Rasynda halqymyzdyń baýyrmaldyq, adamgershilik, ımanı qasıeti bolmasa júzdegen etnos ókilderin baýyryna basyp, basynan sıpap, táńir buıyrtqan nesibesin bólip berer me edi. Abaı atamyz 14-shi qara sózinde, raqymshyldyq, meıirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oılaǵandaı olarǵa da bolsa ıgi edi demek, bular – júrek isi, deıdi. Iаǵnı dananyń joǵarydaǵy sózi «Adamdardy jaqsy kórmeıinshe, ózińe tilegen jaqsylyqty basqalarǵa da tilemeıinshe shyn musylman bola almaısyń» degen ıslam ósıetimen ushtasyp jatyr.
Osy oraıda, qazaqtyń baýyrmaldyǵy jaıly myna bir oqıǵany áńgimege tuzdyq retinde tolǵaı otyraıyn. «Egemen Qazaqstan» gazetinde tehnıkalyq redaktor jáne kompıýterlik dızaın isine jaýapty Záýresh Nuǵmanova degen qaryndasymyz bar. Týǵan jeri – Reseıdiń Volgograd oblysy.
– Úshinshi synypta oqyp júrgen kezim edi, – deıdi Záýresh Esmaǵulqyzy. – Ákemmen birge qala shetinde ornalasqan asa iri áskerı qosynǵa keldik. Mundaǵy óńirlik áskerı qurylymnyń komandıri general-leıtenant aǵaı ákeıdiń jan dosy edi. Ekeýi únemi ańǵa birge shyǵatyn ári bala kezden birge ósken eskiniń adamdary-tyn.
Kelgen sharýamyz túgesken soń syrtqa bettep bara jatyp, qosynnyń sherý alańynda shúpirlep turǵan soldattardy kórdik. Barlyǵy Qyzyl Armııa sapynda boryshyn óteýge kelgen jas sarbazdar eken. Ákeı olarǵa tańyrqaı qarap: «Taýyqtyń úrpek balapandary sııaqty sap-sary ári bir-birinen aýmaıtyn óte bir qyzyq dúnıe eken» dep tyń kóriniske bajaılaı qarap bara jatyp, kenet «anany qara» dedi tańdanyp. Jalt qarasam, sap-sary balapandardyń arasynda qarǵanyń balasyndaı qap-qara bireý tur. Ákeı: «Oıbý, myna jalǵyz qazaq balasy jat jerde qalaı kún kóredi, obal-aı» dep, kúńirenip ketti. Jaqyndap baryp qara baladan «qaıdan keldiń?» dep surady. Anaý «Qazaqstannanmyn» dedi. «Qyzym urysta turys joq, men ana general dosyma sóıleseıin, myna balany úıge alyp keteıik», dedi ákem.
Sóıtip qara balany generalmen kelisip úıge alyp keldik. Eki jyl tapjylmaı bizdiń úıde turatyn boldy. Odan keıin áskerı boryshyn ótegen esebinde eline qaıtady. Qara balanyń ulty dúngen, aty – Gera eken. Qapshaǵaıda týyp-ósipti. Qazaqsha ájeptáýir biledi, orysshasy da jaman emes.
Másele qara balanyń ultynda emes, qazaq jerinde týyp, qazaqtyń aýasyn jutyp, túri qazaqqa uqsaǵan beıýaz beıneni kórgen qıyrdaǵy bir qazaqtyń baýyrmaldyǵy oıanyp, ony tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı baýyryna basqandyǵyn aıtpaısyz ba?! Mine, bul qazaqtyń baýyrmaldyǵynyń naqty dáleli emes pe?!
«Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep ardaqty Abaı atamyz aıtqandaı nemese ataqty jyraý Buqar babamyzdyń «Aınala almaı at ólsin, aıyra almaı jat ólsin, jat boıynan túńilsin, bárińiz de bir eneden týǵandaı bolyńyz» degeni sııaqty qıyrdaǵy baýyrmal qazaq Esmaǵul aǵamyzdyń qaıyrymdy isi munymen bitpeıdi eken. Jaryqtyq jýan jińishkerip, jińishke úzilgen ótken ǵasyrdyń 90-jyldary ata-anadan birdeı aıyrylyp joqshylyqtan el kezip, etegine súrinip júrgen Nurlybaı atty jetim jigitti taýyp alyp: «eı, baýyrym, jat jarylqamaıdy, aǵaıyn alalamaıdy degen atam qazaq. Seniń tońyp júrgeniń, meniń toıyp júrgenim jaramas, sen maǵan inim bol, men aǵalyqqa jaraıyn, júr úıge» dep alyp kelip aýzyn aqqa tıgizgen, asyrap saqtaǵan.
Záýresh qaryndasym aıtady: «Qalada eńseli úıimiz boldy. Ákemiz kózine qazaq kórinse, jetelep shańyraqqa alyp keletin. Men es bilgeli qonaqsyz ótken kúnimiz joq. Menen keıingi inim Salaýattyń Arman degen dosy bar edi. Turmys-tirshiligi taqyl-tuqyl. Ákem ony da bala qylyp alyp, basyna otaý tigip, qazanyna as salyp, tirligin tiktep berdi».
Keıde biz osyndaı baýyrmaldyq úlgisin ǵarab pen farab jurtynan izdep, úzip-julyp jetken ańyz-áfsanaǵa enteleı uıyp, etpetteı qulap otyramyz. Mundaı baýyrmaldyqty eki qazaqtyń biri jasaıdy. Búgingi tańda Uly dalamyzdan nesibesin aıyryp, esen-saý otyrǵan júzdegen etnos qazaq baýyrmal bolmasa bastaryna baq qonar ma edi. Osyndaıda Asyly Osman apamyz únemi aıtatyn «Qazaqstandaǵy basqa jurttar qazaqqa qaryzdarmyz» deıtin mándi támsilinde atan túıeniń júgi jatqan joq pa?!
Sonymen áńgimeniń basyna qaıta oralaıyq. Qıyrdaǵy baýyrmal qazaqtyń úıinde qona jatyp, eki jyldyq áskerı merzimin aıaqtaǵan Gera aman-esen eline qaıtady. «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpes» degendeı, shańyraǵynan pana tapqan qazaq áýletine hat jazyp, únemi habarlasyp turypty.
Arada taǵy úsh jyl ótkende, ıaǵnı 1992 jyly Nuǵmanovtar áýletine Geradan hat kelipti. «Qurmetti ata-ana, men shańyraq kóterip, otaý qurmaqpyn. Úılený toıymnyń qurmetti qonaǵy bolyp, qudalyqty basqaryńyzdar!». Týǵan ulyndaı bolyp ketken balanyń qýanyshyna ortaqtasý úshin Esmaǵul aǵamyz jary Sáýle apaımen birge alyp-ushyp jetedi. Geranyń jary uıǵyr qyzy eken. Eki jaq úılený toıyn qazaq dástúrimen ótkizip, alystan kelgen qos qonaqqa qaq tórden oryn berip, ári alystan kelgen qurmetti qudalar dep tanyp, at-shapan syılaǵan eken.
Esmaǵul aǵamyz 2010 jyly dúnıeden ótti. Sáýle apamyz qazir bala-shaǵasymen birge jańa qonys Astrahan oblysy Znamensk qalasynda turyp jatyr. Keshe astanadaǵy qyzy Záýreshke habarlasyp, «Qordaı oqıǵasyna alańdap otyrmyn, bizdiń Gera qaıda júr eken habaryn bilshi. Qudaı qazaqty búlinshilikten saqtasyn. Berekesi buzylmasyn» dep sálem aıtypty.
Sýrette: Qıyrdaǵy baýyrmal qazaq – Esmaǵul Nuǵmanov
