– Birinshi kezekte transkontınentaldy tasymal kólemin arttyrý máselesin sóz etsek. Bul saladaǵy Qazaqstan-Reseı ekijaqty yntymaqtastyǵynyń damýy qandaı deńgeıde? Jalpy, Qazaqstannyń qatysýymen júzege asyrylyp jatqan transkontınentaldy tranzıt jobalarynyń damý bolashaǵy qandaı?
– Bul ınfraqurylymnyń damýymen tyǵyz baılanysty. Men ózim osy salada eńbek etip júrgende kýá bolǵan bir másele, sonaý 2005-2008 jyldary reseılik jáne qytaılyq temir joldar arasynda tipti konteınerlerdi qaıtarý týraly kelisim de bolmaǵan edi. Sáıkesinshe, transkontınentaldy júk tasymaly degen qubylystyń ózi atymen bolǵan joq. Al qazir jaǵdaı basqasha. Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs temir joldary quryltaıshylyq etetin birikken kólik logıstıkalyq kompanııa aıasynda tasymal kólemi byltyrdyń ózinde 16%-ǵa ósti. Negizinen bul salanyń damý qarqyny óte joǵary. Eger Sýes kanaly arqyly Azııadan Eýropaǵa tasymaldanatyn barlyq júk tasymaly kólemin baǵamdasaq, onda sarapshylardyń baǵalaýynsha 600 mlrd dollardy quraıdy eken. Sondyqtan biz kezinde temirjol kóligindegi kólemniń kem degende 1%-yn alsaq, sonyń ózi aýqymdy tasymal kólemi bolar edi dep armandaǵan edik. Qazir osyndaı tasymal túrine qol jetkizdik jáne ony tıimdi atqarýdamyz. Ár tarapqa júk jetkizetin 15 jelimiz jumys isteıdi. Jalpy júk tasymalynyń ózge salalaryndaǵy úrdistermen salystyrǵanda, temir jol tranzıti – meılinshe qarqyndy jáne oń damyp kele jatqan bıznes. Tutastaı alǵanda, ekonomıkalyq ósý ortalyǵynyń Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa birtindep jyljýy júk tasymaly máselesiniń ózektiligin odan saıyn arttyra túsedi. Sebebi tek teńiz baǵdarynyń ǵana bolýy bul tasymal qatysýshylaryn Egıpetke, Sýes kanalynyń ótkizý múmkindigine jáne jalpy geosaıası oqıǵalarǵa táýeldi etedi. Sondyqtan biz temirjol baǵytyn der kezinde ashtyq desek bolady. Áý basta biz júkti 14 kúnde jetkizetinbiz. Qazirgi tańda mamandardyń baǵalaýynsha, jóneltý jyldamdyǵy táýligine 1150 shaqyrymnan asady jáne ony budan da arttyrýǵa bolady. Iаǵnı biz usynǵan baǵyt básekege qabiletti. Biraq temir jol kóligi men qurlyq kóligi tasymaldarynyń kólemi jalpy tasymal kóleminiń nebári 0,60%-yn ǵana quraıdy.
– Sizdiń Reseı aýmaǵyndaǵy kólik arterııasy qurylysy sanalatyn Transeýrazııalyq damý beldeýi jobańyz qytaılyq «Bir jol, bir beldeý» bastamasymen qanshalyqty sáıkes keledi?
– Bir jaǵynan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen «Bir jol, bir beldeý» bastamasyn túıistirý týraly kelisimge qol qoıý bul saýalǵa jaýap ispetti. Ekinshi jaǵynan, biz kezinde Reseı Úkimetine, Ǵylym akademııasyna usynǵan, naqty bir bóligin bizdiń qazaqstandyq áriptestermen birlese kelisken Transeýrazııalyq damý beldeýine kelsek, onda ol qytaılyq bastamanyń damýyna jáne ınfraqurylymdy damytýǵa jaqsy demeý bolary sózsiz. Bul jerde men tek temirjol ınfraqurylymyn ǵana aıtyp otyrǵanym joq. Jalpy eýrazııalyq keńistiktegi ınfraqurylymnyń damýyn meńzep otyrmyn. Bul barlyq qatysýshy elderge tıimdi. Birinshi kezekte osy beldeý arqyly temirjol baǵyty, avtokólik baǵyty damıdy. Avtokólik baǵytynda, shynyn aıtsam, meni oıǵa qaldyratyn biraz másele bar. Árıne, avtokólik ınfraqurylymyn damytý qajet. Ol daýsyz. Biraq búginde búkil álem klımattyń kúrt ózgerýine, jerdegi temperatýranyń joǵarylaýyna qarsy qandaı shara qoldanamyz dep bas qatyryp otyrǵanyn umytpaǵanymyz jón. Klımattyń ózgerýi «jylyjaı effektisimen» tyǵyz baılanysty. Bul rette, temir jol kóligi, ásirese elektrmen jabdyqtalǵan temirjol kólikteri ekologııalyq kólik túrlerine jatatynyn basa aıta ketý kerek. Osyǵan oraı, avtomobıl kóligindegi tasymal kóleminiń turaqty ósimi, men kezinde Reseı temir joldarynyń basshysy bolǵandyǵym úshin emes, obektıvti shyndyqqa salsaq, bul másele ekologııalyq mańyzdylyq turǵysynan nazar salýdy qajet etedi jáne birinshi kezekte temir jol ınfraqurylymyn damytý kerektigin aıqyndaı túsedi.
