– Erlan myrza, Qaraǵandy qalasynda bıyl 13 qańtar kúni ótken qala kósheleriniń ataýlaryn ózgertý jónindegi kópshilik tyńdaýda eldi eleń etkizgen málimdeme jasadyńyz...
– Jalpy jıyndarda kósemsigendi unata qoımaımyn. Biraq sol jerde sóıleýge májbúr boldym. Meni ıtermelegen – zaldaǵy janjaldyń ýshyǵýdyń sál aldyndaǵy jaǵdaıy edi. Bir-eki jas blogerdiń «Bosqa aqsha shyǵyndap, osynyń ne qajeti bar edi?», «Odan da ol qarjyny kómekke zárý basqa salaǵa nege jumsamasqa?», degen syńaıdaǵy sózderi namysyma qamshy bolyp tıdi. Qarap tursam, jańaǵylardyń suraǵy jaýapsyz qalatyn túri bar. Sol kezde ortaǵa shyqtym da, «Eger qajet bolsa, osy ózgertýlerge ketetin shyǵynnyń bárin «Nátige» kompanııasy óz moınyna alýǵa ázir» degen málimdeme jasadym. Mundaı qadamǵa, birinshiden, zaldaǵy urys-keristiń bultyn seıiltý úshin, ekinshiden, jastarǵa rýh berý úshin, úshinshiden, aıaq astynan aqsha sanaı qalǵan «únemshilderdiń» aýzyna qum quıý úshin bardym.
Ras, 35 mln teńge degen sút kompanııasy úshin kóp aqsha. Shynyn aıtqanda biz jylyna 70 mln teńge tabys tapsaq, qýanamyz. Sút degenińiz munaı emes qoı. Biraq áńgime ulttyq múddege kelip tirelgende qarjy máselesi keıinge shegerilýi tıis. Hakim Abaıdyń ózi «Paıda oılama, ar oıla», dedi emes pe?!
Meniń oıymsha, dál osyndaı máselelerge kelgende, ultaralyq arazdyq qozbaýy tıis. Máselen, osy kópshilik tyńdaýǵa kelgende qolyna keńestiń qyzyl týyn ustap, qalt-qult etip júrgen bir keıýanany kórdim. Ádeıi janyna baryp qarap edim, álgi týda «171-ıa strelkovaıa Idrısko-Berlınskaıa Krasnoznamennaıa ordena Kýtýzova dıvızııa» degen jazý tur. Iаǵnı, bul kisiniń kún tártibindegi máseleni talqylaýǵa kelgen túri joq. Qaqtyǵysqa kelgen jannyń keıpin tanyǵandaı boldym keskininen. Taǵy bir egde áıelmen sóılesip edim, «1840-jyldary meniń ata-babamdy Abylaı han men Buqar jyraý shaqyrǵan», dep ótirikti shyndaı soǵyp tur. Tarıhtan múldem habary joq, jylaısyń ba, kúlesiń be?.. Onymen qoımaı, «Eger Lenın bolmasa, men dúnıege kelmes edim», degenin qaıtersiz...
Sol kezdesýde qazaqtyń jalyndaǵan jastaryna qatty rıza boldym. Olar eki tilde óte saýatty sóılep, tarıhty tereń biletindikterimen, bolashaqqa degen maqsattarynyń aıqyndyǵymen erekshe tánti etti.
Osy jerde aıta ketkim keletini, damyǵan elderde mundaı qoǵamdyq máselelerdiń kúrmeýin úkimettik emes uıymdardyń ózderi-aq sheship tastap otyrady. Al bizde, ókinishke qaraı, ókimetke qol jaıý áli kúnge deıin joıylmaı keledi.
Men de ultyn súıetin ulannyń birimin. Adamzatqa ortaq qundylyqtar da maǵan jat emes. Mysaly, jıynda orys ultynyń eki ókili úshin qol kóterip, daýys berdim. Onyń biri Potanın bolsa, ekinshisi – Zataevıch. Ekeýiniń de qazaqqa sińirgen eńbegi orasan zor.
Sonymen qatar «ultshyl» Erlan eki qazaqqa qarsy daýys berdi. О́ıtkeni olardyń eldiń esinde qalatyndaı eńbegi joq edi. Keńes ókimeti kezinde kommýnıstik partııanyń qatardaǵy qyzmetkeri bolǵan.
