Eń negizgi bir erekshelik – bul shyǵarmalar baǵzy tarıhty búgingi urpaqpen sheber qaýyshtyrǵan, aqıqatpen ádiptelip, shyndyqpen sýarylǵan. Sol sebepten de HHI ǵasyrdaǵy derektilik pen naqpa-naq aqparatty talap etetin jańa býyn oqyrmannyń suranysyna múltiksiz jaýap berip otyr.
M.Maǵaýınniń «Qypshaq arýy» hıkaıatynda HI ǵasyrdan búginge deıingi óner adamynyń (Qypshaq hany Kóbektiń bádizshi uly Sarjan, onyń búgingi jalǵasy músinshi Kóbekov Sarjan) qıly taǵdyry arqyly ultymyzdyń tarıhy, saıası ómiri, mádenıetiniń kókeıkesti máselesi qozǵalady. Hıkaıatta HI-HHI ǵasyr aralyǵyndaǵy oqıǵalar, ıaǵnı myń jyldyq shegindegi el ómirindegi eleýli bel-belester qamtylady. Avtor hronologııalyq asa aýqymdy dáýirdi qamtý úshin mıfopoetıkalyq sımvoldardy sátti qoldanyp, nátıjege jetkeni kórinedi. Hıkaıatta keńestik kezeńde ómir súrgen daryndy músinshi Sarjan tylsym jaǵdaıda búgingi ómirden joǵalyp, óziniń túpki beınesi qypshaq hany Kóbektiń uly bádizshi Sarjannyń dáýirine óte alady. Osylaısha zamandar men dáýirler, ótken men búgin, tiri men óli, arýaq pen adamdar ózara toǵysyp, tildesip, almasyp jatady. Ýaqyt pen keńistikke baǵynbaý, ǵalamdardy erkin sharlaý, kedergilerdi elemeý – mıfopoetıkalyq tanymnyń tól belgisi. Olaı bolsa, M.Maǵaýın bul shyǵarmasynda realıstik stılden sanaly túrde alshaqtap, kerisinshe, folklorlyq tanymǵa taban tiregen dep túıin jasaýǵa ábden negiz bar.
Dástúrli tanymda tiri adamnyń músinin qashaýǵa, sýretin salýǵa tyıym salynady, óıtkeni, babalarymyz adamnyń jany sol beınelerge kóship ketedi dep sengen. Túrik halyqtary adam ólgen soń onyń beınesin elestetip qýyrshaq jasaǵan, músin qashaǵan, keıinnen tul ornatqan, ondaı nysandarǵa arýaq (ongon) dep tabynatyn bolǵan.
Hıkaıattyń basynda jazýshy revolıýsııa erlerin somdap, toqyraı bastaǵan músinshi dosyna S.A.Polovsevanyń «Qypshaq tas músinderi» degen albomyn tartý etedi. Músinshi rızalyq bildirip, jazýshy dosynyń músinin qashaǵysy keledi. Oǵan keıipker bylaı dep jaýap beredi:
«– Bolmaıdy, – dedim, Sarjannyń shynymen aıtyp turǵanyna kózim jetip. – Men táńirige, arýaqqa jáne tylsymǵa senetin kisimin. Jadaǵaı, jalǵyz-aq ólshemdegi fotosýret emes, basyńnyń, bar bitimińniń naqpa-naq kóshirmesi – qoldan jasalǵan syńaryń... Múmkin, shaıtan qonar. Eń qorqynyshtysy – meniń janym ózimdi tastap, sol músinge kóship ketetin shyǵar. Túgel bolmasa da, teń jarym, bólshek bitisimen.... Raqmet, áýre bolmaı-aq qoı, – dedim».
