Oqýshy jazbasy oıǵa qaldyrdy
Jýyrda áleýmettik jelini aralap ketken bir oqýshynyń shyǵarmasyna tap boldym. «Men tańdaǵan mamandyq» taqyrybynda oı tolǵaǵan eken. Balanyń jazbasyn sol qalpynda usynyp otyrmyz.
«Men óskende jol palıtsıasy bolamyn. Men tek urlyqshylardy tórmege qamaımyn. Men adamdardyń bosqa ýaqytyn almaımyn. Tek qatty jyldamdyqpen júrse jáne baǵdarshamnyń túsi qyzyl bolsa sol kezde júrse ustaımyn. Men júz myń, alpys myń degendeı kóp aqsha suramaımyn. Eń alǵash kólik aıdap úırenip júrgen adamǵa tek eskertý aıtamyn. Tek myń teńge suraımyn. Jáne uqypty jol polıtsıasy bolamyn», degen eken. Oqýshy jazbasy oıǵa qaldyrdy...
Tártip saqshylary tarapyna oryndy-orynsyz aýyr min men syn aıtylyp, qyzmettiń de, azamattyń da abyroıyna nuqsan keltirerlik ájýa-mysqyl qaptap júrse de atalǵan qyzmetke degen qyzyǵýshylyǵynyń joǵary ekendigi qýantty. Biraq qandaı qyzyǵýshylyq? Shyǵarmanyń kelesi joldary osyndaı oıǵa jeteleıdi. Tártip buzýshylardy, ıaǵnı ózi aıtqandaı «urlyqshylardy» ustaý, shynaıy saqshy bolýǵa degen qyzyǵýshylyq pa, álde... «aqsha jasaýǵa» ma? «Júz myń, alpys myń degendeı kóp aqsha suramaı, tek myń teńge suraımyn» degen bala «aqsha suraýdy» qaıdan biledi? «Adamdardyń bosqa ýaqytyn almaımyn» deýi she? Jol ınspeksııasy qyzmetkerleriniń kólikti toqtatyp tekserýin «bosqa ýaqyt alý» dep esepteý me, álde jol saqshylary rasynda ýaqytty bosqa alatyndaı áreketterge jol berip júr me? Qysqasy, óskende «uqypty» jol polısııasy bolýdy armandaǵan oqýshynyń shyǵarmalaryndaǵy qateler emes, oı men maǵyna nazar aýdartyp tur.
О́renderdiń jemqorlyq týraly bilgenderi durys pa?
Biz de bala boldyq. Kóp nárseden, ásirese úlken ómirdiń jamandy-jaqyly syrlarynan habarsyz edik. Balaǵa eń basty kerek nárseler oqý men qarynnyń ash bolmaýy, oıyn men ýaqytyndaǵy tynysh uıqy bolatyn bolsa, biz osy qajettiliktermen tolyq qamtyldyq, alańsyz, ýaıym-qaıǵysyz óstik. Shynaıy balalyq shaqty bastan keshtik. Múmkin, ol búgingideı ǵalamtor shyrmaýyna túspeýimizden shyǵar, biraq balalardyń qatysy joq, olardyń estip-bilýi mańyzdy emes áńgimeler men máselelerdiń bala sanasyna tyqpalanbaýynan da edi. Úlkender jaman nárseni aıtqan saıyn kóbeıedi degen túsinikpen «aıtqan jerden aýlaq, mal qulaǵy – sańyraý» dep taqyrypty jaýyp tastap otyratyn.
Búginde qylmys túrleriniń órshýi balanyń ózinen de saqtyqty talap etedi. Sondyqtan, adam urlyǵy, pedofılııa syndy ózgelerdiń qolymen jasalatyn qylmystardan saqtaný qajettigi balaǵa aıtylýy durys, biraq jemqorlyq týraly aıtý qajet pe? Keıde bul osy uǵymdy, las tirlikti bala sanasyna ózimiz sińirip, mynaý úlken ómirde onyń bar ekendiginen habardar etip jatqandaı bolamyz.
Mektepterge baryp sybaılas jemqorlyq jóninde kezdesýler ótkizip, paraqshalar taratý bala sanasyna qalaı áser etedi?
