Qolónerdiń kommersııalanýyna ne kedergi?

Qazaqstan bul baǵytta Qyr­ǵyzstan jáne О́zbek­stannan áke­lingen ulttyq ká­desyılar nary­ǵy­na jol berdi. Ult murasyn kósh­pen­diler órkenıetiniń jetis­tigi ári tabys kózi retin­de naryq­qa shyǵara almaı oty­rýdyń sebep­terin atap ót­ken «Qazaqstan qol­ónershiler odaǵy» qoǵamdyq birles­tiginiń tóraıymy Aıjan Bek­­qulova salany damytý úshin óńir­­lerdegi sheberlerdi túgendeý qajet­tigin aıtady. Búginde ártúr­li salada eńbek etip júrgen qol­óner­­shilerdiń naqty statıstıkasyn júrgizý qıyn. Degenmen osy otyz jyl­ǵa jýyq merzimde odaq ta­ra­pynan respýblıka bo­ıynsha eki myńǵa jýyq qolónershi anyq­talǵan.

Otandyq naryqta «qyrǵyzdiki», «ózbektiki» dep atalyp ketken ulttyq buıymdarda paıdalana­tyn oıý-órnekter qazaq hal­qyna tán bolǵanymen, ulttyq ór­nek­terdi jasaý, buıym­ǵa qon­dyrý tehnologııasynda oǵash­tyq­­tyń kóptigin atap ótken Aı­jan Bek­qulova onyń sebebin Qa­­zaq­stan­nyń Ortalyq Azııa elde­ri úshin 90-jyldary ekonomı­ka­lyq tur­ǵydan turaqty aımaq re­­tin­de satý naryǵyna aınalǵa­nymen baılanystyrady. Aıjan Ábdi­ma­napqyzynyń aıtýynsha, qyrǵyz-qazaq oıý-órnekterinde uq­sastyq bar. Degenmen Á.Mar­­ǵu­lan­­nyń jáne basqa da etnogra­fııa­lyq derekkózder qyrǵyz sheberleri úshin daıyn ensıklopedııa retinde qyzmet etti. Tipten uly dala petroglıfteri de qyrǵyz buıymdarynda qoldanylyp júr. Osy jyldar ishinde qazaqtyń oıý-órnekterin qyrǵyz aǵaıyndar menshiktep aldy. Al onyń sebebin áriden izdegen A.Bekqulova 1994 jyly qazaqstandyq qolónershiler kórmesine qatysqan «Aid to Atrisans» amerıkalyq kompanııa­sy eldegi ahýaldy negizge ala otyryp, Qyrǵyzstandy oqý-óndiristik, О́zbekstandy óndiristik ortalyq, al Qazaqstandy satý naryǵy retinde belgilegenin aıtady. «Bul Qazaqstannyń bedelin arttyrǵanymen, qolóner salasynyń damýyna keri yqpalyn tıgizdi. Munymen qosa el Úkimetiniń 1995 jyly elimizdiń shetel kompanııalarynyń qaty­sýynsyz damıtynyna baılanys­ty sheshimi «Hivos» tárizdi máde­nıet salasyn qoldaıtyn kompa­nııa­lardyń elden ketýine ákelip soqtyr­dy. Bul kezeńde birdi-ekili de­meýshi bolmasa, memleket qol­óner­shilerge qoldaý kórsetýge daıyn emes-ti. Al sheteldik kom­pa­nııalar Qyrǵyzstan men О́zbek­­stanǵa qomaqty qarjy quıa bas­­tady. «Eurasia» qory men «Chev­ron» kompanııasy Ortalyq Azııa qaýymdastyǵyna aýdarǵan­dyq­tan, bul qarajatqa otandyq she­berlerdiń qoly jetpedi», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, qaýym­das­tyqtyń shtab páteri Qyr­ǵyzstanda turaqtap, qura­mynda eki qazaq, eki tájik, bir túrki­men, jıyrma qyrǵyzy bar uıym halyq­aralyq mártebege ıe bolyp, trenıngterdiń qyzyǵyn qyrǵyzdar kórdi. Sondaı-aq Ger­manııanyń «Ebert» qory qyrǵyz qol­óner­shilerine úsh jylǵa jeńildikter usyndy.

