Brýsellezge qarsy ekpeni oılap tapqan ǵalym

Qaısar Qazybaıuly 2004 jyly Qa­zaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetin «Veterı­narlyq sanıtarııa» mamandyǵy boıynsha úzdik bitirgen soń, eńbek jolyn Jambyl ob­lysy Qordaı aýdanynyń Gvardeıskıı aýylyndaǵy zerthanada aǵa laborant bolýdan bastady. Osy mekemede kishi ǵylymı qyz­metker, ǵylymı qyzmetker, aǵa ǵylymı qyzmetker, ǵylymı hatshy, ota jasaıtyn bólimniń menedjeri qyzmetterimen satylap óse kele, 8 jyl boıy sol zerthanada taban aýdar­maı bólim basshysy bolyp jumys istedi. Al byltyrdan beri ózi bilim alǵan jo­ǵary oqý ornyna oralyp, ýnıversıtetiniń Agro­tehnologııalyq Haby dırektorynyń halyq­aralyq qatynastar jónindegi orynbasary qyzmetimen «Bıologııalyq qaýipsizdik» kafe­drasynyń professorlyǵyn qatar alyp júr.

Ǵalym osy 15 jyldyq jumys tájirıbe­sinde óz tobyndaǵy áriptesterimen birlesip qus, jylqy jáne adamdarda kezdesetin tu­maý, brýsellez sekildi juqpaly aýrýlar men qaýipti vırýstarǵa qarsy 11 vaksına ázirledi. Onyń 7-ýi janýarlarǵa, 3-ýi adamdarǵa ar­nalǵan. Ǵylymı eńbekteriniń nátıjesi óndiriske de engizildi. Onyń ónimderi arasynda álemde ázirge balamasy joq IQM brýsellezine qarsy ekpe erekshe oryn alady. Sońǵy 6 jyl ishinde bul ónim jan-jaqty synaqtan ótkizildi, eń bas­tysy óndiriske engizildi (2019 jylǵy 14 qańtardaǵy №RK-VP-1-3775 tirkeý kýáligi) jáne qazir de qoldanysta. Osy zertteýler arqyly álemde sońǵy 20 jyl ishinde birinshi ret IQM brýsellezine qarsy jańa vaksına tájirıbege engizildi. Bul tıimdiligi turǵysynan barlyq belgili kommersııalyq balamalardan (AQSh, Ispanııa jáne Reseıde shyǵarylǵan ekpe) kem emes, al qaýipsizdigi jaǵynan aıtarlyqtaı joǵary.

Qaısar «Bolashaq» halyqaralyq baǵ­dar­lamasy aıasynda Vaxine Pty Ltd bıo­teh­nologııalyq kompanııasynda (Adelaıda, Aýstralııa) «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý úshin qaýipsiz jáne joǵary tıimdi vaksınalardy jasaýdyń ınnovasııalyq tehnologııa­lary» atty jyl saıynǵy taǵylymdamadan (postdoktoraldy zertteýler) ótti. Osy taǵy­lymdamanyń aıasynda tıisti zerthanalyq prak­tıka (GLP) standartyna sáıkes vaksınalardy klınıkaǵa deıingi zertteýlerdiń negizderin, sondaı-aq tıisti klınıkalyq praktıka (GCP) standartyna sáıkes adamnyń klınıkalyq synaqtaryn zerttedi.