Bul epızodty hıkaıattaǵy mıfologııalyq sananyń qulaqkúıi deýge bolady. Sarjan albomdy aqtaryp otyryp, qypshaq arýynyń tas músinine tap bolady, oǵan ǵashyq bolyp qalady. Ol músin ornalasqan Ýkraınanyń Herson óńirine sapar shegedi, mýzeılerdi aralaıdy, balbaldarmen syrlasady, qypshaq tarıhyna qatysty eńbektermen jiti tanysady. Aqyry, tas músindegi qyz – Aısulý begim (HI ǵasyrdaǵy jary), óziniń bir kezdegi qypshaq ordasyndaǵy músinshi Kóbek uǵly Sarjan ekenin sezinedi. Sarjan bul syrdy jazýshy dosyna aıtqanda, ol bastabynda óner ıesiniń qııaly eken dep oılaıdy, biraq keńes músinshisi úkimet basshysynan eki metrlik eki kókshil mármár tas alyp, ejelgi músinderdi (Aısulý men ózin) qashap, olarǵa, tipti, jan bitirgisi keledi. Bul iske Aısulý begim aıan berý arqyly qoldaý kórsetken soń Sarjan iske shuǵyl kirisedi. Músin jasalyp bolǵansha Sarjan eki dúnıeniń ortasynda júredi, burynǵy babalardyń álemine baryp, saıahattap kelip otyrady. Mejeli merzimge jetkende dosyn shaqyryp, músinderge jan kirgizý rásimin jasaıdy. Mynadaı arbaý sóz aıtady: «Ýa, táńirim! Qýat ber, qutyn qaıtar, jan ber!».
Ejelgi túrikter jandy qut dep te ataıdy, demek, jazýshy magııalyq eski úlgige de ıek artady. Sonymen, Sarjannyń jany ózi qalyptaǵan tasqa aınalyp, ol 1173 jylǵa qaıtadan ótip ketedi de, óner ıesiniń qala kóshelerine turǵyzǵan músinderi, tipti, ensıklopedııadaǵy ómirbaıany da qyryq kúnniń ishinde tylsym jaǵdaıda joǵalady. Qysqasy, «basqa bir keńistik, basqa bir ólshemge» ótip, kózden tasa bolǵan músinshi 2004 jyly 19 qazan kúni jazýshynyń uıaly baılanysyna habarlasady. Sóıtse, Sarjan elimizdiń alys bir túkpirinde aýylda sýret páninen sabaq beredi eken, Aısulý hanym ekeýi arǵy qypshaq áleminen 1986 jyly kóktemde oralǵan kórinedi, qyzdary da bar, aty – Aıbıke. Sarjan dosyna «Halqymnyń qasıetin áıgiledim. Taspen bederlengen tarıhyn jasadym... Baqytty boldyq, Aısulý ekeýimiz. Eki jalǵannyń da qyzyǵyn kórdik... Qozy men Baıan táńiriden qushaqtary jazylmas úsh kúndik ǵumyr suraǵan eken. Al biz, mine, otyz... joq, týra qyryq tórt jyl! Budan asqan qandaı baqyt, qandaı mereı, mártebe bolýy múmkin!?», deıdi.
Jazýshy epıkalyq sanadaǵy Qozy men Baıannyń qaıta tirilý sarynyn ádeıi eske salady. Bir sózben aıtqanda, avtor folklorlyq úlgilerdi molynan paıdalana otyryp, músinshini (árıne, oqyrmandy da) sonaý ótken ǵasyrlarǵa babalar dáýirine sharlata alady, ári naqty derekterdi, tipti, bıblıografııalyq málimetterdi usyna otyryp, búgingi óner adamynyń (músinshi men jazýshynyń) názik bolmysyn, talaıly taǵdyryn, ulttyq rýhty oraltý jolyndaǵy kúresin, bul jolda jasalǵan ártúrli kóldeneń kedergilerdi shynaıy sýretteıdi. Hıkaıatta avtor ejelgi qypshaqtyń synǵan músinin bútindeýdi maqsat qylǵan ónerpazdyń jankeshti ómirin sýretteı otyryp, qazirgi qazaqtyń tolymdy keskin-kelbeti, iri túr-tulǵasy babalar muratymen úndeskende túgendeledi degen oıdy ısharalaıdy.