Keıinnen naryqtaǵy ahýalǵa nazar aýdarǵan «Eurasia» qo­ry men «Chevron» kompanııasy qar­jysyn qazaqstandyq qol­ónershilerge aýda­ra bastady. Alaı­da sheberlerdiń ár aýmaqta or­nalasýy azǵantaı qarjyny tıim­­di paıdalanýǵa múmkindik bermedi. Nátıjesinde, qyrǵyz aǵaıyndar Qazaqstan naryǵyna den­dep ene bastady. Qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıtynyn túsingen «Qazaqstan qol­ónershiler odaǵy» sheberlerdiń basyn biriktirý maqsatynda jármeńkeler ótki­­zip, oqytý jumystaryn jolǵa qoı­dy. Ulttyq saraptama keńesi qu­ry­lyp, «Heritage» qorynyń qol­daýymen elimizdiń bar­lyq aımaq­taryna daıyndyqtan ótken sarapshylar jiberilip, 900-den astam sheberler bazasy jasaldy.

Esepke alý jumystarynyń zor qıyn­dyq­pen iske asqanyn aıtqan Aıjan Bek­qulova «qolónershi» mamandyǵyn zań­men bekitip, mem­­leket kóńil bólmeıinshe, sa­la da­mymaıdy degendi alǵa tar­ta­dy. Bul baǵyt­ta О́zbekstan táji­rıbesiniń ma­ńyzy zor. Ala shapandy sheberler zańmen qorǵalyp qana qoımaı, shetelderdegi jár­meń­kelerge qatysýǵa, salyq júıe­sinde, áýejaı bıletterine, áýe ta­­sy­malynda júk salmaǵyna aı­tar­lyqtar jeńildikterge ıe. «Regıstandy tarıhı eskertkish retinde saqtap qalýda jergilikti sheberlerdiń úlesi zor. Olar erek­­she týyndylaryn osy mańda jar­qyrata otyryp, týrızmniń kórkin qyzdyryp otyr, budan sheberlerge degen memlekettiń qoldaýyn kóremiz. Tipten kez kel­gen týrıst qonaqúı, áýe­jaıda ózbekstandyq sheberler týraly fılm­derdi tamashalaı alady. О́zbek jerine tabany tıgen árbir qonaq bul aımaqtyń ulttyq tynysyn birden tanıdy», deıdi Aıjan Ábdimanapqyzy.

 Kóne kásip ıelerine qoldaý kerek

Búginde bul kásipke jastardy tartý qıyn ári atakásipti meńgergen sheberler azaıyp­ bara­dy, dep alańdaıdy Aı­jan Bekqulova. Mamannyń aıtýyn­sha, 2007 jyly ótken qol­óner­shiler sezine júzden astam she­ber jınalǵan. Munyń ózi úlken jetistik boldy. Dál osy kezeńde oralmandarmen baılanys­ty nyǵaıtý jumystary qolǵa alyn­ǵanmen, naryqqa shyǵýdy ǵana kóz­degen birqatar aǵaıyndarmen ári qaraıǵy jumystar nátıjesiz aıaqtalǵan. Qolónershilerdi qoldaý jumys­tary aıasynda «Nariteych» qory ótkizgen zer­gerlik, aǵash óńdeý, kilem toqý, keste tigýge qa­­tys­ty trenıngter, artmarketıng sa­­ǵat­taryna alǵashynda sheberler kú­mánmen qarap, tańdanys bil­dir­geni shyndyq. Ata­kásipke jana­shyr­­­­lyqtyń nátıjesinde mun­daı qıyn­dyqtar artta qaldy, deıdi
A.Ábdimanapqyzy.

Nátıjesinde,  2007 jyldan­ bergi aralyqta 150-ge jýyq tre­nıng­­tiń on segizi Mańǵystaý óńi­rinde, Quryqta ótken. Búginde se­giz oblys ortalyǵynda ókil­digin ashqan odaq jumysyna jer­­gilikti organdar tarapynan ja­ǵym­dy betburys bar. «Salany kom­mersııalyq baǵytta damyta almaǵanymyzben, óshkenimizdi jandyryp, sheber­lerdiń naryq álemine degen kóz­qarasyn oıata aldyq» dep atap ótken Aıjan Áb­dimanapqyzy, Zeınelhan Muha­med­­janov, Serik­qalı Kókenov, Jo­­laý­shy Turdy­ǵulov syndy óz isi­niń sheberleri shákirtterin da­ıyndap, ulttyq qolóner salasynyń damýy­na barynsha úles qosyp kele jat­qa­nyn jetkizdi.

