Ala-qula jumys nemese toptyq sý qubyrlarynyń bolashaǵy qandaı?

Oblystaǵy basqa aýdandar sııaqty Ertis, Maı aýdandarynyń jurtshylyǵy da aýyz sýǵa zárý. Osydan on jyl buryn bul máseleni aýyldarda keshendi blok modýlin (KBM) ornatý arqyly jasaımyz, aýyldar sýǵa qarq bolady dedik. Bastama jerde qalǵandaı. Aýyldardy ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sýmen qamtamasyz etý jyl saıynǵy joldaýlarda aıtylyp keledi. Bul áleýmettik-eko­nomıkalyq jańartýdyń alǵysharttarynyń biri, óıtkeni, halyqtyń densaýlyǵy qandaı sý iship otyrǵanymen baılanysty. Jergilikti basshylardyń KBM-dardyń aýyldardyń sýǵa degen qajettilikterin óteı almaıtynyna kózderi jetti. Burynǵy toptyq sý qubyrlaryn qaıtadan jańǵyrtatyn jańa jobalardy qolǵa alý kerektigin túsindi. Sóıtip, respýblıkalyq bıýdjet esebinen eki aýdandaǵy toptyq sý qubyryn qaıtadan qalpyna keltirý jónindegi sheshimge de qol jetkizdi.

Oblystaǵy basqa aýdandar sııaqty Ertis, Maı aýdandarynyń jurtshylyǵy da aýyz sýǵa zárý. Osydan on jyl buryn bul máseleni aýyldarda keshendi blok modýlin (KBM) ornatý arqyly jasaımyz, aýyldar sýǵa qarq bolady dedik. Bastama jerde qalǵandaı. Aýyldardy ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sýmen qamtamasyz etý jyl saıynǵy joldaýlarda aıtylyp keledi. Bul áleýmettik-eko­nomıkalyq jańartýdyń alǵysharttarynyń biri, óıtkeni, halyqtyń densaýlyǵy qandaı sý iship otyrǵanymen baılanysty. Jergilikti basshylardyń KBM-dardyń aýyldardyń sýǵa degen qajettilikterin óteı almaıtynyna kózderi jetti. Burynǵy toptyq sý qubyrlaryn qaıtadan jańǵyrtatyn jańa jobalardy qolǵa alý kerektigin túsindi. Sóıtip, respýblıkalyq bıýdjet esebinen eki aýdandaǵy toptyq sý qubyryn qaıtadan qalpyna keltirý jónindegi sheshimge de qol jetkizdi.

2010 jyly elimizde qabyldanǵan «Aq bu­laq» baǵdarlamasy aıasynda oblystaǵy «Be­lo­vod jáne Maı toptyq sý qubyrlaryn qaıta qurý» týraly ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jumystary bastaldy. Bul jobany abyroıly atqaryp, aýyldarǵa sý jetkizip berý min­deti – tapsyrys berýshi Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń Sý resýrstary komıtetine júkteldi.

Ertis aýdanyndaǵy jalpy uzyndyǵy 388,4 shaqyrym Belovod toptyq sý qubyry boıynsha jobany júrgizýshi «OST-Proekt» JShS, Bas merdiger – astanalyq «Spesplastvodstroı» JShS. Qurylystyń jalpy quny 5,7 mlrd. teńge. 2010-2011 jyldary ıgerilgeni 1 mlrd. 498 mıllıon teńge. Al, 2012 jyly 2 mlrd. 324 mıllıon teńge bólinip, onyń 1 mlrd. teńgesi ıgerilgen. Sý qubyrynyń qurylysy 2013 jyly aıaqtalady dep josparlandy. Oblystyq tabıǵatty qorǵaý basqarmasynyń málimetterinshe, qazirgi kezde komıtettiń 2012 jylǵy 23 tamyzdaǵy haty negizinde sý qubyrlary magıstraldyq júıeleriniń qurylysy toqtap tur.

Maı aýdanyndaǵy toptyq sý qubyry boıynsha bas merdiger – Astana qalasyndaǵy «Sentrstroı-komplekt NS» JShS. Jobanyń jalpy quny 6,4 mlrd. teńge. Qurylys 2014 jyly aıaqtalyp, aýyldarǵa taza sý keledi dep júrgende toqtap qaldy. Igerilgeni – 349 mıllıon teńge.

