Onyń birinshisi – ásem qala Almatyda qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵylym men bilimniń kórnekti uıymdastyrýshysy, Qazaqstandaǵy robottar mehanıkasy, mehanızmder jáne mashınalar teorııasy mektebiniń negizin qalaýshy, akademık О́mirbek Aryslanuly Joldasbekov. Ol kisi bar ǵumyryn ǵylym men bilim jolynda sarp etip, QazUÝ qalashyǵyn salyp irgeli oqý ornynyń mártebesi men aıbynyn asqaqtatyp ketti.
Al ekinshisi – Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń rektory bolǵan tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ulttyq ınjenerlik akademııanyń, Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń jáne halyqaralyq Joǵary mektep akademııasynyń akademıgi Ábdimútálip Ábjapparov.
Ábdimútálip Ábjapparulyn kıeli ólke Mańǵystaýda qurmet tutpaıtyn adam sırek bolar. Ol tutas qalashyqty qamtıtyn aýmaqty qorshatyp ýnıversıtettiń bas korpýsyn, úlken sport keshenin, ustazdarǵa arnap baspana, stýdentter úshin jataqhana turǵyzdy. Sóıtip rektor bolǵan jyldarynda elge óziniń dara qoltańbasyn qaldyrdy. Búginde talaı bilim qýǵan jastarǵa bilim nárin berip jatqan oqý ordasy Aqtaýdyń kórkine kórik qosyp tur dep zor maqtanyshpen aıtamyz.
Qyrǵyzstannyń Osh oblysynyń shalǵaıdaǵy shaǵyn aýylynda sharýa otbasynda dúnıege kelgen Ábdimútálip búginde jetpis jasqa tolyp otyr. Mereıtoı ıesiniń erekshe daralyǵy – kópshilikti qandaı máselege bolsyn ılandyra biletindigi, ózekti nárseni naqty dáleldep, kókeıge qondyryp, kimniń bolmasyn kózin jetkizip aıta biletindigi, tektilik qasıeti. Mundaı asyl qasıet, ór minez, sheshendik til Ábekeńe qaıdan daryǵan deıtin bolsaq, onyń áje áldıimen boıyna juqqanyna kóz jetkizemiz. Tuńǵysh nemeresine azan shaqyryp, Anar ájesi Ábdimútálip dep at qoıyp, baýyryna salyp, óz tárbıesine alady. Dinı saýatty ájesi Muhammed Paıǵambardyń atasynyń esimi nemeremdi qoldap, qoltyǵynan demeı júrsin, kúsh-qýat, jiger bersin dep yrymdap qoısa kerek. Aq jaýlyqty asyl ájeniń aq tilegi qabyl bolyp, nemeresi bala kezden zerek bolyp ósedi. Kórshi elde turaqtap, qonys tepken áýlet qany tamǵan stalındik zaman ótken soń, onyń ozbyrlyq saıasaty da saıabyrsyp, zamannyń betalysy túzele bastaǵan 1954 jyly Atamekenge at basyn burypty. Osylaısha Ábekeń balalyq shaǵynda ata jurtynyń qasıetti topyraǵyn basady. Sol jyly Qazaq jerimen qaıta qaýyshqan Asqar atanyń otbasy qonysqa qolaıly jer dep Túrkistan jerine kóship keledi. Túrkistandaǵy №386 temirjol qazaq orta mektebine barǵan bala Mútásh alǵyrlyǵymen óz qatarlastarynan ozyp turatyn edi. Mektepte hımııa pánin erekshe súıip oqıdy. Ádebıetti de keremet jaqsy kórgen eken. Mektepti medalmen aıaqtaǵan jas Almatyǵa kelip sol kezdegi V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń metallýrgııa fakýltetin 1972 jyly úzdik bitirip, ınjener-metallýrg atanady. Odan keıin ǵylymǵa bet burady. Ǵalymnyń zertteý jumystary negizinen Qazaqstandaǵy tómengi sapaly saztopyraqty shıkizatty keshendi óńdeý tehnologııasy men fızıka-hımııalyq negizde júıeli zertteýlerge arnaldy. Bul zertteýler óz jemisin berip, nátıjeleri tehnologııalyq úderisterdiń tıimdi rejımdik jaǵdaılaryn ǵylymı taldaýǵa jol ashty. Ǵylymı zertteýleriniń negizinde gıdrohımııalyq óńdeý kezinde qaıtalama shyǵyndy tómendetýge arnalǵan tehnologııalyq tártip usyndy. Ábdimútálip Ábjapparulynyń ǵylymı zertteýleri sony sıpatymen, tyń tujyrymdarymen ǵylymı ortany eleń etkizip, tek Qazaqstan ǵalymdarynyń ǵana emes, sheteldik áriptesteriniń de nazaryn aýdara bildi. 1988-1989 jyldary Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń eki birdeı joǵary oqý ornynda – Klaýstal tehnıkalyq ýnıversıteti men Ahen qalasyndaǵy Reın-Vestfal tehnıkalyq joǵary mektebinde mashyqtanýdan ótip, sondaǵy áriptesterimen ǵylymı tájirıbe almasty. 1994-1995 jyldary Sellı qalasyndaǵy Tómengi Sakson Basqarý akademııasynda bilimin jetildirdi, basqarý salasynan «Bilim berý salasynda personalmen jumys jasaý» taqyrybynda dıplom jumysyn nemis tilinde qorǵap shyqty. Sheteldiń jetekshi ýnıversıtetterinde bilimin tolyqtyryp kelgen Ábekeń endi bar qajyr-qaıratyn táýelsiz eldiń damýyna arnady.