 «Sheber» tanytqan sheberler kóp

Odaq búginde elimizdiń túkpir-túkpirinen kóne kásip ıelerin ta­ýyp, «Sheber» baıqaýyna qatysýǵa yqpal etip keledi. Nátıjesinde, aýyldan aty uzap kórmegen 130-dan astam sheber dúnıe júziniń birqatar elderindegi kórmelerge qatysyp, mádenıetimen tanysyp qaıtty. Aıjan Ábdimanapqyzy «Sheber» baıqaýyna usynǵan árbir buıymnyń ereksheligi týraly aıtyp ótti. Mysaly, sheber Tımýr Ermuhametov (Almaty) kóshpendiler paıdalanǵan emizik­ti jasaý úshin eki jyl boıy arhıv­ter men kitaphanadan máli­­met­ter izdese, taza súıekten kúmis­pen aptap shúmek jasaǵan Bolat Beıis­­bekovtiń qoltańbasy da erekshe tańdanys týǵyzady. Bul kóshpendilerdiń tazalyqqa qat­ty mán bergeniniń jarqyn kóri­nisi, deıdi A.Bekqulova. Al túrkistandyq sheber Gaýharbek Kúnǵojaev aǵashtan ádemi áýen shyǵaratyn syrnaı jasasa, mań­ǵystaýlyq sheber Áýes Saǵy­naeva tikken shek­pen umyt bola bastaǵan ulttyq kıim retin­de qun­­dy. Al búginde jasy 63-ke ke­lip qalǵan mańǵystaýlyq sheber Kúmis Qos­baıdan úırenerimiz kóp. Bilgenin jastarǵa úıretýge daıar sheberge kıiz basý óndirisin úıretý úshin arnaıy qural-jabdyqtyń joqtyǵy qolbaılaý bolyp otyr.

Búginde qazaq halqynyń qol­danbaly qolónerin damytý tehnologııasy kenje qalyp barady. Mal soıyp, onyń júni men terisin óndiriske jaramdy kúıde sylyp alý, ıleý, sondaı-aq jún tútý, ta­raý, jip ıirýdiń erekshelikteri nazardan tys qalǵan. Buryn ár aýylda tabıǵı júnnen jip ıirip, alasha toqyp, syrmaq basqan ismer ájelerdiń isine kópshilik tánti bolýshy edi. «Kóshpendiler tur­mys jabdyqtaryn jasaǵanda ekologııalyq, gıgıenalyq talaptaryna qatty mán bergen. Sol kónekóz ájeler tikken buıymdar sapasymen erekshelenetin. Tabıǵı ki­lem, tekemetter sharshaǵandy bassa, teri­den jasalǵan ydys­tarda qymyz-shu­battyń tabıǵı dámin saqtaıtyny ǵy­lymmen dálel­dengen. Sol kezderde tur­mystyq buıym árbir shańy­raqta jasa­latyndyqtan, ata- kásip­tiń qadirin túsin­beı, qol eń­be­gi­niń qunyn tómendetip al­­dyq pa degen oıǵa qalam», deıdi
A.Ábdi­manap­qyzy.

Al sol kónekózderdiń kóp­shi­ligi bú­gin­de aramyzda joq. Ag­rar­ly el re­tinde osy salanyń da­mýyna mem­lekettiń qoldaýy, dáýletti adamdardyń salaǵa bet­burysy qajet, deıdi sala janashyry. Balabaqshadan ata-baba kásibiniń fılosofııasyn meń­gerýdi qolǵa alyp, mektepterde she­berhanalar, kásip ıeleri úshin ınkýbatorlar jasaý kerek. Tipten búgingi kıiz úı óndirisi men kósh­peliler kıiz úılerinde jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekenin aıtqan odaq tóraıymy kıiz úıdiń jabdyqtaryna, aǵashyna asa mán bere otyryp, tobylǵyly toǵaı­lardy kóbeıtýdi usynady.