Toptyq sý qubyrlary degeni­­­miz ne? Endi osynyń mánisine keleıik. Jalpy, Belovod toptyq sý qubyrynyń qurylysy 1970 jyly bastalyp 1979 jyly iske qosyldy. Torapty sý jelileriniń uzyndyǵy 1840 shaqyrym bolsa, onyń 420 shaqyrymy Ertis aýdanynyń aýmaǵynda. Oblystyń Ertis, Aqtoǵaı aýdandaryn, Kókshetaý oblysy, Omby oblysy aýyldaryn aýyz sýmen qamtamasyz etetin alyp sý qubyry jumys jasady. Qýaty saǵatyna 50 myń tekshe metr. Sý toǵandary, 1, 2-shi sý kóterý sorǵyshtary bar, syıymdylyǵy 3000 tekshe metr bolatyn 2 sý saqtaıtyn ydys, sýdy hımııalyq jolmen tazartatyn stansa, turǵyn úıler kesheni, ákimshilik jáne óndiristik nysandar Ertis aýdany aýmaǵynda ornalasty. Keshende júzge jýyq adam eńbek etti. О́kinishke qaraı, 1997 jyly ónerkásip, elektr qýatynyń tólemderine qaryzy úshin Belovod toptyq sý qubyry jumysyn toqtatty. Al, 2000-2002 jyldary ótken bankrottyq rásim nátıjesinde aty da, zaty da múlde joıyldy. Aýdan basshylyǵy jáne «Uly Ertis» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy bolǵan, marqum aǵamyz Janaıdar Ramazanov birneshe jyl boıy Belovod toptyq sý qubyrynyń jumysyn jandandyrýǵa áreket etti. Biraq jumys alǵa basa qoımady. Odan keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıteti, az shyǵyn jumsap, toptyq sý qubyrynyń jumy­syn jańartpaqshy bolyp jumys bastaǵan. Qubyrdy qaıtadan jańartý jumysynyń jobasyna kirispes buryn, 2004 jyly oblystyq aýyl sharýashylyǵy departamenti qurylystyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizderin daıyndap, memlekettik saraptama dan ruhsat ta aldy. Daıyndalǵan tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme arqyly sý jelilerin júrgizýdiń 3 jobasy usynyldy. Birinshisi tereń uńǵymalardy burǵylaý arqyly jerasty sýlaryn paıdalaný bolatyn. Alaıda, bul tásilge mán bermeı máselege nege mán berilmegenine biz qaıta oralamyz, sý qubyrlaryn tartýdyń 2009 jylǵy jobasy durys dep tanylyp, uńǵyma burǵylaý jumystary, jerasty sýlarynda mıneraldy qospalardyń kóptiginen (1 l. sýda 10 gr), jer astynan shyǵatyn sý mólsheriniń (debıt) azdyǵynan (sekýndyna 0,4-4,5 lıtr) jáne uńǵymalardyń tereńdigine (1100 metr) baılanysty, ókinishke qaraı, 2004 jyly jasalǵan joba qabyldanbady.