Bizde basqa ulttardan kelgen bir dúmbilezdeý daǵdy bar. Kóshelerimizdi uly adamdarymyzdyń famılııasymen ataımyz. Máselen, astanamyzda «Qudaıberdıev» dep atalatyn kóshe bar. Sony «Shákárim kóshesi» dese qulaqqa qandaı jaǵymdy estiler edi? Qaraǵandydaǵy basty dańǵyldy «Qalqamanuly dańǵyly» dep emes, «Buqar jyraý dańǵyly» dep júrmiz ǵoı. Sol sııaqty oblys ortalyǵyndaǵy kósheni «Qasym aqyn kóshesi» nemese «Aqyn Qasym kóshesi» dep atasaq, áldeqaıda durys bolar edi dep esepteımin. Osy sharýanyń basy-qasynda júrgender bolashaqta muny qaperge alsa degen tilek bar.
Qaraǵandyda esimi uzynnan-uzyn jatqan kóshege berilgen Krıvogýz degen kisiniń ómir tarıhyn zerttedim. Keńes ókimeti ornar kezde aqtardyń áskerinde bolypty. Odan keıin qyzyldar qataryna ótken. Al endi, bulardyń «Aq qashyp, qyzyl qýǵan» alasapyran zamanda sovdeptiń múshesi bolyp, qazaqtyń jerinde qandaı zorlyq-zombylyq jasaǵanyn biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Bir sózben aıtqanda, Lenın ketti me, Krıvogýz da qosa ketýi tıis.
Jıynnyń sońyna taman jergilikti bir gazettiń tilshisi kelip, «Sizdiń bul pozısııańyz patrıottyq sezimnen týyndaǵan ba?», dep suraq qoıdy. Sonda: «Tek qana sol maǵynada dep qabyldaǵan durys emes shyǵar. Men, balalaryma tarıhty aıtyp otyramyn. Lenın qurǵan Keńes ókimeti týraly, olardyń qazaqqa jasaǵan qııanaty jaıynda aıtqanymda, olar maǵan «Endeshe, nege bizde Lenın kóshesi bar?», degen suraq qoıady... Túsinesiz be, men jaýap taba almaı tosylamyn», dedim.
– Siz orys tilinde óte saýatty jáne jatyq sóıleıdi ekensiz. Qazaq tilinde sóılegende de oıyńyzdy kóbinese ádebı tilmen jetkizýge tyrysatynyńyzdy baıqadyq. Kásipkerler arasynda mundaı ustanymdaǵy adamdar jıi kezdese bermeıdi...
– О́mir boıy oryssha oqydym. Tek jıyrma bes jasymda ǵana qazaqsha oqýdy, jazýdy úırene bastadym. Sol kezde «Egemen Qazaqstan», «Jas alash» gazetterin jazdyryp alatynmyn. Otyzdan asqan kezimde «Abaı jolyn» qazaqsha oqyp shyqtym. Negizi, bul shyǵarmany on eki jasymda oryssha oqyǵan edim.
Otyz jastan asqan kezde «Meniń atym Qoja» degen kitapty oqydym. Súısinip oqydym, qarshadaı balanyń patrıottyǵy, obrazynyń shynaıylyǵy, sezimtaldyǵy keremet áser etti.
Byltyr bir dosym Dýlat Isabekov degen jazýshynyń kitabyn oqýǵa keńes berdi. «Sizdiń qundylyqtaryńyzǵa saı keledi ol kisiniń shyǵarmalary», dedi. Sodan Dýlat Isabekovti oqı bastap edim, ózim úshin buryn beımálim bolyp kelgen ǵajap álemniń esigin ashtym. Sizge ótirik, maǵan shyn, jazýshynyń kitaptaryn oqý úshin jumystan úıge jetkenshe asyǵatynmyn. Budan bólek, bizdiń kompanııada is qaǵazdary túgelge derlik qazaq tilinde júrgiziledi. Muny bıznestiń bir mindeti dep sanaımyn.
– Qazir siz stýdentter men mektep oqýshylary aldynda semınarlar men trenıngter ótkizip júrsiz. Mundaı qadamǵa barýyńyzǵa ne sebep boldy jáne kózdegen maqsatyńyz qandaı?
– On eki jyl buryn on bestegi balamdy Almatydaǵy kolledjge oqýǵa jiberdim. Ondaǵy oıym úıden jyraqta óz betimen ómir súrýge daǵdylansyn degendik edi. Arada eki-úsh aı ótkende balam habarlasyp tur: «Bizde syrttan kisi shaqyryp, stýdenttermen kezdesý ótkizetin dástúr bar eken. Kóbi qyzyqsyz, ishti pystyratyn áńgime aıtady, uıqymyz keledi. Siz kelip, dáris oqysańyz jaqsy bolar edi», dedi. Sodan balamnyń kolledjine baryp, oqýshylarmen túrli taqyryptar boıynsha áńgimeler ótkizip turatyn boldym. Sol jerdegi sózderim unaǵan bolsa kerek, basqa jerlerden de shaqyrtýlar túse bastady. Sodan, Qaraǵandy ǵana emes, basqa da óńirlerdegi joǵary oqý oryndary, mektepter, kásipkerler shaqyra bastady. Qazaqstannyń qaı jerinde bolsa da sol kezdesýlerge óz qarajatymmen baramyn, gonorar alyp kórgen emespin.