Ábdimútálip Ábjapparuly Ábjapparov kórnekti ǵalym, qazaqstandyq qazirgi zamanǵy joǵary bilim berý men ǵylymdy uıymdastyrýdyń negizin salý men damytýdyń kórnekti ókili retinde tanymal. Ol 1997-1998 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstri Keńsesiniń saraptama-taldamalyq bóliminiń keńesshisi, qarjy-ekonomıkalyq saraptaý bóliminiń keńesshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstri Keńsesiniń ekonomıkalyq bóliminiń keńesshisi sııaqty jaýapty qyzmetterde bolǵan. 1998 jyly tehnıka ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dərejesin alý úshin dıssertasııa qorǵady. 1999-2001 jyldary QR BǴM Joǵary jəne orta arnaýly bilim berý departamentiniń dırektory, 2001-2005 jyldary S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetin atqarǵan. 2005-2013 jyldary – Sh.Esenov atyndaǵy Aqtaý memlekettik ýnıversıtetiniń (keıin Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jəne ınjınırıng ýnıversıteti) rektory, 2013-2014 jyldary – Respýblıkalyq tehnıkalyq jəne kəsibı bilimdi damytý jəne sanat berý ǵylymı-ədistemelik ortalyǵy bas dırektory, 2014-2018 jyldary – Sh.Ýəlıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetin abyroımen atqardy. 2018 jyldyń qyrkúıek aıynan beri Qazaqstandaǵy ınjenerlik bilim assosıasııasynyń prezıdenti qyzmetin atqarýda.
Ol qaı jerde júrse de, qandaı qyzmettiń tizginin ustasa da bilimi men biliktiliginiń arqasynda qolǵa alǵan sharýasyn dóńgeletip alyp ketetin bilikti de isker, minezdi jan ekendigin uzaq jyldar Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń rektory qyzmetinde bolǵanda dáleldegen edi. Sol kezde ıgiligimizge jaraǵan oqý ornynyń bas ǵımaraty da, jańa zaman talabyna saı salynǵan bes júz oryndyq jataqhana men sport kesheni de, qurylysy endi bastalǵan qyzmetkerlerge arnalǵan turǵyn úı de, árıne buǵan eshkimniń talasy joq, Ábdimútálip Ábjapparulynyń dara qoltańbasy edi.
Ábjapparov 2005 jyly Aqtaý qalasyndaǵy memlekettik ýnıversıtetke rektor bolyp kelgennen bastap, oqý ornynda keń kólemdegi qaıta qurýlar júzege asyryla bastaǵany belgili. Ýnıversıtet damýynyń jańa zamanaýı talaptarǵa saı túbegeıli ózgerister kezeńi bastaldy. Bilim ordasyn oqý úderisiniń uıymdastyrylýy men ǵylymı-zertteý jumystarynyń tıimdiligi jaǵynan da, syrtqy kelbeti men materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylýymen de álemdik jetekshi ýnıversıtetter deńgeıine sáıkestendirýge arnalǵan túbegeıli ózgerister jasaýdyń strategııalyq mindetteri aıqyndalyp, aýqymdy sharalar qolǵa alyndy.
Uzaq jyldar boıy Mańǵystaýdaǵy osynaý irgeli oqý ornynyń jeke ǵımarattary bolmaǵandyqtan Aqtaý qalasynyń ár jerindegi ákimshilik, mektep, balabaqsha, jataqhana ǵımarattary sııaqty túrli nysandardy paıdalanyp kelgeni belgili. «Aqtaýda sheteldik úlgidegi ýnıversıtet qalashyǵy salynsa» degen tilek-ótinishin talaı minbeden aıtqan Ábekeń aqyrynda armanyna jetti. Bul másele Ábekeńe deıin de talaı keleli jıyndarda san ret aıtyldy da. Biraq qur sóz kúıinde qala bergen edi. Á.Ábjapparov óziniń tabandylyǵymen talaı tabaldyryqty tozdyryp, Aqtaýdyń jańa shaǵyn aýdanynan elý tórt gektar jer alýǵa qol jetkizdi.