Sóıtip, Belovod toptyq sý qubyrynyń jobasy 2009 jyly qaıta daıyndalyp, jalpy quny 6256,0 mıllıon teńgeni quraıtyn joba memlekettik saraptamadan ótedi. Tapsyrys berýshi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıteti bolyp anyqtalady. 2010 jyly Sý resýrstary komıteti ótkizgen konkýrs jeńimpazy 5705,0 mıllıon teńgemen ótinish bildirgen Astana qalasynyń «Spesplaststroı» JShS qurylysty júrgizetin bolady. 2010-2012 jyldar aralyǵynda Isa Baızaq aýyly -Ertis-Qaraótkel-Qaraqudyq, Baızaq-Severnyı-Qaraaǵash, Baızaq-Maıqońyr baǵyttarynda barlyǵy 116 km. sý qubyry tartyldy. 10 kılovolttyq elektr jelisi saly­nyp, qýaty 630 kVt bolatyn 2 elektr qýa­tyn baqylaý pýnkti (KTP) qoıyldy. 1-shi kóterý sorǵyshynyń, sý jınaý ydystarynyń jumysy bastalady. Súzgi qurylǵylary men nasostyq stansalarǵa qajetti shuńqyrlar qazylyp, sý qoımalaryn qalpyna keltirip alady. Elektr jelileri de tartylyp, qury­lys-montaj jumystary atqaryldy. Ertis ózeniniń jıegine ornatylǵan nasostyq stansaǵa qajetti qujattar da jasalyp, jeri de resimdelgen. Merdiger kompanııanyń dırektory Dmıtrıı Nefedovtyń málimetinshe, jobaǵa qarastyrylǵan qarjynyń 198 mıllıon teńgeden astamy 2010 jyly ıgerilse, 2009 jyly 800 mıllıon teńge ıgerilipti. Al, 2011 jyly seriktestik 2 mlrd. 340 mıllıon teńgeni ıgerýleri tıis edi. Alaıda, sol jyly mamyr aıynda qarjylandyrý toqtatylyp, kásiporyn 1 mlrd. teńge ǵana ıger­gen kórinedi. Al, nasostyq, súzgilik stan­salarǵa ornatylatyn qurylǵylar Germa­nııadan ákelinipti. Qarjylandyrýdyń toqta­tylǵanyna qaramastan, kompanııa jumysty jalǵastyrypty. Biraq, taǵy da, ókinishke qaraı, 2012 jyly Sý resýrstary komıtetiniń sheshimimen jumys toqtatyldy.

Endi komıtettegiler ne deıdi, soǵan nazar salaıyq. Iаǵnı olardyń aıtýynsha, Ertis ózenin sý kózi retinde paıdalanyp, 27 aýyldy sýmen qamtıtyn uzyndyǵy 388 shaqy­rymdy quraıtyn sý jelilerinen bas tartý qajet. Bunyń ornyna jerasty sýlaryn paıdalanatyn jańa joba daıyndaý kerek. Al kerek bolsa! 2004 jyly sý komıteti bul jobany qajet etpeı qoldaryn bir siltep edi. Máseleniń mánisine kelsek, «qubyrdy qaıta­dan jańartý jumysynyń jobasyna kirispes buryn, 2004 jyly oblystyq aýyl sharýashylyǵy departamenti, qurylystyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin daıyndap, memlekettik saraptamadan ruq­sat ta aldy. Daıyndalǵan tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdeme arqyly sý jelilerin júrgizý­diń 3 jobasy usynyldy. Birinshisi, tereń uńǵymalardy burǵylaý arqyly jerasty sýlaryn paıdalaný bolatyn. Alaıda, bul tásilge mán bermeı, sý qubyrlaryn tartýdyń 2009 jylǵy jumys jobasy durys dep tanyldy», dep biz joǵaryda aıttyq.