 Aımaqtyq erekshelikter joıylyp barady

Kezinde qolóner ortalyǵy bolǵan óńirler ulttyq dástúrden alshaqtap ketken. «Bir kezderde Shymkent, Qyzylorda óńiri kıiz basýmen erekshelenip kelse, Mańǵystaýǵa kıiz úıler­diń jab­dyqtaryn, alasha men bas­­­qur jasaý tán. Aqtaý syr­maq­­tarynyń da basylýy erek­she. О́rnekteri iri bolyp kel­genimen, quraq kórpe barlyq óńir­ge tán. Búginde tekemetteri men syrmaqtary umyt bolyp bara jatqan óńir – Atyraýdyń erekshelikterine nazar aýdara otyryp, qolónershiler odaǵy «Chevron» jáne «Smithsonian Folk Center» kompanııalary birlesip, jańa jobalardy bastamaq nıette. Shyǵys Qazaqstanǵa órnek salý óneri tán bolsa, Almaty oblysynda tuskıizder basylǵan. Tipten qoldanbaly ónerdiń erek­sheligine qaraı ár óńirdiń órnegine, túımesine qarap ta ajy­ratýǵa bolǵan. Búginde Batys Qa­zaqstandaǵy zergerlik ónerdi joǵaltyp alǵandaımyz. О́ńirde bir ǵana sheber bolsa, onyń ózi mýzeıdiń restavratory bolyp eńbek etip júr. Bul aımaqta bú­­ginde almatylyq zergerler eń­­bek etýde. Olardyń soqqan buıym­­darynyń órnegi, soǵý ádisi bul ólkege tán emes», deıdi A.Bekqulova. Sheberdiń aıtýynsha, qoldanbaly ónerdiń erekshe týyndylaryn Sháýildirdegi mýzeıden kórýge bolady. Onda quraǵy 1 santımetr bolatyn kór­­­peler, dekoratıvti jastyq tys­­­­tary, áınekten jasalǵan shú­mek sııaqty erekshe týyndylar bar. A.Bekqulovanyń aıtýynsha, álem elderiniń mýzeılerinde de qazaqy buıymdarǵa qatysty kóńilge qaıaý túsirer tustar barshylyq eken. Onyń negizgi sebepterin qa­zaqtyń qoldanbaly óneri týraly shet tilderge aýdarylǵan ádebıetterdiń joqtyǵymen baı­lanys­tyrǵan A.Ábdima­nap­qyzy Reseıdegi Kýnst­kamera mýzeıinde Uly dalanyń ǵajaıyp týyndylary kóp bolǵanymen, mýzeı sórelerine qoıylmaǵanyn aıtady. Onyń basty sebebi, bir kezderde jasalǵan jón­deý ju­mystary barysynda atrı­býsııa­larynyń joǵalyp ketýi­men, al ony sıpattaıtyn maman­dar­dyń biri zeınetke, endi biri­niń ómir­den ótip ketýine baılanysty. Mysaly, Máskeý mýzeıin­de turǵan bylǵary halatty óner­tanýshylar ózbektiki dep sıpat­tasa, Shanhaı mýzeıindegi qa­zaq kilemi uıǵyr halqyniki dep jazylǵan. «Peterborda halyq­aralyq mádenı forým aıasynda ımperatordyń farfor zaýytyna jolym tústi. Ekskýrsııa barysynda 1905 jyly Reseı sýretshisi salǵan aq farfordan qoıylǵan sáýkeledegi qazaq qyzyn kórip, tańdanysymdy jasyrmadym», deıdi Aıjan Ábdimanapqyzy. Sonda zaýyt mamany «Bul qazaq emes, qyrǵyz qyzy» dep jaýap berdi. Patshalyq kezeńde qazaq­tardy «qyrǵyz» dep ataǵan ári qyrǵyz-qazaq qyzdarynyń bas kıiminde aıtarlyqtaı aıyr­ma­shylyq bar ekendigin túsin­dirgenine qaramastan, dálelderdi zaýyt mamandary qaperine al­maǵanyna qynjylady. «Keıin­nen zaýyt basshysyna ar­naıy hat joldadym. Biraq Ermıtaj mamandary bergen jaýapqa sáıkes sáýkeleli qyz qyrǵyz qyzy bolyp qala berdi. О́nertanýshylardyń halyqtar murasyn durys sıpattamaýy saldarynan osyndaı olqylyqtar kezdesedi. Bul – memlekettik másele. Tipt­en EKSPO kezinde Reseı mýzeı­lerinen ákelingen qazaq dalasyna tán, erekshe tehnologııa­men daıyndalǵan jádigerlerdi kór­dik. Sondyqtan elimizde qol­­danbaly dekoratıvti óner týyn­dylaryn damytatyn kez keldi» degen óner janashyry atakásip arqyly sheberlerdiń ha­lyq­­aralyq naryqqa shyǵýy ýaqyt kúttirmeıtin másele degen usy­nysyn qaıtalaı jetkizdi.

Aıjan Ábdimanap­qyzynyń bala kezinen shyǵarmashyl ortada óskeni  osy álemdi tolyqtaı tanýǵa yqpal etkendeı. Sýretshilikti tek daryndylar ǵana meńgeredi degen kóńil túkpirindegi tereń oıy túrli-tústi álemdi qa­ǵaz-qaryndashpen emes, jibek betindegi jipti órnekter arqyly tanımyn degen sheshimge jetelep keldi. Qatelespepti. Endigi maqsat – ulttyq buıymdardy dúnıe júzine áıgileý.

ALMATY