«Qypshaq arýy» hıkaıatynda mıfopoetıkalyq árleýler kórkemdik qural retinde, shynymen, mol qoldanylǵandyqtan (rasynda, bul týyndy jazýshy M.Maǵaýınniń jeke shyǵarmashylyǵynda ǵana emes, qazaq ádebıetinde múlde tosyn, sony stıldiń basy bolǵandyqtan da) syrttaı qaraǵan janǵa shyǵarma tylsym raı tanytady. Biraq shyǵarmada búgingi turmys-tirshilik derektermen sýrettelip, qoǵamdyq-rýhanı ómirimizdegi ádepki ister aına-qatesiz áshkerelenip otyrady.
M.Maǵaýınniń jańa baǵyttaǵy prozasynyń ishindegi eleýli bir shyǵarma – «Kesik bas – tiri tulup» hıkaıaty. Bul shyǵarmada Mońǵolııadaǵy qazaqtar tarıhynda «Jalama aıdaǵan jyldar» dep belgilengen qandy oqıǵa sýretteledi. Astrahanda 1860 jyly týǵan ulty qalmaq, Reseı azamaty Dalama Dambııjansan Amýrsanaevtyń (jergilikti qazaqtar ony Jalama dep ataǵan, M.Maǵaýın Ja-lama dep jazady, biz avtordyń jazýy boıynsha berdik) Mońǵolııadaǵy qazaqtarǵa salǵan oıran-lańy, qasiretti zobalańy hıkaıatta keńinen kórinis tabady.
«Kesik bas – tiri tulup» degen shyǵarmanyń atynyń ózinen ejelgi sóz óneriniń belgi-bederi menmundalap tur. Sebebi shyǵys halyqtarynyń sóz murasynda kesik bas, kesik qol áıel obrazy turaqty kezdesedi. Máselen, qazaqta «Qý bas», «Kıeli bas súıek», «Mustaqym» degen ertekterde tylsym keremetke ıe óli bastyń shytyrman ómir tarıhy baıandalady. Biraq jazýshy hıkaıatta beınelegen «kesik bas» ertegidegideı keremetke ıe beımálim bas emes, ol – Reseıdiń Kýnstkamera mýzeıinde saqtalyp turǵan, formalınge batyrylǵan qanisher qalmaq Ja-lamanyń basy, al, «tiri tulyp» – ol – Chehııadaǵy mýzeıde saqtalǵan qazaq bekzadasy Aqynbek marqumnyń terisi eken. Ertekterde «qý bas» tirilip, óz tarıhyn baıandaıdy nemese sol bas súıektegi syrly jazý shyndyqqa aınalady. Hıkaıatta, kerisinshe, avtor «kesik bas» pen «tiri tulyptyń» taǵdyryn ózi sýretteıdi. Shyǵarmanyń aldymen aty, odan keıin ishindegi shytyrman hıkaıattyq saryndar folklorlyq úlgi-bederdi kórsetip tur.
M.Maǵaýın bul shyǵarmasynda mıftiń tirilýin, qazaqtyń emes, naqtyraq aıtqanda, mońǵol malshy-arattarynyń arasynda aıtylatyn «Ámirsananyń qaıta tiriletindigi» týraly mıftiń ómirge oralýyn tańbalaıdy. Teginde, áıgili sardar Ámirsana (kezinde Abylaıhanǵa kelip panalaıtyn Jońǵarııa qolbasshysy) manj-sın áskerinen jeńilip, orysqa qaraı bas saýǵalap, attanarda eline «Men kúnderdiń bir kúninde qaıta kelip senderdi shúrshit-qytaıdan azat etem!», – dep, sert bergen desedi. Halyqtyń sanasynda batyrdyń osy serti uzaq saqtalǵany sondaı, dórbetter orys saýdageri V.V.Býrdýkovqa kezdeskende «Ámirsana qashan keledi? Bizdi qashan qytaı ezgisinen qutqarady? Ol týraly habar-oshar bar ma?» – dep, únemi suraıtyn bolǵan. Mundaı uǵymǵa jetkizýshi taǵy bir sebep, býdda dininiń túsiniginde arýaqty erler basqa adamnyń keıpinde ómirge qaıtadan týyp, qasıetti áýlıe – Qubylǵan bolyp jaratyla alady degen nanym da bar. Mońǵolııaǵa aq túıeli dıýana keıpinde kelgen Ja-lama halyqtyń osy pák senimine dap-daıyn qoja bola qalady. Bir sózben aıtqanda, ol halyq zerdesindegi Ámirsana týraly mıfti qaıta tiriltken beıne ekeni daýsyz. Hıkaıatta qaıta tirilgen Ámirsana beınesin jazýshy bylaısha órnekteıdi:
«О́zin baıaǵy Ámirsana hannyń qaıta tirilgen ázız tulǵasy – qubylǵan dep jarııalaǵan, qos órkeshi baladaı aq atanǵa mingen jumbaq lama sáske tús, saýda ábden qyzǵan, ý-dý, ashyq-jaısań bir kúni dál osy bazarǵa kelip kirýi tıis edi...
