saýatsyzdardyń bary ras. Ony biz de bilemiz. Biraq, saýatsyzdar tek qana jýrnalıstıkada emes, basqa salalarda da qaptap júr. Fılosoftardyń ishinde saýatsyzdary jýrnalısterden de kóp. Biraq olardy halyq bile bermeıdi. Al jýrnalısterdi biledi. Sebebi olardy teledıdardan kóredi, baspasóz arqyly oqıdy, radıodan tyńdaıdy. Sondyqtan olardyń qandaı ekeni birden kórinedi. Osy oıymdy dastarqan basynda Jákeńe aıttym. Sózimniń sońyn qaljyńǵa súıep: «Al endi sol saýatsyz degen jýrnalıstiń ózi radıo-teledıdarǵa sóıleıtin bolsańyz, sózińizdi baǵyttap beredi, gazet-jýrnalǵa maqala jazsańyz, maqalańyzdy ústinen túzep bere alady», dedim.
– Jýrnalısterdiń birneshe býynyn tárbıelegen ustazsyz. О́z shákirtterińizdiń taǵdyryna alańdaıtynyńyz zańdylyq. Olardyń arasynda túrli baǵyttaǵy buqaralyq aqparat quraldarynda jumys isteıtinderi bar. Bul turǵydan alǵanda ásirese oppozısııada júrgen shákirtterińizge arasha túsken kezderińiz boldy ma?
– Aldymen oppozısııalyq BAQ týraly aıtqym keledi. Máselen, qoǵamymyzda ortalyq baǵytty ustanǵandar da, ońshyldar men solshyldar da bar. Qoǵamda túrli kózqarastaǵy adamdar bolǵandyqtan, oppozısııalyq basylymdar men ártúrli arnanyń bolýy da zańdylyq. Bul endi bylaısha aıtqanda obektıvti nárse. Qoǵamda ómir súretin adamdardyń báriniń quqyǵy birdeı. Biz nege bireýin shekteýimiz kerek? «Demokratııalyq qoǵam» degendi sanamyz qabyldaıtyn kez jetken sııaqty. Ras, keńes ókimeti kezinde oppozısııalyq basylymdar bolǵan joq. Sol úshin osy kúnge deıin oppozısııalyq baǵyttaǵy baspasózdi, basqa da aqparat quraldaryn «aıaqtan shalady, bále qýady, zııannan basqa paıdasy joq» degen túsinikten aryla almaı kelemiz. Biraq shyndyǵynda solaı ma? Mynadaı mysal keltire alamyn. Stalın Mustafa Shoqaıdyń Germanııadan shyǵarǵan «Jas Túrkistan» gazetiniń bir nómirin jibermeı oqyp otyrǵan. О́ıtkeni ol óziniń kemshiligin kimniń qoryqpaı aıta alatynyn bildi. Sol arqyly Stalın ózine paıdaly aqparatty bilip otyrdy. Búgingi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev pen onyń aınalasynda júrgen jigitterdiń ustanǵan baǵyty durys dep esepteımin. Prezıdent Ulttyq keńesti qurdy. О́zi Tvıtterge shyǵady. Áleýmettik jelilerge aralasyp, sol arqyly bılikke jetpeı jatqan dúnıelerdi bilsem deıdi. Sol úshin endigi jerde jýrnalıstıka da shıraýy tıis, tartynshaqtap, jaltaqtaı berýdi qoıý kerek.