– Shynynda, eco-friendly óte úlken mańyzǵa ıe. Sebebi qazir kúlli álem klımattyq daǵdarysqa alańdaýly.
– Árıne temir jol kóliginde kómirqyshqyl gazynyń bólinýi áýe transportyna qaraǵanda edáýir az, al avtomobıl kóliginen birneshe ese tómen. Kez kelgen bıznes úshin tabys túpki ári negizgi maqsat. Biraq qoǵam, jalpy adamzat múddesi turǵysynan biz búgin qorshaǵan ortanyń ahýalyna beıjaı qaraı almaımyz.
– Siz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń syrtqy saıasattaǵy bastamalaryn qalaı baǵalaısyz?
– Men bul týraly tek qana ózim baqylap, zerttep júrgen baǵyttar boıynsha kózqarasymdy bildire alamyn. Basa aıtqym keletini, áý bastan eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderis týraly ıdeıa Nursultan Ábishulyna tıesili. Ol órkenıetaralyq dıalog, órkenıetaralyq yntymaqtastyq ıdeıasyna zor qoldaý kórsetti. Ol – myqty saıasatker. Ǵalamdyq deńgeıdegi oıshyl. Sonyń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq qatynastar men postkeńestik keńistikte osy baǵyttardy basshylyqqa alǵan el retinde tanylýda.
– Eýrazııa keńistiginde paıda bolǵan ıntegrasııalyq úderisterge jáne atap aıtsam, biryńǵaı eýrazııalyq qaýymdastyqty qalyptastyrý jónindegi jobalarǵa Eýropanyń qatysýy múmkin be?
– Biryńǵaı eýrazııalyq qaýymdastyq týraly aıtý qıyn. Nege deseńiz, biz qaýymdastyqtyń quramyna kim jáne ne kiredi degen saýaldy aldymen naqty anyqtap alýymyz qajet. Al yntymaqtastyq, birlese jumys isteý degen termınder maǵan tanys. Esimizge túsireıikshi, Lıssabonnan Oralǵa deıingi, keıin Lıssabonnan Vladıvostokqa sozylǵan Úlken Eýropa ıdeıasy general Sharl de Gollǵa tıesili. Bul Reseıdiń nemese Qazaqstan tarapynan týǵan saıasat emes. Eýropa men Azııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń damý bolashaǵy men basymdyqtary týraly óz zamanynyń úzdik oıshyldary, saqa saıasatkerler, eýropalyqtar jaqsy bildi. Biz ortaq eýrazııalyq qurlyqtyń aıasynda birikkenbiz. Geografııalyq turǵydan shartty túrde bólingenimen, biz báribir ortaq bir keńistiktemiz. Eýropalyq saıasattyń qazirgi zamanǵy tendensııalary mundaı damýǵa umtylystyń baryn baıqatady. Alaıda qazirgi zamanǵy jahandanǵan álemde týyndaǵan Batys pen Shyǵys, AQSh pen Reseı, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy qaıshylyqtarǵa baılanysty keıbir geosaıası konnotasııa saldarynan bas tartýda.
– Qazirgi ýaqytta Eýropada AQSh-tan táýelsiz jańa saıası baǵyttyń paıda bolǵany aıqyn sezilýde. Bul rette Eýropa men Reseıdiń jaqyndasýy nemese olardyń arasynda strategııalyq odaqtyń qalyptasýy qanshalyqty múmkin?