– Ámirsana... – degen tunshyǵyńqy ún estildi top ortasynan.
– Ámirsana...Ámirsana... – desti taǵy bir daýystar.
Daýysqa dabyr qosyldy, dabyr-gýilge, gýil-jappaı uranǵa aınaldy...
– Ýa, halqym! – degen, kúmbirlegen ún estildi bıikten. – Dál taptyńdar. Sonymen qatar naqpa-naq emes. Ámirsana qaıtyp oraldy. Ol ras. Biraq ózi emes. Jańǵyryp, jaralǵan tiri keıpi. Qubylǵan! Men – Ja-lama, Tıbette, Lhasadaǵy Dalaı-lamanyń ózinen bata alǵan, Máńgilik ómir daraǵynyń qasıetti japyraǵyn jegen Ja-lama, sol Ámirsananyń týǵan shóberesi bolam! Iá, men – qubylǵan Ámirsana!».
Ańqaý elge aramza molda degendeı, aqyry, Qobda qalasyn manj-qytaıdan azat etkennen keıin Ja-lamanyń ataq-abyroıy artyp, ol batys ólkeniń jarty patshasyna aınalady. Qazaqtardy qyryp-joıyp, ishkeri qonys aýdartyp, kónbegen Aqynbektiń terisin tirideı soıyp, tulyp jasaıdy. Bul oqıǵanyń kýágeri, halyq aqyny Nájikesh Tańqaıuly bylaı dep jyrlaıdy: «Jaıladyq jaz maýsymda Olonnýýrǵa, láshkerdiń ókimimen bardyq zorǵa. Soıǵyzyp Aqynbekti biteý tulyp, qutylmas ábden tústik temir torǵa».
Ámirsananyń qaıta tirilýi týraly ańyzdaý ult azattyǵyn ańsaǵan halyqtyq mıf bolsa, bul adam balasyna jat zulymdyq túsinik Ja-lamanyń syrqat sanasynan týǵan ózgeshe jyrtqyshtyq kesel bolsa kerek. Jany shyǵýǵa aınalǵanda sháıit Aqynbek qanisherdi qarǵap kóz jumady:
«Ja-lama! Qarǵys atsyn seni! Basyń naızaǵa shanshylsyn! Etińdi ıt jesin! Eki jalǵanda tynym tappa! Turaǵyń tozaqtyń tórinen bolsyn!».
Bul qarǵys aına-qatesiz oryndalǵany hıkaıattyń sońynda kórinis tabady. Iá, Mońǵolııanyń revolıýsııalyq qyzyl ókimetiniń kósemi D.Súhbaatardyń buıryǵymen Nanzad batyr, Dýgarjav, Dash bastaǵan top búlikshil qanypezer Ja-lamanyń bekinisine sheberlikpen enip, ony atyp óltiredi.