Al endi negizgi suraǵyńa qatysty aıtatyn bolsaq, qoǵamdyq máni bar, soqtaly dúnıelerdi aıtyp-jazyp qýǵynǵa túsken shákirtterim esimde joq. Jeke bir fakti boıynsha arasha tústim. Aqyn Qajytaı Ilııasovty negizsiz jumystan shyǵaraıyn dep jatqanda sol iske aralastym. Bul bir ǵana shtrıh. Al endi meniń mindetim – jeke bir máselelerge aralasyp bılik aıtý emes, qoǵamdaǵy, jýrnalıstıkadaǵy jalpy máseleler, tendensııalar jaıly aıtý. Biz ulttyń rýhyn kóterýimiz kerek. Rýhty kóterý úshin mindetti túrde tarıhı tulǵalardyń dúnıelerin nasıhattaý qajet. Onsyz biz rýhymyzdy kótere almaımyz. Shyny kerek, bul jaǵy azdy-kópti aıtylyp ta jatyr. Tek sony maldanyp, qoǵamdy jegideı jep bara jatqan jemqorlyq pen beker mal shashpaqty jasyryp, jaýyp qoıýǵa taǵy bolmaıdy. Ondaı dúnıelerdi bir adam aıtsa, erteń onyń aıaǵy taıady. Qurtady. Mysaly, qazir «Qazaqstan» ulttyq telearnasynda «Ashyq alań» degen baǵdarlama júrip jatyr. Jýrnalıster basylymdarynda, habarlarynda aıtyp, osy baǵdarlamany qoldasa deımin. Kúni erteń ol baǵdarlama jabylyp qalýy múmkin. О́ıtkeni bılikke jeksuryn kórinedi. Qazaq tilinde ótkir problemalardy qozǵaıtyn bul sııaqty baǵdarlamalar kóp emes. Jalpy, meniń mindetim jekelegen faktilerge aralasyp ketý emes, osyndaı dúnıelerdi aıtý.
– Jekelegen fakti dep otyrsyz. Ashyq aıtamyn dep óz basyńyz da qysym kórgen kezder bar shyǵar?
– QazUÝ-da dekan bolyp júrgenimde bir belgili professor aǵamyz ústimnen joǵaryǵa aryz jazdy. Bir akademık bastaǵan, birneshe professor qoshtaǵan komıssııa kelip tekserdi. Aryzda joǵary jaqqa jazǵan negizgi ilik – meniń «Jas Alashta» jarııalanǵan «Jýrnalıstıkasy jaltaq el toqyraıdy» degen maqalam. Sonyń konteksinen ózderine qajetti sóılemderdi julyp alyp, «ózimizden shyǵatyn gazetti ózimizdiń bılikke aıdap salyp otyr» dep aıyptady. Komıssııa keldi. Otyz kún tekserdi. Túk tapqan joq. Jalpy óz basym bala kezden, tipti sonaý stýdenttik shaqtan beri kóp jaltaqtamaýǵa, oıymdy erkin aıtýǵa daǵdylanǵanmyn. Árıne jeke adamda júz paıyz táýelsizdik degen bolmaıdy. Jer basyp júrgen soń kemshilikten de ada emessiń. Biraq shama kelgenshe taza júrip, taza turýǵa, shyndyqty aıtýǵa, durys sóıleýge tyrysamyn. Adam aldymen ózin syılaýy kerek. Basqa bilmese de óz ishińdi óziń bilesiń. Myna jerde basqasha sóılep, ana jerge baryp basqasha saırap otyrsań, onyń nesi adamdyq? Adamnyń ishki jan dúnıesi degen nárse taza bolý kerek emes pe?
– Mynadaı suraq qoıǵym keledi. Sizdi zor ataq pen mol marapatqa qaı qasıetińiz jetkizdi?
– Men kóbine qıyndyqtan qashqalaqtaǵan emespin. Sol arqyly jetip júrgen shyǵarmyn. Áıtpese jýrnalıstıka fakýltetinde biraz qyz-jigitter birge oqyp júrgende bilimimiz shamalas boldy, 4-5 degen baǵa alyp júrdik. Soǵan qaraǵanda, baǵa da shartty nárse. Keńes Odaǵy tusynda jýrnalıstıka boıynsha bir ǵana dıssertasııalyq keńes boldy. Onyń ózi Máskeýde. Ulttyq mektepti bitirgenime, ýnıversıtette de qazaqsha bilim alǵanyma, súıenetin adamymnyń joqtyǵyna qaramastan, namysqa tyrysyp, qıyndyqtan qashpaı kandıdattyǵymdy da, doktorlyq dıssertasııamdy da Máskeýde qorǵadym.