Al, aýdandaǵy ózimizdiń sý mamandarynyń aıtýlarynsha, uńǵymalardy burǵylaýǵa, árqaısysyna mıneraldyq qospalardan (1l. sýda 10 gr.) tazartý júıesin ornatýǵa kem degende 1,5-2 jyl kerek. Onyń ústine jerasty sýlaryna barlaý jumystary júrgizilmegen. Aýdandaǵy 14 aýyldyń árbireýine keminde tereńdigi 600-1100 m bolatyn 3 uńǵyma (barlaý, paıdalaný qosalqy) burǵylaý kerek, shyǵatyn sý mólsheri sekýndyna bar bolǵany 0,4-4 lıtr. Komıtettegiler áýelgi jobany ózgertýge aýdandaǵy halyq sanynyń azaıýyn sebep etedi. 2004 jyly aýdanda 30 myń halyq bolsa, búgingi kúnge 20268 adam turady. Olaı bolǵan kúnde Sý resýrstary komıteti aýdannyń bolashaǵyn boljap, jergilikti sý mamandarymen, ákimdermen zertteý jumystaryn júrgizip baryp, ınvestısııalyq jobany qolǵa alýlary kerek edi. Al jańa joba boıynsha aýyldarǵa beriletin taza aýyz sýdyń ózindik quny qymbat. Eger 2010 jylǵy baǵa boıynsha 1 tekshe metr sýdyń baǵasy 67 teńgeni qurasa, jerasty sýlaryn paıdalanǵan jaǵdaıda (salystyrýǵa blokmodýldik sý baǵasy alynǵan) sýdyń ózindik quny 250-300 teńgeni quramaq. Aýyldardyń búgingi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn eskergende bul óte tıimsiz. Ekinshiden, sý tartý qurylysynyń negizgi talaptary men erejeleri oryndalmaıdy. Jalpy, ereje boıynsha sý aýyldaǵy ár úıge tartylyp, sý shyǵynyn esepteıtin qondyrǵylar qoıylýy tıis. Mysaly, 2012 jyly Ertis aýdanynyń Golýbovka aýylynda sý tartý júıesi jańartylǵanda, sý ár úıge jetkizilip 312 sý shyǵynyn esepteıtin qondyrǵy ornatyldy. Aýdandaǵy sý mamandarynyń aıtýlarynsha, endigi jerde aýyldardyń jaǵdaıyn eskere otyryp, halyq úshin sý torapty jelilerin qysqartylǵan kúıde qaldyrǵan jón. Iаǵnı barlyq tartylǵan qubyrlar boıyndaǵy, negizgi qurylys nysandaryndaǵy (1,2-shi sý kóterý stansalary, sý tazartý stansasy, sý saqtalatyn júıe) jumystardy tolyǵymen aıaqtaý qajet. Sonymen qatar, qubyrlar tartylǵan 12 aýylda, ár úıge sý tartý jobalaryn daıyndap, iske qosý qajet. Aýdandaǵy 15 keshendi blok-modýliniń 2-ýi jumys jasamaıdy. Búgingi tańda sý debıtiniń azdyǵynan (sekýndyna sý berý mólsheri), joǵarydaǵy barlyq nysandardy paıdalanýǵa berýge múmkindik bolmaı otyr. 2012 jyly 5 blok-modýl keshendi aýystyrý jumystary júrgizildi. Tipti, 36 aýyl turǵyndary sýdy az alatyndyqtan, blok-modýl keshenderin jumys jaǵdaıynda ustaý, jóndeý jumystaryn júrgizý aýdan bıýdjetine de shyǵyn keltirip otyrǵan kórinedi. Bir keshendi blok-modýl jergilikti bıýdjetke 500-752 myń teńge shyǵyn ákelse, jóndeý jumystaryna orta eseppen 15000-20000 myń teńge qarjy bólinedi eken. Qurylys ýaqytsha toqtatylǵanyna baılanysty 7,2 myń turǵyny bar 14 aýylǵa sý qubyrlary tartylmaı qaldy. Iаǵnı osy aýyldarda tereń uńǵymalardan (500-den-1000 metrge deıin) sý tazartý qurylǵylaryn ornata otyryp jergilikti sý qubyry júıesin salý nusqasy usynyldy. Biraq bul aýyldarda jerasty sý kózderiniń qoryn qaıta baǵalaý jumystary josparlanbaǵan, sebebi, toptyq sý qubyryn qaıta qurý barysynda jerústi sý kóziniń (Ertis ózeniniń) qory paıdalanylady