Osy tarıhtyń kórkem jańǵyryǵy hıkaıatta nanymdy sýretteledi. Jaýynger Dash atyp óltirilgen Ja-lamanyń basyn kesip alyp, onyń tánin ıtke jegizedi de, kesik bastyń buzylmaı saqtalýyn oılastyrady. Sol kezde Ja-lamada quldyqta aryp-ashyp júrgen qazaqtyń eki shaly oǵan kezdesip, aqyl keńes beredi.
«Eki aqsaqal ári abyrjyp, ári tańyrqap, azǵana otyrdy da, zulymdyqqa oraı jaza ǵoı dep toqtaǵan. Aqyry, kútpegen keńes shyǵardy. Az-muz tuz sińip, birshama sorǵyǵannan keıin, basty sekseýildiń tútinimen ystaý kerek edi. Qazaqtyń shaldary basqasha qısyn tapty. Torsyq, torsyq bar ǵoı. Qymyz ashytatyn. Mońǵoldyń emes, qazaqtyń torsyǵy. Sondaı bolýy kerek dep uǵyndyrdy. Iá, talaı kórgen – ábden ystalǵan teriden tigedi eken. Myna Ja-lamanyń basy sol torsyqtaı bolyp ystalsa, qandaı jaqsy... Dashtyń kóńiline qona ketti».
Astrahan qalmaǵy Ja-lama ata-baba kegi úshin qazaqtyń qyr sońyna tússe, alashtyń qarapaıym eki qarııasy onyń basyn bappen ystap, kek qaıtarǵany tuspaldanady. Kesik bas «júz jyl kórmede tursa da, buzylmastaı» ystalyp bolǵan soń Ja-lama týraly jalpaq mońǵol jurtyna taralǵan ańyz-laqaptyń sońyna núkte qoıylady. Iаǵnı, hıkaıattyń basynda jandanǵan mıf endi «óledi». Ol bylaısha kórinis tabady:
«Ja-lamanyń tuzdalǵan, ystalǵan, qazaqtyń kón torsyǵyndaı qatyp-semgen kesik basy naızaǵa shanshyldy. Ortalyq revolıýsııalyq ókimet aldamshy lama, qanisher qaraqshynyń shynymen ólgenin, endi qaıtyp oralmasyn, eshqandaı búlik, tolqýǵa jol joq ekenin, jańa, qyzyl dinniń kúsh-qudiretin áıgileý úshin syrttan kelgen senimdi qalmaq sherikterinen arnaıy jasaq quryp, naıza ushyna bekitilgen basty jańǵyrǵan, jańarǵan ulystyń barlyq aımaǵynda otyrǵan eńbekshi halyqqa kórsetip shyǵý týraly jarlyq berdi.
Ja-lama ólipti! Basy naızaǵa shanshylyp, el aralap júr!..».
Sonymen, hıkaıatta 1912 jyly Aqynbek aıtqan qarǵys 1922 jyly oryndalyp, Ja-lamanyń etin ıt jep, basy naızaǵa da shanshylady. Qarǵysta qapysyz aıtylǵandaı, «jany da eki dúnıede tynysh tappaǵany» bylaısha beınelenedi:
«HH qatygez, temir ǵasyr dúnıege ákelgen áshady qubyjyqtar áýletiniń biregeıi ǵana emes, eń alǵashqy iri tulǵasy Ja-lamanyń qanǵa toımaǵan jaraly jany kúni búginge deıin tynym tapqan joq, óziniń kesik basyn kúzetip, Lenıngrad-Peterbýrgta áli júr desedi».
Jazýshy «Kesik basqa aqy berse de, jýymas edim. Tiri tulupty surap júrip, óz kózimmen kórdim...Tiri tuluptyń búgingi urpaǵy retinde», deıdi osy kúngi Pragadaǵy keńistikke qaıta oralyp.