– О́zińiz basqaratyn Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýty jaıly aıtsańyz. Instıtýt osy ýaqytqa deıin qandaı sharýalar atqardy jáne qarajatty qaıdan alasyzdar?
– Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi prorektorlyq qyzmetimnen ketken soń men jýrnalıstıka fakýltetindegi IýNESKO kafedrasyn basqardym. Sol ýaqytta Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Baqytjan Ábdiraıymov meni Astanaǵa (qazirgi Nur-Sultan – red.) shaqyrdy. Osynda jýrnalıstıka fakýltetin ashyp, jolǵa qoıyp berýimdi ótindi. Oǵan qosa jýrnalıstıka ınstıtýtyn ashý týraly oıymdy da qup aldy. Bizdiń ınstıtýt osy on jylda 20 tomnan asa kitap shyǵardy. Bul kitaptardyń barlyǵy jýrnalıstıka máselelerine, tarıhyna arnaldy. Mınıstrlikte erekshe ádebıetterdi basyp shyǵarýǵa qatysty baǵdarlamalar bar. Kitaptar sol arqyly shyqty.
Taǵy bir joly – ǵylymı jobalar jazý. Biraq ǵylymı jobalar konkýrsyna qatysyp jeńimpaz bolsań da Ǵylym komıteti kóbinese qarjymyzdy azaıtyp tastaıdy. Báribir sol qarjynyń negizinde jyl saıyn esep berip otyramyz. Instıtýt odan bólek konferensııalar ótkizedi, túrli ǵylymı jobalar jasaıdy. Jazylǵan oqýlyqtar negizinde leksııalar oqylady. Jalpy, joba jasaǵan kezde ǵalymdardy, oqytýshylardy kóptep qatystyramyz. Bylaısha, ınstıtýtta adam sany az.
– IýNESKO janyndaǵy buqaralyq kommýnıkasııa jáne jýrnalıstıka boıynsha dúnıejúzilik ORBIKOM uıymynyń múshesisiz. Oǵan qalaı múshe boldyńyz jáne bul múshelik sizge ne berdi?
– Bul uıymǵa 1995 jyly múshe boldym. Sol jyly Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan,Túrikmenstan professorlary ORBIKOM uıymyna konkýrsqa tústi. Sol konkýrsta ORBIKOM uıymyna Ortalyq Azııa professorlarynyń ishinen múshelikke bir adamdy qabyldaý kerek boldy da, tańdaý maǵan tústi. Oǵan kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııamdy Máskeýde jýrnalıstıka boıynsha qorǵaǵanym sebep boldy. Al sol jıynǵa qatysqan professorlardyń barlyǵy jýrnalıstıkadan emes, óz elderinde ádebıetten, tarıhtan qorǵaǵan eken. Sol uıymǵa múshe bolýymnyń arqasynda fakýltette stýdııalar ashtyq. Parabalıstik antennalar ornattyq. Kóptegen jobanyń qarjylanýyna qol jetkizdik. Iаǵnı, bunyń paıdasy eń aldymen Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine tıdi. Odan bólek shetelge kóp shyqtym. Bul tanymymdy keńeıtti. Mysaly, bireý shetelge shyqqanda bes-on kún qonaqúıde damyldap, qajetti buıymdar satyp alyp, iship-jep qaıtýdy ǵana maqsat tutýy múmkin. Al men bilim-ǵylymnyń ordalaryna barǵan kezde mindetti túrde sol ortalarǵa kirýdi, qajet aqparat alýdy, sheteldik adamdarmen pikirlesip, olardyń dúnıege kózqarastaryn bilýdi maqsat ettim.
– Bul úshin aǵylshynsha bilý kerek qoı. Siz aǵylshyn tilin jaqsy meńgergensiz be?