– Bul – ekijaqty másele. Nege deseńiz, eýropalyq saıasatta, ásirese Fransııada ózgeris nyshany baıqalady. Ekinshi jaǵynan, kelispeıtinim, Merkel «biz qorǵanys kúshterin Reseı men AQSh-tan óz múddemiz ben saıasatymyzdy qorǵaý úshin qurýymyz kerek» degen bolatyn. Menińshe, bul qazir Eýropada jáne oǵan kiretin elderde júzege asyrylyp jatqan shynaıy saıasat emes, jaı ǵana saıası sıpattaǵy formýla. Degenmen, meniń oıymsha, qazir Eýropada júzege asyrylǵan nemese júzege asyrylyp jatqan birikken ıntegrasııalyq jobalardan bólek, álemniń barlyq elderimen jekelegen yntymaqtastyqty damytý qajettigi jáne jalpy yntymaqtastyqty damytý kerektigi týraly túsinik oıanyp keledi. Al eger ekijaqty qatynastar men naqty elderdiń múddesi turǵysynan kelsek, búginde Reseı tarapyna nemese Qytaıǵa qatysty baıqalatyn ańdap aıaq basýshylyq eýropalyq saıasattyń jemisi deı almas edim jáne bul baǵyttyń ózgerýin baqylaýymyz ábden yqtımal.
– Reseı bolashaqta ózin mańyzdy ıntegrasııalyq tartylys ortalyǵynyń biri retindegi pozısııasyn saqtap qala ala ma jáne postkeńestik keńistikten basqa memleketterdi tartýdaǵy áleýeti qandaı?
– Bul ońaı másele emes. Tarıhqa kóz salsaq, Reseı kezinde postkeńestik keńistikte ondaı ról atqarǵanyn bilemiz. Tipti tek postkeńestik keńistikte ǵana emes, eýropalyq keńistikke qanat jaıdy. Mysaly, Gaagadaǵy halyqaralyq sotty qurýǵa kimniń muryndyq bolǵanyn esten shyǵarmaıyq. Biraq osy tarıhı dástúrdi saqtaý nemese damytý úshin jaǵdaı jasaý kerek. Osy oraıda, Qazaqstanda qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý ıdeıasy úlken mánge ıe. Men ol sharaǵa qatystym. Birinshiden, ol Reseıdi postkeńestik keńistiktegi eldermen, eń aldymen Qazaqstanmen baılanystyratyn qatynastardyń jańa ıntegrasııalyq mazmunyn baıytý dep bilemin. Ekinshiden, ol kúsh-qýatty, ortaq ınvestısııany, birlesken jobalardy talap etedi. Bul turǵyda oń nátıjeler bar. Desek te, biz barshamyz ıntegrasııalyq kelisimder men jobalardyń deńgeıimen qanaǵattanamyz deı almaımyz. Meniń oıymsha, bul suraq oń jaýapqa ıe bolatyny sózsiz. Onyń ústine, jyldar boıy qalyptasqan ortaq mádenı dástúrimiz, ortaq qarym-qatynasymyz bar. Bul jerde búkil ortaq tarıhymyzdy kapıtalǵa aınaldyrýdan bas tartýymyz aqymaqtyq bolar edi.
– «Astana klýbynyń» otyrysyna qatysýshy retinde atalǵan halyqaralyq pikirtalas alańynyń rólin qalaı baǵalaısyz?
– Onyń róli óte mańyzdy desem, asyra aıtpaǵan bolar edim. Men bul alańmen birlese jumys istedim. Klýb uıymdastyrǵan kezdesýlerde júzdesken sarapshylar, shyn mánisinde óz isiniń bilgirleri, joǵary deńgeıdegi saıasatkerler men ǵalymdar, zertteýshiler. Eń bastysy, forýmnyń kún tártibine qoıylǵan máseleler maǵan óte jaqyn. «О́rkenıetter dıalogy» ınstıtýty men Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi qyzmetim turǵysynan tipti etene tanyspyn desem bolady. Meniń oıymsha, biz órkenıetaralyq qatynas, órkenıetaralyq ıntegrasııalyq úderister bıiginen qaraǵanda halyqaralyq qatynastar, geosaıası máselelerdi zertteýde qaıta órleýdi bastan keshirýdemiz. Al bul úderisterdiń kósh basynda «Astana klýby» alańy turǵany sózsiz.
Áńgimeleskender
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»,
Zarına SEIFÝLLINA,
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń qyzmetkeri