Qazir balalarmen emtıhan, baıqaýlarda júlde alý, ózge de mektep, kolledj deńgeıindegi máseleler jaıynda tildesseń «kez kelgen sharýada kelisýge bolatyndyǵyn» aıtady. Tipti muǵalimi eshteńe suramaǵannyń ózinde balanyń túsinigi sondaı. «Muǵalimmen sóılesip kórińizshi», dep ózińe ótinish jasap, deldal etýge daıyn. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. О́tken jyly bastaýysh synypta oqıtyn qyz bala «mektepte bıden jarys boldy. Aıdana birinshi oryn alýy kerek edi, biraq apaılarǵa aqsha bergen basqa qyz aldy. Aıdanaǵa tek bylaı bir syılyq bere saldy», dep janynda turǵan sińlisine aıaýshylyq tanytqany bar. Demek, balalardyń sanasynda ol týraly túsinik bar, dáni egýli degen sóz. Ol jerde para alý-berý boldy ma – naqty emes, biraq bala para arqyly jeńiske jetýge, satyp alýǵa bolatynyn biledi. Utylyp tursa da óz álsizdigin moıyndamaı, «anaý para arqyly aldy» degen óte las túsiniktiń bolýy da jaqsy emes.
Bala bul dertti qaıdan juqtyrdy? Otbasynan, ortasynan, qoǵamnan. Onymen kúresýdiń joly dep olarǵa jemqorlyq týraly táptishtep aıta berýdiń de paıdasy shamaly, kerisinshe jemqorlyq týraly túsinigin tereńdetip, múmkin tipti qyzyǵýshylyǵyn oıata túsermiz?! Jeliler men teledıdarlarda jemqorlyqpen kúndelikti ustalyp jatqan adamdar arqyly jemqorlyqty qansha kúresip, aldyn alý jumystaryn júrgizgenmen azaımaıtyn, ıaǵnı jeńilmeıtin kúsh syndy dáriptegendeı bolamyz, «jemqorlyq – jat qubylys» dep paraqsha taratyp, kezdesý ótkizip júrý bos nasıhat, dármensizdik retinde tanylady. Birneshe aıdan soń eldi shýlatyp ustalǵan jandardyń birqatarynyń dym bolmaǵandaı aqtalyp oralýy, áleýmettik jelilerde, el arasynda «para berip shyǵypty» degen sózdiń aıtylýy bala sanasyna úlkender álemin «alys-beristen turatyn» etip elestetip, aqshaly adamnyń «bárin jeńip shyǵatyn, eshkimnen jeńilmeıtin myqty» tulǵasyn somdap, oǵan qyzyqtyra túsedi.
Balanyń sheber psıhologııasy bárin ańdap, sińirip úlgeredi – bolashaqta búgingi jemqorlyqty jetildirip, tamasha oınap shyǵýy da ǵajap emes...
Iá, oqýshynyń «palıtsıa» bolýǵa qumartýynda ońaı aqshaǵa degen qumarlyq jatpasyna kim kepil? Nege polısııa bala sanasyna tek «aqsha men ýaqyt alýshy» bolyp qalyptasqan, nege oqýshy jol saqshysyn para alý turǵysynan qabyldap, onyń qyzmetin sol turǵyda baǵalaıdy jáne oǵan qyzyǵady?
Halyq uǵymynda, balalardyń kózinshe, tipti eresek adamdardyń arasynda da soraqy, teris, zııandy, jat habarlar aıtyla bermeıdi. Sebebi – ol balalaıdy, kóbeıedi. Búginde, balalarǵa kóp nárseni ózimiz aparyp tańyp-tanytyp júrgendeımiz. Arnaýly mekemeler úshin mektepterge baryp oqýshylarmen kezdesip jemqorlyqtyń aldyn alý, boldyrmaý, tamyryna balta shabý, onyń zııandylyqtaryn aıtý, paraqshalar taratý – qajetti jumys, múmkin jumys kórsetkishin – reıtıngisin kóteretin tarmaq bolýy múmkin, biraq «artyq qylamyn dep tyrtyq qylýdan» saq bolaıyq.
Biz oılaǵandaı olar jemqorlyqtan jırenip emes, ony úırenip shyqpasyna eshkim kepildik bere almaıdy jáne biz onyń álippesin úıretýshi bolyp qalsaq uıat-aq.
Mańǵystaý oblysy