Endi Semeı polıgony zardabyn kórgen Maı aýdanynda qurylysy bastalǵan Maı toptyq sý qubyrynyń qurylysyna keleıik. Bul jobany júzege asyrý úshin jumys 2 kezeńge bólindi. Alǵashqy kezeńde qurylysqa 364,1 mıllıon teńge qarajat bólingen, sonyń ishinde 2010 jyly 199,2 mıllıon teńge ıgerildi. 2011 jyly josparlanǵan 164,9 mln. teńgeden, 49,4 mıllıon teńge ıgeril­di. О́tken jyly josparlanǵan jumystar júrgi­­­­zilgen joq, nátıjesinde 115,5 mıllıon teńge kólemindegi qarajat ıgerilmedi. Aýdan basshylyǵynyń aıtýynsha, Sý resýrs­tary komıtetiniń osy ýaqytqa deıin sý qubyrynyń negizgi magıstraldy trassasynyń qurylysyna, «Ertis ózeni jaıylmasy» Erekshe qorǵaýdaǵy memlekettik tabıǵı qorǵalymy aýmaǵynda ornalasqan kirme joldar úshin jer telimin resimdeý máselelerin sheshpeı otyr. Seriktestik basshylary aýdandyq ákimdikpen kezdesýden jáne kelissózder júrgizýden jal­tarýda. Sondyqtan jumys kestesinde kórsetilgen merzimge saı úlgermeý sebepterin anyqtaý jáne anyqtalǵan kemshilikterdi joıý jóninde sharalar qoldanýǵa múmkin bolmaı otyr. Komıtettiń málimeti boıynsha «Sentrstroı-komplekt NS» JShS sottyń sheshimine sáıkes yqylassyz merdiger dep tabylyp, jumystardyń oryndalý kelisimsharty buzylǵan kórinedi. Smetalyq quny 4,4 mlrd. teńge turatyn qurylystyń ekinshi kezeniniń jobalyq-smetalyq qujattaryn Sý resýrstary komıteti memlekettik saraptamadan ótkizýge tapsyrypty. Aýdan ákimi Nyǵman Pishenbaevtyń aıtýynsha, aýyl turǵyndary aýyz sý tapshylyǵyn kórip otyr. Jalpy, Maı toptyq sý qubyry 1980 jyldary salyndy. Sý qubyry 7-8 jyl boıy ıesiz qaldy, sol sebepten ishinara bóliktenip qaldy, sýqabyldaǵysh jáne sý qubyry oryndary jeke menshikke berilip, tipti, qurylys materıaly retinde satyldy. Sý qubyrynyń jalpy uzyndyǵy joba boıynsha 271 shaqyrym, 1981 jyly uzyndyǵy 71,2 shaqyrym birinshi kezeńi paıdalanýǵa berildi. Sý qubyrynyń basty ǵımaraty: sýqabyldaǵysh, tazartqysh oryndary, sýdy deńgeılik kótergish stansalary Baskól aýylynda ornalasqan. Bul sý qubyry Maı aýdanynyń 26 aýylyn jáne Aqsý aýdanynyń bir aýylyn sýmen qamtamasyz etýge tıisti bolatyn. 2001 jyly sý qubyrynyń jumysy toqtady. Sol sebepten Maı toptyq sý qubyryna qosylǵan aýyldar aýyz sýsyz qaldy. Ashyq sý kózderinen tasylatyn jáne qudyq sýyn paıdalanyp otyr. Jańa toptyq sý qubyry jobasy boıynsha sýqabyldaǵyshty qaıta qalpyna keltirý qarastyrylǵan, aldyn-ala zertteý jumystarynyń geologııalyq materıaldaryna súıene otyryp jańa uńǵymalardy burǵylaý, Baskól ýchaskesinde 7 uńǵyma jáne Maıtúbek ýchaskesinde 7 uńǵyma, sonymen qatar, jalpy uzyndyǵy 143,0 shaqyrym polıetılen qubyryn tóseý qajet. Qurylystyń birinshi kezeńiniń jalpy quny merdigerlik shart boıynsha 364 117 000 teńgeni quraıdy. 2011 jylǵa 164 899 251 teńgeniń jumysy josparlanǵan bolatyn, al merdigerdiń naqty oryndaǵan jumysynyń kólemi 49 469 775 teńge. 2011 jyly merdiger Baskól ýchaskesinde 7 uńǵyma jáne Maıtúbek ýchaskesinde 7 uńǵymany burǵylaý jumystaryn júrgizdi, sonymen qatar, joǵaryda atalǵan ýchaskelerde elektr baǵandary ornatylyp jáne jalpy uzyndyǵy 5,5 shaqyrym jol salyndy. Aýdandyq ákimdik jasalǵan jumystardyń sapasy tómen ekenin aıtady. Al ótken jyly josparlanǵan jumystardyń quny 115 429 475,7 teńge. Bul jyly tipti, merdiger bólingen qarajatty da ıgere almady. Aýdan ákiminiń orynbasary Manarbek Ahambaevtyń aıtýynsha, aýdandaǵy toptyq sý qubyry isten shyqqannan keıin halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda 2002 jyldary Maı, Jumysker, Saty, Malaısary, Kentúbek, Kóktóbe, Baskól Qaraterek, Abaı aýyldarynda KBM-dar paıdalanýǵa berildi. KBM-dar «Maı Servıs» memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń balansyna berilgen, búgingi kúni barlyq KBM-dar jumys jasap tur.