Bir jyldary qus tumaýynyń tym jyldam taralýynan álem halqy biraz qustardy órtep, shýlaǵany esimizde. Odan Qazaqstan da tys qalmady. Sebebi qaýipti vırýstyń adam­ǵa taralýy da múmkin ekeni aıtyla bas­ta­dy. Sol sátte otandyq ǵalymdar men olar­­dyń tabandy eńbegi tosyn qaterge tó­tep berdi. Úlken ujymnyń ishinde keıip­kerimiz Qaısar da boldy. Ol qus tumaýyna qarsy A/H5N1 ekpesin óndiriske engizdi. О́ner­kásiptik shyǵarylymnyń (2008 jyldan bastap jalpy óndiristik kólemi 2 mlrd teńgeden asa somaǵa 50 mln doza) jáne qus sha­rýashylyǵy salasynda qus tumaýyna qarsy vaksına keńinen qoldanyldy. Sonyń nátıjesinde 7-8 jyl buryn kórshi Qytaıdyń ońtústiginde órshigen vırýsty juqtyrǵan adam Qazaqstanda tirkelmedi. Elimizde ǵalymdarymyz ázirlegen adamǵa juǵýy múmkin qus tumaýyna qarsy ekpeniń de tehnologııasy bar. Eger qandaı da bir qaýiptiń beti kórinse, birden iske qosýǵa daıyn. Mine, otandyq ǵalymdardyń arqasynda qustarymyz ǵana emes, azamattarymyz da qaýipti vırýstan qorǵalǵan. Osy eńbegi úshin Qaısar «Jastar-2011» respýblıkalyq jastar syılyǵynyń «Úzdik jas ǵalym» atalymyn jeńip aldy.

Iá, álbette eńbektiń eskerilgeni, jemisti jumystyń baǵalanǵany jón. Osy rette keıipkerimizdiń alǵan júldesi jalǵyz emes­tigin qosa ketkimiz keledi. 2014 jyly «Daryn» mem­lekettik jastar syılyǵyn, 2016-2017 jyly qatarynan «Ǵylym kóshbasshysy» ata­ǵyn, 2018 jyly Bilim jáne ǵylym salasyn­daǵy baqylaý komıtetiniń sheshimimen 36 ja­synda tolyqqandy professor dárejesin ıel­endi. Al byltyr jyl qorytyndysynda 5000 halyqaralyq bas­panyń 23 myń ǵylymı-tehnıkalyq jáne medısınalyq jýrnaldary jınaqtalǵan Elsevier-diń (ǵylymı aqparat salasyndaǵy tanymal, kóshbasshy kompanııa) SCOPUS derekkózi taǵaıyndaıtyn Scopus Award Kazakhstan-2019 bedeldi syı­lyǵynyń «Top Researcher in Agricultural Science» (Aýylsharýashylyq ǵylymyndaǵy eń úzdik zertteýshi) atalymy boıynsha júldegeri atandy. О́ıtkeni ol sońǵy 5 jyl ishinde 47 ǵylymı jumys jarııalady, ondaǵy 17 maqala Web of Science (IF 0.4-ten 4.2-ge deıin, jıyntyq 43.8) boıynsha ındeksteletin, halyqaralyq deńgeıde resenzııalanǵan ǵylymı jýrnaldarda jaryq kórdi; 1 patenti Web of Science derekter qoryna engizilgen; 2 Eýrazııalyq, 4 ulttyq patent aldy; 1 monografııa jazdy. Mine, sondyqtan onyń jumysy halyqaralyq deńgeıde baǵalaýǵa turarlyq. Scopus Awards alǵash ret Qy­taıda 2004 jyly berildi. Ony sol kezden bastap Latyn Amerıkasynda, Azııada, Eýro­pada, Úndistanda, Reseıde maqalalary eń kóp jarııalanǵan jáne zertteýshiler óz eńbekterinde silteme berilgen avtorlar ıelendi. Ǵalymdarymyzdyń eńbegimen SCOPUS-tyń syılyǵy bizge de keldi.

Keıipkerimiz osyǵan deıin 6 magıs­tranttyń ǵylymı dıssertasııasyna jetek­shilik etti, qazirgi ýaqytta 1 PhD dokto­ranttyń ǵylymı keńesshisi mindetin atqaryp júr. Oǵan qosa 2019 jyldyń shildesinen bastap «О́mir jáne densaýlyq týraly ǵylym» basym baǵyty bo­ıynsha Ulttyq ǵylymı keńeske múshe.