Iá, kalorııaǵa baı, otandyq taza ónimniń qadirin bilip, onyń mán-mańyzyn túsiný, soǵan qaraı bet burý Qazaqstanda jasalǵan ónimderge degen suranystyń artýynyń basty alǵysharty bolmaq. Alaıda, suranysqa saı jaýap berý, ishki naryqty qamtamasyz etý úshin qoldaǵy bar resýrsty tıimdi paıdalaný qajet-aq.
Halyq meılinshe kóbirek tutynatyn azyq-túlik ónimderiniń basym bóligi syrttan jetkiziletini, otandyq óndirýshilerdiń ımportqa óz deńgeıinde básekelese almaı otyrǵany qynjyltpaı qoımaıdy. О́ıtkeni elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýeti zor, syrttan tasymaldanatyn ónimderdi otandyq óńdeý zaýyttarynyń da óndire alatyn qaýqary bar bola tura sheteldik óndirýshilerge barynsha táýeldilikten aryla alar emespiz. Elimizde sońǵy jyldary mal sharýashylyǵynyń sapalyq kórsetkishteri jaqsara tústi. Mal sany da jaman emes sekildi: qazir Qazaqstanda 20 mıllıonǵa jýyq qoı-eshki, 8 mıllıon 200 myń sıyr, 3 mıllıonǵa tarta jylqy bar. Desek te, memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýlardy joqqa shyǵaratyn keıbir keleńsiz jaǵdaıattarǵa jol berilýi halyqty oılandyryp otyr. Sonyń biri – maldy syrtqa myń-myńdap tirideı satý máselesi.
Elimizde 2019 jyly maldy tirideı shetelge satý boıynsha kóńilsiz jaǵdaı oryn aldy. Buǵan kórshi memleketterde, ásirese О́zbekstanda mal sharýashylyǵyna molynan qarjylaı qoldaý kórsetilýi olardyń bizden iri qara mal men ýaq maldardy jappaı satyp alýyna jol ashty. Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýymen asyl tuqymdy mal basy kóbeıgenin, tórt túligimizdiń sapalyq kórsetkishi joǵarylaǵanyn biletin syrt eldegiler aǵylyp kelip, baǵany ishki naryqtan kóterińkileý etip belgilep, maqsat-mindetterin kedergisiz oryndady.
Atalǵan máseleni Parlament qabyrǵasynda qozǵaǵan senator Álı Bektaevtyń aıtýynsha, 2019 jyldyń alǵashqy toǵyz aıynda 333 myńnan astam mal tirideı shetke satylǵan (!). Al 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannan tys jerge 88 myńǵa jýyq mal jóneltilipti. Az ǵana ýaqyttyń ishindegi aıyrmashylyqty eseptesek, 2018 jylmen salystyrǵanda 2019 jyly 3,8 ese kóp satylǵanyn kóremiz. Syrtqa ketken iri qaranyń sany 2 ese, al ýaq maldyń sany 7 esege artqan. Onyń 80%-yn О́zbekstan azamattary satyp alǵan. Bul jerde taǵy bir kúıindiretini, shetke satylǵan maldyń 50%-ǵa jýyǵy reprodýktıvti analyq bas bolyp otyrǵany. Demek, bizdiń elimizdiń qarjysymen sapasy jaqsarǵan, sharýalarymyzdyń mańdaı terimen ósirilgen maldy sheteldikter et jáne et ónimderin shyǵarý úshin ǵana emes, ózderiniń túlikterin asyl tuqymdy etý, kóbeıtý maqsatynda da «soryp» jatyr. Utqan kim, utylǵan kim?.. Bul jerde eki aradaǵy deldaldardyń da «eki jep bıge shyǵyp» júrgeni anyq.
Sondaı-aq senator bul jaǵdaıdyń mal sany boıynsha áli de 1991 jyldaǵy kórsetkishke jete qoımaǵan elimizdegi mal basynyń ósýine keri áserin tıgizetinin aıtady. Árıne kim bolsyn óz malyn qanshaǵa, kimge, qaıda satatynyn ózi sheshedi, óz erki. Biraq qalaı desek te memlekettik múdde tasada qalmaý kerek. Sondyqtan «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» máseleni sheshý úshin elimizde sharýanyń malyn sheteldikter usynǵan baǵadan artyqtaý pulǵa ótkizýge jaǵdaı jasaý mańyzdy. Onyń joly – ózimizde maldy soıyp, etin qaıta óńdeıtin, tereń óńdeıtin óndiristi barynsha óristetý. Sonda shetelge tiri mal satyp, onyń óńdelgen, túrlengen ónimin ózimiz qymbatqa qaıta satyp almas edik, budan bólek otandyq óńdeý zaýyttarynyń el ishindegi daıyn resýrsyn tıimdi paıdalanǵan bolar edik. Osy oraıda, óńdelgen ónimder satýǵa múddelilik tanytpaı, tek shıkizat satýmen shektelý buljymas ádetimizge aınalyp ketpese eken deımiz.
Qoryta aıtqanda, 2019 jyly oryn alǵan syrtqa tirideı kóptep mal satý isi 2020 jyly da qaıtalanbasa, sol úshin Úkimet eldiń osy tilegine oraı naqty sharalar qabyldasa deımiz. Áıtpese...