Oblystaǵy eki aýdandaǵy toptyq sý qubyr­lary qurylysynyń sońy ne bolady degen bizdiń saýalymyzǵa oraı oblystyq pro­­kýratýranyń bergen jaýaptaryna úńil­dik, bul nysandar prokýratýra tarapynan tek­serilmepti. Ertis aýdanyndaǵy Belovod top­tyq sý qubyry men Maı toptyq sý quby­ryn qaıta jaraqtandyrý máselesin 2012 jyldyń qarasha aıynda Prezıdent Ákimshiliginiń ókilderi kelip teksergeni belgili. Tekserýge oblystyq tabıǵat resýrstary basqarmasy, qarjylyq baqylaý ınspeksııasy, sáýlet-qurylys baqylaý jáne lısenzııalaý departamenti, sondaı-aq, oblys prokýratýrasy men qarjy polısııasy qatysty. Nysandardyń aqshalaı qarjylandyrýdyń bolmaýy sebebinen aıaqtalmaǵany anyqtaldy. Tekserý nátıjesinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine oblys ákimdigimen birlesip Belovod toptyq sý qubyry men Maı toptyq sý qubyryn ýaqytynda iske qosýdy qamta­masyz etý, atalǵan nysandar qurylysyn qar­jylandyrýǵa nazar aýdarýǵa qatań tapsyrma berilgen bolatyn. Biraq Prezıdent Ákimshiligi tarapynan berilgen tapsyrma da sol kúıi oryndalmaı qalǵanyn biz búgin osy maqalany jazý barysynda kórip otyrmyz.

Oblys basshylarynyń aıtýynsha, 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik «Aq bulaq» baǵdarlamasy óńirde oıda­ǵydaı júzege asyrylsa, jergilikti halyqtyń densaýlyǵy da edáýir jaqsara túsedi eken. Sondaı-aq, 2020 jylǵa deıin oblystaǵy aýyldardyń 80 paıy­zy ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etiledi. Bul kúnderi «Aýyz sý» baǵdarlamasy aıasynda 142 aýylda aýyz sýmen qamtý nysandary qalpyna keltirilgen. Bul rette 75 aýylda keshendik blok-modýlder ornatylypty. Bul maqsatqa 9 mlrd. teńge qarjy jumsalypty. О́ńirdegi jumys jasamaı turǵan 11 KBM-di jumysqa qosý úshin bıýdjetten qosymsha 27 mıllıon teńge bólinipti. Sýdyń ózi joq bolsa da, sýsha aǵyp jatqan qar­jy bar. Tipti, Ertis aýdanyndaǵy bir sý nysa­ny jeke bir adamǵa satylyp ketip, bul qondyrǵyny oblys basshylyǵy aýdannyń kommýnaldyq menshigine qaıtaryp alypty. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Álibek Nesipbekovtiń aıtýynsha, 2020 jylǵa deıin oblys boıynsha 412 aýyldy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtý josparlanýda. Bul úshin jyl saıyn 30-dan asa qurylystyń jobasy jasalady eken. 2012 jyly sýmen qamtý obektilerin iske asyrýǵa 2,6 mlrd. teńge bólindi. Aýyldyń 7 myń turǵyny aýyz sýǵa qol jetkizdi jáne 1700-den astam úıge sý eseptegish quraldar ornatyla otyryp ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosyldy. Oblystaǵy 1800 aýla ortalyqtandyrylǵan sýdy paıdalanady. О́ńirimizdegi 10 aýyldyń turǵyndary aýyz sýdy ózge aýyldan tasyp iship otyr. Ob­lystyq qurylys basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Esmuhanovtyń aıtýynsha, «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda taza aýyz sýmen qamtý nysandaryn salý úshin 2011-2012 jyldar aralyǵynda 3,5 mlrd. teńge bólingen. Onyń 97 paıyzy ıgerilipti. Osy jyldar aralyǵynda 12 nysan iske qosylǵan. Bıyl Ekibastuz-Maıqaıyń sý tartqyshynyń qurylys jumystary aıaqtalady dep kútilýde. Sondaı-aq, 2013 jyly Aqsýdyń Qalqaman, Ertis aýdanynyń Ertis jáne Sharbaqty aýdanynyń Galkın aýyldarynda sýmen qamtý nysanyn salýǵa 883 mıllıon teńge bólindi. Qosymsha 1 mıllıard teńgeden astam qarjy qajet. Basshynyń sózinshe, jerasty sý qorlarynyń anyqtalmaýy, jobalyq-smetalyq qujattardyń durys bolmaýy baǵdarlamalardy iske asyrýǵa bóget bolyp otyr. Oblystaǵy 6 jobanyń memlekettik tekserý qorytyndysy alynbaǵan. Jobalardyń qatarynda Ertis aýdanynyń Panfılov aýyly, Pavlodar aýdanynyń Presnoe jáne Lýgansk, Maı aýdanynyń Kóktóbe aýyldary, Kachır jáne Baıanaýyl aýdandarynyń ortalyqtary bar. Osy kemshilikterdiń saldarynan áli kúnge deıin jobalardy qarjylandyrý tetikteri anyqtalmaǵan. Oblys ákiminiń orynbasary Nurjan Áshimbetovtiń aıtýynsha, byltyr elimizdiń qurylys isteri jónindegi komıtetine oblystaǵy 13 sýmen qamtamasyz etý nysanynyń jobasy usynylyp, úsheýine qarjy bólinipti. Al, qalǵan 10 joba aýdan ákimderiniń salǵyrttyǵynan qabyldanbady degen sóz. Qos keshenniń aıaqtalýy Gúlnár Dosjanova basqaratyn oblystyq má slıhattyń ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý máseleleri jónindegi turaqty komıssııasynyń nazarynda. Depýtattar jumys barysymen tanysýǵa jıi baryp turdy. Belgilisi, Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlarynyń qaıta qurý jumystaryna arnalǵan tenderlerdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Sý komıteti júrgizdi. Biraq, tenderlik komıssııada jergilikti Sý res­ýrstary qubyrlarynyń jaǵdaıyn biletin ne aýdannan barǵan, ne oblystan qatysqan ókilder joq. Bar máseleniń má­nisi sonda, merdiger uıymnyń jergilikti bılik organdarmen baılanysta bolmaǵandary anyq.

