Mekkedegi «Qazaq taqııasy»

Máshekeńniń jazýyna qaraǵanda, Mek­kege úshinshi ret barǵan qajylar áýeli qazaqtyń maskúbin (máshabyn) anyqtatyp, odan keıin ortalarynan rashod shyǵaryp, bola­shaqta qajyǵa kelgen qazaqtar turaq­taıtyn «Qazaq taqııasy» atty qonaqúı saldyryp, ony Qunanbaı qajynyń atyna jazdyrǵan. Keıin qonaqúıdi ormanshy Hasen shaıqy daýlap alǵan, odan keıin toqal arǵyn Eshmuhamed daýlaǵan, bul kúnde taqııa Dosjan halfeniń atynda eken, deıdi (M.Kópeıuly. Qazaq shejiresi, Almaty «Jalyn». 1993 j. 11-b). Máshekeń «osyny jazyp otyrǵan men 70 jastamyn» dege­nine qaraǵanda, taqııanyń Dosjan hal­fe atyna jazylýy 1928 jyly iske asqany.

Qonaqúıdi 1905 jyly qarasha aıynda qajylyqqa attanyp, 1906 jyldyń 28 naýryzynda qasıetti sapardan oralǵan Shákárim Qudaıberdiuly óz kózimen kórgen. Qajynyń balasy Ahat Shákárimulynyń esteliginde: «Qasıetti Mekke qalasyna barǵan Shákárim atasy Qunanbaı basshylyǵymen salynǵan taqııany (tákıeni) izdep, taýyp barady. Biraq «menen buryn basqa qajylar kirip qalǵan eken. Olardy renjitpeı, páter alyp tústim» deıdi qajy (Ahat Shákárimuly. Qajylyq sapary // Abaı. – 1994. – № 9. – 37 b.).

Mekke sapary jaıly jáne atasy Qu­nan­baı týraly jazǵan Shákárimniń «Atam jaıly aıtsam» degen esteligi bar. Osy jazbada qajy: «Qunanbaı atam 1874 jyly qajyǵa barǵanda qazaqtar túsetin Mekkede bir taqııa úı satyp alyp, qudaıy qylyp edi. Men paqyr 1905 jyldan 1906 jylǵa qaraı qajyǵa barǵanda taqııany kórdim. Kishi júzden Sultan degen ǵalym jigit ıe bolyp tur eken. Basynda qajy marqumnyń qoıǵan kútýshisi Qanatbaı sopy edi. Ol kisi ólgen soń kempiri qolyn­daǵy jıen qyzyn Sultanǵa berip, taqııaǵa ıe qylypty. Biraq Sultan aıtty: taqııaǵa men ıelik qylǵanmen bul kúnde ol Kishi júz Dosjan qajynyń atynda jazýly tur» degen derekti alǵa tartady.

Kelesi bir derekke nazar aýdaraıyq. 1937 jyly Altaı-Sháýeshek ólkesinen bir top qazaq qajylyqqa barǵan. Osy­lardyń ishinde 15 jastaǵy bozbala, keıin túrkııa­lyq aqsaqal atanǵan Dálelhan Janaltaı bolǵan. Osy kisi óziniń 2000 jyly Alma­tyda jaryq kórgen «Qıly zaman – qıyn kúnder» atty esteliginde, Mekkege kelgen bizdi ózbek Abdýlla Buharı degen adam qabyl alyp, qaladaǵy qazaqtardyń dáleli (kútip alýshysy) Qusaıyn Surýjı degen adamǵa tapsyrdy. Ol kisi bizdi burynnan beri qazaqtar túsetin qonaqúı – qazaq taqııasyna ákeldi dep eske alady.

Dálelhan atamyz 1950-jyldary týǵan jerin tastaı kóship Úndistanǵa aýyp keledi. 1955 jyly Úndistan atynan ekinshi ret qajylyqqa barady. Osy saparynda atamyz 1937 jyly ákesimen birge túsken qazaq taqııasyn kórgenin, biraq bulardy Záını Kóshek degen túrik dáleli qabyldaǵandyqtan bara almaǵany jaıly jazyp, «men barǵanda qonaqúıdiń burynǵy dáleli Qusaıyn Surýjı qaıtys bolyp, inisi Abdýlla Surýjı ıe bolyp otyr eken» deıdi (D.Janaltaı. «Qıly zaman – qıyn kúnder». – Almaty: DQQ, 2000 j. 125-b). Joǵarydaǵy derekterge qaraǵanda 1955 jyldary «Qunanbaı taqııasy» aman-esen turǵany anyq.

Jýyqta taǵy bir derektiń ushyǵy shyq­­ty. О́tken jazda ýmra qajylyq paryzyn óteýge barǵan astanalyq Jandos Qonyspaev degen jas azamat Aýǵanstanda dúnıege kelip, Mekkede erjetken Isa degen qazaq balasymen tanysady. «Isanyń taǵdyry árkimniń mańdaıyna jazy­la bermeıtin oqıǵalarǵa toly. Bala kezin­de zámzám bulaǵynyń basynda shomy­lyp ósipti. Ol kezde zámzámniń bula­ǵy Ibrahım maqamynyń tusynda eken... Kóz ashqaly Mekkede óskendikten kóp nársege qanyq, shahar tarıhyn da jaqsy biletin bop shyq­ty», deıdi Jandos Abýmýtalıfuly.

Ekeýara áńgime barysynda Isa baýyrymyz: «Meniń bala kezimde, ıaǵnı 1980- jyldary Ál-Haram meshitine jaqyn orna­las­qan qazaq taqııasyna baryp, ishine kirip únemi dáret jańartatyn edim. Qasynda ózbek, uıǵyrlardyń da dáleli (ókildigi) birge edi. Ana ekeýine qaraǵanda, qazaq dáleli úlken ári eńseli kórinetin. Keıin arabtar baıyp ketip, sol mańdaǵy jataǵan úılerdiń bárin kúrep tastap jańadan bıik qonaqúıler saldy» demesi bar ma.

Myna jańalyqqa eleń etken azamattar «Sen kórgen qazaq taqııasy qaı jerde orna­lasqan edi?» dep suraıdy ǵoı. Isa: «Ál-Haram meshitinen alys emes jerde «Suq Saǵır» dep atalatyn shaǵyn aýmaq boldy. Osy aýdannyń meshitke qaraǵan betin­­de taqııa turatyn. Dál qazir taqııanyń ornyn­­da «Dar ál-Taýhıd» atty qonaqúı tur».

Al myna bir sýret erterekte tú­siril­gen «Suq Saǵır» aýdanynyń meshitke qara­ǵan aýmaǵy eken. Iаǵnı, Isa baýyry­myz aıtyp otyrǵan tuspal osy. Sýrettegi jypyrlatyp retsiz salynǵan kóne úıler­diń biri «Qazaq taqııasy» bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni taqııanyń ornyna salynǵan «Dar ál-Taýhıd» qonaqúıi dál osy jerde. Ál-Haram meshitine irgesi tıip tur. Qalaı desek te,­ ­Qunekeńder qazyǵyn qadaǵan qazaq taqııa­^­synyń soraby bertinge deıin saq­tal­ǵan kórinedi.