Jastarǵa «Muhtar Áýezov, Shyńǵys Aıtmatov sııaqty klassıkterdi oqymasańdar, bızneste bolsyn, basqa salada da bolsyn tabysqa jete almaısyńdar», degendi mindetti túrde aıtamyn. Bolashaq kásipkerlerge «Meniń atym Qoja» kitabyn oqyńdar dep keńes berýden jalyqqan emespin.
Semınar ótkizgen kezderimde balalardan «Kásipker bolamyn degenderiń bar ma?» dep surap alamyn. Jartysynan kóbi qol kóteredi. «Robert Kııosakıdiń «Bogatyı papa, bednyı papa» kitabyn oqydyq», deıdi bári birdeı jamyrap. Men olardyń osylaı deıtinin aldyn ala bilip otyramyn. «Balalar, – deımin sonan soń, – meniń tilimdi alsańdar, sol kitapty órtep jiberińdershi». Sodan keıin nege olaı degenimdi taldap túsindirip beremin. Mysaly, atalǵan kitapta bylaı deıdi: «Meniń ákem tabysty emes, qarapaıym adam. Al dosymnyń ákesi, tabysty, aqshasy mol. Sol sebepti, dosym ekeýimiz onyń ákesinen úırenýge sheshim qabyldadyq...». Aý, sonda «Áke – asqar taý» degen qazaqtyń qundylyǵy qaıda? Ákesin qurmet tutpaǵan bala kúni erteń kimdi jarylqamaq?
Sol kitapta «Bıznes degen aqsha tabý» dep úıretedi. Al meniń ustanymym boıymsha, bıznes degen aqsha tabý emes, ol elge qyzmet etý, qoǵamǵa paıdaly bolý. Abaı: «Paıda oılama, ar oıla!», dep beker aıtpaǵan!
– Sizdiń ultshyl baǵyttaǵy ustanymyńyzdyń osynsha berik qalyptasýyna tikeleı kim áser etti?
– Eger siz aıtyp otyrǵan qundylyqtar shynynda meniń boıymnan kórinis tapqan bolsa, ol otbasyndaǵy tárbıeden tamyr tartady. Meniń sheshemniń tili keremet sheshen edi. Ol kisiniń bar-joǵy tórt synyptyq bilimi bolsa da, túısigi tereń, parasat-paıymy óte mol edi. Tańnyń atysy, kúnniń batysy úı sharýasymen júretin anamnyń eki qasıeti esimde máńgi saqtalyp qaldy. Birinshisi, ol kisi dastarqan basynda sózin maqal-mátelmen dámdep, ylǵı da ǵıbratty áńgime aıtyp otyratyn. Qoly qalt etkende, qolynan kitap túspeýshi edi. Qashan kórseń, sharýasyn bitirip tastaǵannan keıin synǵan qulaǵy jippen baılanǵan kózildirigin kıip alyp, kitap nemese «Juldyz» jýrnalyn oqyp otyratyn. Iаǵnı, boıymdaǵy jaqsy qasıet, ulttyq qundylyqtardyń eń asylyn anamnyń sútinen, ákemniń qanynan aldym dep esepteımin.
– Qazir aqyly túrde trenıng, semınar ótkizetin spıkerler kóbeıdi. Osyǵan kózqarasyńyz qandaı?
– Qazaq – sengish halyq. Negizi, bul jaman qasıet emes. Biraq aramza bıznes-trener kezdesse, budan qazaq ońbaı taıaq jeıdi. Jalpy, jurt aldyna shyǵyp, sóz sóılep, aqyl aıtý úshin tereń bilim kerek, parasat-paıym qajet, adamnyń ózine degen senimi zor bolǵany jón. Al endi, bıznes-trenerdiń aıtar oıy, jastarǵa berer paıdaly keńesi mol, eń bastysy nıeti taza bolsa, onda nege el aldyna shyqpasqa?!
– Qaıyrymdylyq istermen, mesenattyq jasaýmen udaıy aınalysatynyńyzdy jaqsy bilemiz. Osy jaıynda az-kem aıta ketseńiz.