– Jalpy, Maı jáne Belovod toptyq sý qubyrlary áleýmettik mańyzy bar nysandar. Sondyqtan turǵyndar eki nysannyń 2014 jyly iske qosylyp, Maı jáne Ertis aýdandary turǵyndarynyń sýmen qamtamasyz etilýin talap etip otyr, – deıdi oblystyq máslıhattyń depýtaty Gúlnár Dosjanova.

Iаǵnı bul nysandardyń ákimshisi Sý resýrs­tary komıteti bolǵandyqtan, qubyrlardy qaıta qurý jumystary boıynsha tenderdi atalǵan komıtet ótkizdi. Biraq bul nysandar Pavlodar oblysynda ornalasqanyn, jergilikti halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etýge arnalǵan baǵdarlama ekenin eskerý kerek. Sondyqtan jergilikti bılik organdary jáne depýtattardyń zańmen qarastyrylǵan ókilettikteri sheńberinde bul jobalardyń iske asyrylýyn qadaǵalaý qajet. Aýdannyń 21 aýylynda zertteý jumystaryn júrgizip, aýylishilik jeliniń jobalyq qujatyna 180 mıllıon teńge qajet dep tapqan. Al, KBM qurylǵylarynyń jumysyna keler bolsaq, keıbir KBM-dar tipti qoldanysqa berilmek túgili, eshbir mekemeniń esebine alynbaı, qaraýsyz qalypty. Búginde Ertis aýdany boıynsha esepte 15 KBM tur. Onyń beseýi jumys istemeıdi. Bul bestiktegi tórt KBM orna­tylǵannan beri eshqandaı mekemeniń balansynda joq. Memlekettik komıssııa bul KBM-derdi qabyldamaǵan. Qyrýar qarjy jelge ushty. Bıyl halyq dabylynan soń KBM máselesi oblystyq máslıhatta qaralyp, 36 mıllıon teńge bólinipti. Endi Qyzyljar, Isa Baızaqov, Lýgovoı jáne Uzynsý aýyldarynda qaraýsyz qalǵan KBM-der qalpyna keltirilmek. Bir oblystaǵy ınvestısııalyq joba sanalatyn eki úlken sý kesheni Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlarynyń jaǵdaıy, mine, osyndaı. Eki aýdandy basqarǵan basshylar Keńes ókimeti tusynda salynǵan toptyq sý qubyrlaryn talan-tarajǵa saldyrmaı saqtap qalsa, jaǵdaı mundaı kúıge túspes edi.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan».

Pavlodar oblysy.