Ant rásim úshin qabyldana ma?

Bıler úshin bedeldiń mańyzy erekshe boldy, óıtkeni olardyń sheshimderin oryndaýǵa qoǵamdyq pikir yqpal etti. Sonymen birge ádet-ǵuryp quqyǵyndaǵy ant berý men ant qabyldaý tártibi jáne onyń mán-maǵynasy erekshe boldy. Ant qabyldaýdy bolystyq molda júr­gizdi jáne ant búkil halyq aldynda qabyldandy. О́tirik ant berýshiler kópshilikke masqara bolýymen qatar, jazaǵa ushyrap, aıyp ta tólegen. Ol kezdegi sot tóreliginiń negizgi maq­saty «daý muraty – bitimde» degen qaǵıdatqa negizdeldi. Kezinde tóbe bı bolǵan Abaı «qý tilmen qýlyq saýǵan zańdardy», satylǵysh sot pen sýdıalardy, zańsyzdyq pen paraqorlyqty qatty synaǵan.

Qazir Qazaqstanda sot júıesin reformalaý baǵytynda kóp jumys atqarylýda. Sonaý 90-jyldary oryn alǵan kóptegen kemshilikti qa­zir kóz­ge elestetýdiń ózi qıyn. De­sek te, sýdıa­lardyń ara­synda qo­ly­nyń suǵy barlary, kási­bı deń­geıleri tómenderi áli de kez­desedi. Isterdi qaraýda áýre-sarsań men sot qatelikterine jol berýi, sot she­shimderiniń oryndalmaýy turǵyn­dar tarapynan ashý sezimin týdyryp, sotqa ǵana emes, bılikke degen senim­sizdikke ákelip soǵýda. Sondyqtan Prezıdent Q.Toqaev sot sheshimderiniń sapasyn arttyrý baǵytynda baısaldy sheshimder qabyldaýdy, sol sııaq­ty sot tájirıbesiniń birkelkiligin qam­tamasyz etýdi talap etip otyr. Olaı bolsa, Abaıdyń sot bıligine qatysty jazǵan erejeleri men sheshimderi, sýdıalardyń qoǵam aldyndaǵy mindeti men jaýapkershilikterine qatysty oılary osy kúnge deıin óziniń ózek­tiligin joǵaltpapty. Sondyqtan ót­ken­­niń tájirıbesi men búginginiń qa­jettiliginen týyndaıtyn birneshe máseleni ortaǵa salǵan jón sııaqty.

Birinshiden, qazir árbir sýdıa óz min­detterin adal jáne abyroıly atqarýǵa saltanatty túrde ant bere­di. Ol qo­ǵamdyq qyzmet pen turmystyq jaǵ­daıda sýdıa laýazymynyń joǵary mártebesine laıyq bolyp, ádep normalaryn múltiksiz saqtaýy tıis. Sýdıa ádebi kodeksinde belgilengen júris-turys qaǵıdalaryn otstavkadaǵy sýdıalar da oryndaýy tıis. Sýdıalyq ádepke baılanysty qandaı da bir máseleler osy kodekspen rettelmegen jaǵdaılarda, sýdıa jalpy qa­byldanǵan moral men adamgershilik qaǵıdattaryn, sondaı-aq sot tóreligin iske asyrý men sýdıalardyń júris-turys salasyndaǵy halyqaralyq standarttardy ustanýy kerek. Sot jıýrıiniń quramyna jurtshylyq ókilderi kiredi. Sýdıa ádebi jónindegi komıssııa­lar jumys isteıdi. Olaı bolsa, Abaıdyń dáýi­rindegi ant berý men ant qabyl­daý jáne bul úderiske qoǵamnyń qatys­ty­lyǵy máselesi eskerilgen jaǵdaıda sot sheshimderin oryndaýǵa qoǵamdyq pikir­diń yqpaly artyp, sýdıanyń bedeli óser edi.

Ekinshiden, elimizdegi sot júıesin izgi­lendirý máselesi qolǵa alynǵaly be­ri bıler soty jaıynda jıi aıtylyp júr. Bizde sýdıa laýazymynda bolý­dyń shekti jasy – alpys bes jas. Aı­ryqsha jaǵdaılarda ol bes jyldan aspaıtyn merzimge uzartylýy múmkin. Minsiz bedel jınap, laýazymynan qurmetpen ketken soń olardyń kóbisi qol qýsyryp otyrmasy anyq. Otstavkadaǵy sýdıalar da sýdıalyq ádebin saqtaıtyndyǵyn joǵaryda aıttyq. Endeshe, osyndaı sýdıalardyń áleýetin nege paıdalanbasqa? Olar baı tájirıbesine qoǵamdyq salmaq qosar edi. Qazir zańdy biletin adamdardyń medıatorlyqpen aınalysyp, bıler sotyn damytýǵa aralasqandary oń sharýa sııaqty.

Úshinshiden, azamattyq qoǵam qu­rýdaǵy sot pen sýdıalardyń bedelin art­tyrýdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp jáne adam quqyǵy men bos­tandyqtaryn qamtamasyz etý maq­satynda sýdıanyń ózi qarap, úkim shyǵarǵan isterine ómirlik jaýap­kershilik alý ıdeıasy kóńilge qonymdy. Eger sýdıa sýdıalyq ádepti qyzmetten ketkende de saqtasa, onda oǵan ózi sheshimin shyǵarǵan isteriniń bárine ómirlik jaýapkershilik alý da qıynǵa soqpas. Bálkim, sonda jaǵdaı ózgere bastar.

Japsarbaı QÝANYShEV,

saıası ǵylymdar doktory