Baǵzy zamanda osy jataǵan taýdyń jonynda dúldúl aqyn Shal Qulekeuly týǵan. Aqynǵa da, batyrǵa da aq besik bolǵan qasıetti taý, qasterli topyraq. Qazirgi kúni jolbarys jondy bıikte eki zırat bar. Biri – Qosaǵaly batyrdiki. Zırattyń kóldeneńi men eni áldeneshe qulash. Múmkin birneshe múrdeniń qoıyndasa jatýy, álde Qosaǵaly batyr alyp deneli adam boldy ma eken?.. Ýaqyt tabynan tozyńqyraǵan, keıin el eskerip ornatqan temir sharbaq tilsiz. Esesine ishine ornatylǵan belgi tasta birshama derek bar. «Bagater Kosaǵaly Tolekov ýmer, rýy Jaqsylyq qaraýyl. Eskertkish qoıǵan: Ali uly Raqymjan» dep oıylyp jazylypty. Arab áriptermen de shaǵyn aıat, aty, ákesiniń esimi, rýy tańbalanǵan.
Taý etegi – tunǵan tarıh. Qulaq salsańyz, ótken kúnniń elesin kóz aldyńyzǵa keltirip, jyrlap-aq tur. Bylaı deıdi: «Qosaǵalynyń bir kelini ul bala týyp, ózi joryqqa júrip bara jatqanda, aǵaıyndary jıylyp, sábıdiń atyn qoıyp, batańyzdy berip ketińiz» dep qolqalaǵanda, at ústinde turǵan batyr náresteni alaqanyna salyp, betine oılana uzaq úńilip: «Aty Azat bolsyn, túbinde urpaǵymnyń aýzynda osy nemeremniń aty qalady» dese kerek.
El jaılaýda. Biraz kún ótkende bala óz-ózinen tynyshsyzdanyp, kenetten kelgen naýqastan qaıtys bolady. Aýyl-aımaq «Maıtóbe» atty bıikke jerlep, aza tutady. Sońynan sol tóbe «Azat taýy» atalady. Osy sońǵy joryǵynan kele jatyp, batyr atasy da dúnıe salyp, Azattyń janynan topyraq buıyrǵan. Qazir ózi de osy qorymda jatqan, kóripkel-baqsylyǵymen jurtqa belgili Kúlaı áje: «Munda jerdiń ataýynan da tereńirek maǵyna jatyr» deıdi eken.
Azattyqty ańsaǵan, onyń azapty jolynan ótken Qosaǵaly batyr kim bolǵan degen saýalǵa jaýap berip kórelik. Qazaq shejiresine tizbe taldaý jasap, kóz júgirtsek, Arǵyn rýy Qaraýyldyń Jaqsylyq tarmaǵynan taraıtyn Baıanuly Baıtólektiń balasy Qosaǵaly shamamen 1755-1820 jyldar aralyǵynda ómir súrgen arystarymyzdyń biri ári biregeıi. Tanymal jazýshy Tortaı Sádýaqasovtyń 2004 jyly jaryq kórgen «El men jer» atty kitabyndaǵy shejirede: Qaraýyldan tómen Máshek atasynan – Esenbaı – Álimbet – Jaqsylyq – Baıan – Tólek – Qosaǵaly – Baıbol – Kúles – Jáýlá – Esqaq – Qabdolla bolyp urpaqtary odan ári jalǵasa beredi. Batyrdyń ákesi Tólek Baıanuly myńdy aıdaǵan baı bolypty. 1723-1730 jyldarǵy Aqtaban Shubyryndyda jadap-júdep osy jaqqa jetken qandastarymyzǵa mal, jer berip, kómek kórsetken atymtaı jomarttyǵyna saıyp el-jurt ony Baıanuly Baı-Tólek atap ketken eken. Qosaǵaly batyr týraly qıly-qıly derekterdi, el tarıhyna qatysty eleýli jádigerlerdi jınap júrgen qalamger Aıdos Ábýtálipov te rastaıdy.
Qosaǵalyny óz tusynda Ombynyń shynjyr balaq, shubar tósteri de syılap, sanasqan. Ol ýaqytta qoryqqanyn ǵana syılaıdy emes pe? Dostyq meziretterin de jasap otyrǵan.
– Shekpendiler jerimizge dendeı kirip, el ishinde alaýyzdyq órshitedi. Atyǵaı rýynan Mańdaı degen kisini bir qateligine oraı ólim jazasyna tartqany úshin Qosaǵaly batyr bastaǵan top Ýáli hannyń ordasyn shappaqshy bolǵan. Hannyń muzdaı qarýlanǵan áskeri qyryp tastaıyq dep Ýálige júgingende, han sabyrlylyq tanytyp: «Bular da on eki ata Atyǵaı men segiz ata Qaraýyldyń balalary. Qosaǵalynyń ózi oq boıy alda keledi, ol ashýly, olarǵa keregi men ǵoı, tasalaı turaıyn degen eken. «Han qashqanyńyz» osydan shyqqan, deıdi jergilikti tarıhshy Marat Ospanov.
Jergilikti halyqtyń narazylyǵyna qaramastan jetpisinshi jyldardyń sońynda arǵy zırat kóshirilip, Qosaǵaly jatqan qorymǵa qaıta jerlengen. Taǵdyr tálkegin dóp bilip, tajaldan irgesin aýlaq salǵan Qosaǵaly batyrdy áýlıe demeı kim dersiz?! Jer qoınyndaǵy arýaqtardyń ózi batyrdan pana izdep, shurqyraı tabysqandaı emes pe? Mundaı áýlıe adamdar halyqtyń sheksiz qurmetine bólenýge tıisti.
Azatta týǵan ataqty Shal aqyn Qulekeuly balań shaǵynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Sergeev aýdanyna qonys aýdaryp, sonda jerlengeni belgili. Átteń, qabiri sý qoımasynyń astynda qalǵanymen, aýdan Shal aqyn atalady.
Qoınaýy tarıhqa toly Kókshe baýraıyndaǵy ańyzǵa aınalǵan ataýlardyń bir parasy osyndaı.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