Hıkaıattyń sońynda jazýshy adamǵa jasalǵan qııanat adamzatqa ortaq ekenin sezdirip, talaı zobalańdy bastan keshken qazaqtyń syrtqy terisi soıylsa da, ishki júregi, ór rýhy qalpynda qala bergenin áıgilep, alash urpaǵyn qaısarlyqqa úndeıdi, erekshe fılosofııalyq túıin jasaıdy:
«Terimiz tirideı sypyryldy. Súıegimiz ǵana qalǵan. Qury jan dińkelep, qý súıek saýdyrap, búgingi kúnge jetippiz. Zaryǵasyń, qamyǵasyń, biraq táýbe aıtpasqa taǵy amalyń joq... Teri – syrtqy kep. Halyqtyń ózi emes, jamylǵysy, aýyspaly kıimi. Tarıhtyń uzaq jolynda taǵy bir ózgerippiz. Súıek bútin. Jara jazylady. Áıtkenmen... áýelgi, týma kebimdi umyta almaıdy ekem. Qýanyshty da, qaıǵyny da. Neshe myń jyldyq ǵumyrymnyń jarym saǵat, jarty mınýtyn».
M.Maǵaýınniń qoǵamdyq sanaǵa dúmpý týǵyzǵan kelesi bir romany – «Jarmaq». «Jarmaqta» Qazaqstannyń qazirgi qoǵamdyq-saıası ómirindegi sheshimin tappaǵan keleli máseleler sóz bolady. Bunda bas keıipker ekige jarylǵan – Murat Qazybekov ulttyq rýhtyń joqshysy kedeı tarıhshy, al, onyń jarty bólshegi – Marat Qazybekov kerisinshe, dáýletti bıznesmen, bıliktegi elıta.
Teginde, bir adamnyń ekige jarylý saryny qazaq ertegilerinde, álemdik ádebıette kezdesetin saryn. Romanda mundaı jaǵdaıat bylaısha kórinis tabady: «Baljannyń óńi buzylyp ketti. Iegine deıin kómilip, kórpe astyna tyǵylǵan. «Sen...sen... – deıdi dir-dir etip. – Sen... ekeý ekensiń ǵoı!», «Baljan, Baljan... qoryqpa, bul men ǵoı!», – deıdi, tipti de, men emes, tek maǵan egizdiń syńaryndaı uqsaıtyn bireý».
Mine, ýnıversıtetti úzdik bitirgen daryndy tarıhshy jas ǵalymnyń bir ózi tylsym jaǵdaıda ekige bólinip, biri – jan jolynda, biri tán jolynda qyzmet etetin jolaıryqqa túsken sáti. «Bir bútin – qos jarmaq. Anaý, ketken jarmaǵym alǵashqy qadamynan bastap, maǵan tıeseli bar ıgilikke ıe bolǵan. Áýeli júrek emes, eseppen qosylǵan sulý jar, oǵan jalǵas molshylyq ómir, baraqat tirshilik... Berik, naqty baǵdar – bar bolyp, baı bolyp, tynyshtyqta dáýren súrý – basqa nıet, pıǵyldan ada. Al mundaǵy jarmaq – qur keýde ǵana. Ras, tereń bilim, ulttyq tanym, biraq soǵan oraı qajymas qaırat, qaıyspas jiger joq».
Sonymen, jańa qazaq senator Marat Beısenuly «Aqyrzaman adamy. Qazaq aqyrzamanynyń. Búkil dúnıeden túńilgen – eshteńeden taıynbaıdy, ıman, uıattan ada – eshkimge senbeıdi, sóıte tura, ómirge óte qushtar. Onyń uǵymyndaǵy ómir – bılik pen baılyq».
Bıznesmen Marat Beısenuly óz syńary Muratqa aqsha tólep, ejelgi qypshaq ulysy týraly kólemdi kitap ta jazdyrady. Ony óz atynan shyǵarǵysy kelip, barymtalap alady, baılyqqa mas bolǵan jańa qazaq senator bolyp saılanǵan soń syńaryn, ıaǵnı qara halyqty jábirleýmen aınalysady. Buǵan tózbegen zııaly Murat ony óltirýdiń tásilin tabady, sebebi tarıhshy Murat ózine qol jumsasa, onyń jany bir – jarmaǵy sol sátte kóz jumatynyn túsinedi. Marat Beısenuly parlamentte «Qazaqstan: demografııa jáne ımmıgrasııa» degen taqyrypta ultsyzdaný uranyn kóterip jatqanda onyń syńary Murat qol tuzaqqa asyla qalady, sol sátte senatordyń da tili kúrmelip, býynyp, jahannamǵa qabat attanady.