Osy jumystyń basy-qasynda júrgen laýazymdy azamattar bul jobaǵa Elbasy udaıy nazar aýdaryp, qoldaý kórsetip otyrǵanyn aıtady, oǵan stýdentter men oqytýshylar ujymy, oblys turǵyndary dán rıza. Elbasynyń qamqorlyǵy týraly aıtqanda, ásirese esten ketpes eki oqıǵany eskermeı ketý múmkin emes. Onyń biri – ýnıversıtet kampýsynyń jobasyn Elbasyna kórsetip, onyń aq batasyn alý da, ekinshisi – jańa bas ǵımaratqa Tuńǵysh Prezıdentimizdiń kelip, qol jetken jetistikter men júrip jatqan jumys barysyna rızashylyǵyn bildirýi bolatyn.
Sol jyldary jyl saıyn ótkiziletin halyqaralyq, respýblıkalyq pándik olımpıadalarda ýnıversıtet stýdentteri joǵary nátıje kórsetip júrdi. Oqý ornynyń halyqaralyq deńgeıdegi sheteldik ýnıversıtettermen baılanys órisi keńeıe tústi. Álemniń mańdaıaldy ýnıversıtetteri – Reseıdiń Lomonosov atyndaǵy MMÝ (MGÝ), Baýman atyndaǵy MMJTÝ (MGVTÝ), t.b., Polshanyń Vroslav, Poznan ýnıversıtetteri, Germanııanyń Vıldaýdaǵy tehnıkalyq ýnıversıteti, AQSh-tyń Lýızıana shtatyndaǵy ýnıversıtetter júıesi, Túrkııa, Qytaı, Iran, Ázerbaıjan, Daǵystan, Qalmaq, Koreı ýnıversıtetterimen halyqaralyq qatynastar jónindegi kelisim sharttar jasalyndy jáne olarmen tyǵyz baılanystar ornatyldy. Shákirtter bilim almasý baǵdarlamasy boıynsha Germanııa, Polsha, Qytaı jáne Túrkııa, Reseı men AQSh, Úndi memleketteriniń joǵary oqý oryndarynda, teńiz mamandyǵynyń stýdentteri Nıderlandııadaǵy «Willem Barentsz» teńiz ınstıtýtynda oqyp bilim aldy. Shetelderden kelgen belgili ǵalymdar kelisimsharttar negizinde bilim alýshylarǵa dárister oqydy.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetine 2014-2018 jyldary rektor bolǵan Á.Ábjapparovtyń bilikti basshy, isker azamat, tájirıbesi mol, óz isiniń mamany ekendigi is barysynda taıǵa tańba basqandaı kórindi. Ýnıversıtet tarıhyna kóz júgirter bolsaq, onyń irge kótergenine elý jyldan asypty. Osy ýaqyt aralyǵynda san myńdaǵan stýdentterdi tárbıelep, elimizdiń eńbek naryǵynda joǵary suranysqa ıe mamandardy oqytyp shyǵardy. Ýnıversıtet 50-den astam halyqaralyq yntymaqtastyq týraly kelisimsharttardy iske asyrǵan, LOGO keńesi, Erasmus Mundus, Tempus baǵdarlamalary aıasynda ýnıversıtetter konsorsıýmy quramyna engen. 2015 jyly Erazmýs baǵdarlamasy boıynsha jobalardy iske asyrý úshin Eýropalyq Keńes grantyn utyp alypty. Birneshe joǵary marapattarǵa qol jetkizý – ýnıversıtet rektory bolǵan tájirıbeli de bilikti basshynyń eren eńbeginiń arqasy. Ábekeń osynda rektorlyq laýazymdyq qyzmetke taǵaıyndalǵan kúnnen bastap-aq joǵary oqý orny búgingi zaman talabynyń kóshine ilese bastady. Onyń basshylyǵynyń muryndyq bolýymen ýnıversıtettiń jańa zamanaýı oqý-zerthanalyq bazasyn qurýdy qarastyratyn ýnıversıtetti damytý baǵdarlamasy jasaldy. Oqý úderisin halyqaralyq deńgeıde uıymdastyrý úshin 40-tan astam oqý jáne ǵylymı zerthanalar quryldy. Jaıly zamanaýı jataqhana, arnaıy shaqyrylǵan dáriskerlerge arnalǵan turǵyn-jaı – Ǵalymdar úıi salyndy.
Parasattylyǵynyń arqasynda qaı máseleni qolǵa alsa da, ol asqan yjdaǵattylyqpen atqaryp, bıikten kórinip keledi. Naǵyz kemeline kelgen tekti azamattyń rýhanı dúnıesiniń, jarqyn bolashaq, ult múddesi úshin adal qyzmetiniń, ózinen keıingilerge aǵalyq izgilik shýaǵynyń áli de sarqyl-maıtynyna senemiz.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti múshesi