– Fakýltette IýNESKO kafedrasy ashylǵan soń biz aǵylshyn tilin úırendik. Ishimizdegi eń egdemiz professor Marat Barmanqulov boldy. Ol kisi týraly kezinde «Alpysynda aǵylshyn tilin úırengen» dep maqala jazǵanmyn. Onda men elýge kelmegen edim. Jeti-segiz adamnyń basyn qosyp, ýnıversıtettegi myqty oqytýshynyń birine aqysyn tólep, til úırendik. Ras, qazir shetelge shyqpaǵanyma on shaqty jyl boldy. Qoldanbaǵan soń álsirep qalady eken. Shetelge alǵash shyqqanda bastapqyda bir-eki ret aýdarmashynyń kómegine júgindim. Odan keıin ózim aǵylshynsha aýyzeki sóılep júrdim. Tek men emes, bizdiń fakýltettegi biraz oqytýshy jaqsy úırenip ketti. Marat Barmanqulov, Baýyrjan Jaqyp, Tımýr Kópbaev, Ǵalııa Ibraevalar shetelge shyqty meniń tusymda. Shetelderden professorlar aldyryp, stýdentterge dáris oqytyp turatynbyz.
– Sizdiń hobbıińiz bılıard ekenin jaqsy bilemiz. Bılıardta basty básekelesińiz kim? Odan bólek taǵy nemen áýestenesiz?
– Almatyda júrgende básekelesim Nurtileý Imanǵalıuly edi. Jarystarda ekeýmiz fınalǵa birge shyǵatynbyz. Al endi myna jaqta Ońdasyn. Osynda ózimizdiń «ONQA» degen uıymymyz bar. Tórt adamnyń esiminiń alǵashqy áripterinen quralǵan. O – Ońdasyn, N – Namazaly, Q – Qaıreken, A – Aıaǵan. Ońdasyn táýir oınaıdy. Ol endi qoly bostaý, kóbirek mán beredi. Men bılıardqa aragidik qana baramyn. Negizgi áýestenetin nársem – konspekt jasaý. Keıingi kezde osy nárseni júregim qalaıdy. Oqyǵan jaqsy kitaptar týraly oılarymdy jazyp otyramyn. Qalyń dápterge qalamsappen jazamyn. Bul meniń jasymdaǵy adamǵa ońaı sharýa emes. Kóbinde tarıhı kitaptardy konspektileımin. Saq, ǵun, oǵyz, kóktúrikter tarıhy, qazaq handyǵynyń tarıhyna qatysty kitaptar kóbirek qyzyqtyrady. Sońǵy jyldary ózim týyp-ósken Merkiniń tarıhyna den qoıyp júrmin. Merki degen sóz V-VI ǵasyrda bar eken. Merki degen qamal bolǵan. Sol ataý kúni búginge deıin ózgergen joq. Sonyń bir qupııa syry bar ma, basqasha bir jumbaǵy bar ma? Kindik qanym tamǵan jer týraly tııanaqty eńbek jazǵym keledi. Jan dúnıem osyǵan suranyp tur.
– Jetpis jasqa aıaq bastyńyz. Úlken otbasynyń aqsaqalysyz. Otbasyńyz jaıly da birer sóz aıtsańyz...
– Ýnıversıtette júrgende toptyń starostasy boldym. Klara komsorg edi. Ekeýmiz jıyndarǵa birge qatysamyz. Máselelerdi birge talqylaımyz. Solaısha til tabysyp, úshinshi kýrsqa kóshken jyly bas quradyq. Bir qyz, eki ulymyz bar. Allaǵa shúkir, nemerelerimiz ósip keledi. Klara kórkem áńgime jazýǵa beıim. Tórt kitaby jaryq kórgen. Jastaý kezimde men de kórkem ocherkter, feletondardy kóp jazatynmyn. Qazir odan shyǵyp qaldym. Ǵylymı stıl biraz qasańdatyp jiberedi eken. Degenmen ár nárseniń óz ýaqyty bar. Ár adamnyń atqaratyn óz mindeti bar. Qoǵamda ózin qalaı ustaý kerek, qandaı qyzmet atqarý kerek sony durys túsingen, bilgen adam baqytty adam dep esepteımin.
– Mazmundy áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