Bir qyzyǵy, Murattyń jany ushyp, aspannyń ekinshi qatyna kóterilgende syńarynyń jany kelip, oǵan qosyla ketedi. Bul da – baıyrǵy tanymnyń belgisi. «Endi ǵarasat maıdanynda birge jaýap beremiz, eki kisi, eki ǵumyr emes, bir kisi, bir ǵumyr retinde. Men ǵana. Jalǵyz ózim», dep tolǵanady zııaly Murat Beısenulynyń rýhy.
Jazýshy M.Maǵaýınniń jańa romanynyń bas keıipkeri Jarmaq esiminiń arǵy tamyrynda eski túrkilik tarıhı tanymnyń qatpar-qyrtysy mol. Jarmaq degen sóz «jarylý», «jarty bolý», «jarymjan» degen uǵymdy da, sonymen birge jarmaq, ıaǵnı «soqyr tıyn» degen maǵynany da beredi.
Jarty basty, jarty deneli adam beınesindegi mıfologııalyq keıipkerdi tatar, bashqurttar «ıarymtyk», mońǵoldar eremdeg-zeremdeg (jarymjan, múgedek) dep ataıdy.
Dińi berik, tamyry tereń alyp shynarǵa aınalǵan sóz zergeri M.Maǵaýın osyndaı túrkilik túpbeınelerdi arqaý etip, bir adamnyń ekige jarylǵandyǵyn shym-shytyryq tartyspen sýretteıtin áıgili zamanaýı romanyn keıipkeriniń aty men áreketine uqsatyp «Jarmaq» dep ádeıi ataǵan.
Saıyp kelgende, bul – táýelsizdik alǵan soń onyń qyzyǵy men shyjyǵyna bókken baıshykesh jańa qazaqtar kapıtalızmniń syldyraǵan soqyr jarmaǵyna ashkózdikpen talasyp, esinen adasyp, qara halyqty da, qudaıdy da umytqandyǵy týraly, munyń aqyry eldiń bolashaǵyna ólsheýsiz zarar bolatynyn aqsaqaldyqpen eskertken ósıetnamalyq týyndy. Klassık jazýshy qazaq qoǵamynda oryn alyp otyrǵan jańa qazaq pen eski qazaqtyń arasyndaǵy qaıshylyqty, dúbára-dúregeıler men ult zııalylarynyń ortasynda óris alǵan jikti sheberlikpen sýrettegen. Bul kesel tereńdeı berse, ult tutastyǵyna nuqsan keletindigine dáıekti kóz jetkizip, danagóılikpen dabyl qaqqan. Qazaqstandaǵy saıası-áleýmettik ómirdi derekti tolǵammen óre sýrettegen shynshyl shyǵarmaǵa mıfopoetıkalyq boıaýlar naqysty sáýle túsirip, romannyń kompozısııalyq qurylymyn kúrdelendirip tur deýge negiz bar.
Qazaq halqynyń bederli tarıhy men shynaıy ómiriniń qaltarys-bultarysta eskerýsiz qalyp aıtylmaı kelgen tyń paraqtary atalǵan shyǵarmalardyń altyn arqaýyna aınalǵan. О́mir-tirshiligimizdiń kúnderegi, tereń tarıhymyzdyń tiri shejiresi sekildi shynshyl reńdegi bul shyǵarmalar folklorlyq aıshyqty boıaýlarmen sheber árlenip, jańa stılmen áshekeılengendikten oqyrmandy kókoraı kórkemdik álemge jetelep, ǵajaıyp tylsym syrlarǵa saıahat jasata alady.
Aqedil TOIShANULY,
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy, folklortanýshy ǵalym