– Bul taqyryp týrasynda sóz qozǵaǵandy asa unata qoımaımyn... Biraq, surap otyr ekensiz, shet jaǵasyn aıtaıyn. Tabysymnyń basym bóligi ıgi isterge jumsalatyny ras. Degenmen, mańdaıtermen kelgen maldy ońdy-soldy shashýǵa jol bergen de emespin. Álbette, qaıyrymdylyq bıýdjeti bir-eki jyl buryn jazylyp, bekitiledi. Bul jerde belgili bir strategııalyq baǵyt ustanatynymyzdy aıtqym keledi. Negizinen bilim salasyna kóńil bólip, jastardyń oqýǵa, ǵylymǵa qushtarlyǵyn arttyryp, qoldaýdy maqsat etemiz. Mektepterge, bilim oshaqtaryna jıi baratynymyzdyń bir sebebi de osynda jatsa kerek. Negizinde, bul ıgi isterdi taza nıetimmen jasaımyn jáne muny áleýmettik jelide nemese basqa da joldar boıynsha jarııa etip, jarnamalaýǵa nemese dabyra qylýǵa múlde qarsymyn.
Mektepterge jıi baratynymyzdy aıttyq. Sondaı kezdesýlerdiń birinde er balalardyń dárethanasyn ádeıi baryp kórdim. Kirsem, qatar-qatar turǵan alty ýnıtazdyń arasy bólinbegen. «Balalarǵa jaqsylyq týraly áńgime aıtqansha, olardyń dárethanasyn durystap berip, jaqsylyq jasasańshy», degenim esimde ózime ishteı. Sodan, mektep dırektorynan ruqsat aldym da, santehnıkamen aınalysatyn kásipker dostaryma habarlasyp, álgi dárethananyń ishin standartqa saı etip jóndep berdim. Soǵan kóp aqsha da ketken joq: bar-joǵy 600 myń teńgedeı jumsaldy-aý deımin. Sóıtip júrip, búginge deıin tórt mekteptiń dárethanasyn dál osylaısha retke keltirip berdim. Endi myna qyzyqty qarańyz: sol dárethanalarǵa jóndeý júrgizgen kásipkerler kele-kele tólengen aqshadan bas tarta bastady. Iаǵnı, olar da qaıyrymdylyq jasaýdyń qasıetti is ekenin, onyń saýabynyń mol bolatynyn sezindi. Tipti keıde zeınet jasyndaǵy adamdar da kelip, ózderiniń úlesin qosqysy kelip, nıetterin bildirip jatady. Mine, osyndaı ıgi ister adamnyń janyn semirtedi. Jaqsy istiń sharapaty degen osy.
– Qazir sizdi bilim mekemeleri jıi shaqyryp turady eken. О́skeleń urpaq ókilderimen kezdeskende qandaı ózekti taqyryptar týraly áńgime qozǵaısyz?
– Iá, mektepter jıi shaqyryp turady. Tipti, keıbirine ózim baryp júremin. Jasóspirimdermen áńgimeden erekshe lázzat alamyn. Árbir kezdesýde jas urpaqtyń sanasyna eldi, jerdi, ultty súıýdiń, ıaǵnı otansúıgishtiktiń dánin sińirýge tyrysamyn.
Jas býyn ókilderiniń qyzyǵa tyńdaǵany maǵan qýat beredi, qaıyrymdy isterge shabyttandyrady. Olardyń boıyna izgiliktiń nárin quıý úshin ózim de jatpaı-turmaı izdenemin.
Kezdesýlerde ylǵı kitap oqıtyn jastardy kótermeleýge tyrysamyn. Kúshine ǵana senip, odyrańdap júretin balalardy ádeıi solardyń aldyna jyǵyp berip otyramyn. «Áli-aq kóresińder, qara kúshine ǵana senip júrgen áperbaqandar biraz jyldan keıin kitap kemirgen «botanıkterden» qaryzǵa aqsha surap júretin bolady», degendi qaljyńǵa jyqqandaı qylyp otyryp jıi aıtamyn. Sondaı kezderde baıqap otyramyn, meniń osy sózderimdi aýdıtorııa durys qabyldap jatady. Ustazdar da dán rıza.
Qoryta aıtqanda, eń basty maqsatym – jastarymyzdyń bilimdi, mádenıetti jáne kórkem minez ıesi bolyp qalyptasýyna az da bolsa úlesimdi qosý. Iá, jastarymyzdyń minezdi bolǵany kerek. «Ultqa qyzmet bilimnen emes, minezden», dep Alashtyń kósemi Álıhan Bókeıhan tegin aıtpaǵan ǵoı!
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY
