«Úkilim-aıdyń» osy bir klassıkalyq nusqasyn syrly sezimmen júrek syzdata ándetetin Baıǵalı Dosymjanovtyń únine eshnárseni teńgergiń kelmeıdi. Oǵan tańǵalǵan jandardyń ishinde Rıshat Abýllınniń: «Úkilim-aıǵa» ánshi bitken yntyq. Bári aıtqysy keledi. Biraq júrekteri daýalamaıtyn bolýy kerek, bári ishteı tynady. Meniń de batylym barmaıdy. Bir joly Sýat Ábýseıitovtiń oryndaýynda tyńdadym. Onyń júregi de tebirenisti júrek, «Úkilim-aıdy» eriksiz tyńdatty. Ázirshe «Úkilim-aıdy» osy eki ánshiden tyńdap júr, bizdiń jurt. Bizden keıingi tolqynnyń zerdesine jete me, jetpeı me, bul «Úkilim-aı», osyǵan oılanyp qalam da, Baıǵalıdyń únin estip otyrǵandaı: «Báribir qııametqaıym bolsa da ólmeıtin án», dep ózimdi jubatatynym bar» degen sózin de ár kez eske alatynym bar.
...1974 jyldyń qońyr kúzi. Biraz halyq ánderin radıoǵa (bul kezde men mýzyka redaksııasynyń bas redaktory edim – I.J.) qaıta jazdyrýdy oılastyryp, belgili ánshilerdi shaqyryp, olardyń pikirin yjdaǵatpen tyńdap, kókeılerinde ne syr bar, ne tilek bar, qandaı ánder eleýsiz, eskerýsiz jatyr, osynyń bári-bárin aqylǵa salyp, qozǵaı bastadyq. Kóptegen ánimizdiń tól sózi ózgertilip, sosıalıstik qoǵamnyń saıasatyna oraı nasıhat quraly retinde, tipti, basqa bir án bolyp aıtylǵany qııanattyń qııanaty edi. Amal ne, halyq murasyna jasalǵan bul qorlyqqa da tózip baqqanbyz. Ǵajaıyp ánderimizdiń óz sózin qalaı ǵana qalpyna keltiremiz, dep dármensiz oıǵa tirele beretinbiz. Osy oı júrek syzdatyp júrgende bir joly radıonyń ánshisi Sýat Ábýseıitovpen syrlasý ústinde ol kisi: – «Úkilim-aı» ánin men de aıtam, biraq, Baıǵalı aǵadan jasqanam da júrem. Baıkeńniń tolǵaýy ol bólekshe bir dúnıe. «Menmin!» deıtin ánshilerdiń ózi Baıkeńdi tyńdaǵanda: «Á, dúnıe!» dep eriksiz sher kúıigin tartatyn shyǵar. Ánshiniń ánshisin qusaly ǵyp qoıatyn bir qudiretti án.
Men «Úkilim-aıdy» aıtaıyn dep aıtqam joq, oǵan túrtki bolǵan Sháken aǵa... Aımanov! Ol kisi keıde óziniń emen-jarqyn otyratyn kóńilashar sátterinde: «Áı, Shubat, búgin úıge kel», deıdi ámirli únmen. Erkeletkeni. Sol otyrys ánmen ótedi. Beıseýbet qysyr sóz bolmaıdy. Sháken aǵa tolqı sóılep, keremet ánderimizdi birinen-birin asyryp, mýzyka ǵulamalarynyń oıyna oralmaıtyn, aýzyna túse bermeıtin tereń mándi tebirenisti sózderdi aıtqanda, ózimiz oryndap júrgen ár ánge tereńirek úńilýimiz kerek eken dep oılanyp qalamyz. Sondaı tolǵanysty áńgimeniń bir tusynda Sháken aǵa «Úkilim-aıdy» jaı ǵana yńyldap otyryp: «Áı, Shubat, uǵyp al, «Úkilim-aı» Baıǵalı Dosymjanovtyń ánshilik pasportyna aınaldy. Sen de soǵan uqsaýǵa tyrysyp júrsiń. Aıt... aıtqanyń jaqsy. Bir ándi ár esti ánshi ár qyrynan jarqyratady. Sátti oryndalyp, jan-júrekti terbep jatsa, ol ánniń injý-marjan delinetini de sondyqtan. «Úkilim-aıdyń» keıbir sózi ózgeristerge ushyraǵan. Ony ekiniń biri baıqaı bermeıdi jáne ony zerdelep júrgen de eshkim joq. Áýezi qudiretti bolǵan soń, soǵan qyzyǵyp, árkim ózderinshe jamap-jasqaǵan óleń joldaryn, tipti, tutas shýmaǵyn qosatyny bar. «Úkilim-aıdyń» áýeni amalsyzdan sol sózderdi súıretedi de júredi, jaman jarǵa dýshar bolǵan esil azamat sekildi. Shubat, óziń qarashy, qazaqtyń ándegi óleń uıqastarynda min bolmaıdy, emin-erkin qısyndasyp, áýezdiń ún ıirimine esh qylaý túsirmeıdi. Baıǵalı oryndaıtyn «Úkilim-aıdyń»:
Aýylym kóship barady Ylaıkólge,
Dúrııa beshpent jarasar qynaı belge,
Úkilim-aı , jeńeshe-aı,
Saǵyndym seni... seni ózgeshe-aı!
Qaıran jar qaıta aınalyp qosylmaı ma,
Aınalaıyn, kózińnen jylaı kórme,
Úkilim-aı , jeńeshe-aı,
Saǵyndym seni... seni ózgeshe-aı! – dep keledi alǵashqy shýmaǵy. Endi qara, Shubat, osy shýmaqtyń úshinshi joly ánde: Qaıran ja-ar aınalyp qosylmaı ma, dep aıtylady. «Jar» degen sóz án ólshemin býynǵa bólgende amal joq, «ja-ar» dep ekige bólinip, eki býyn bop tur. Bul – tizemen keltirý. O bastaǵy sózin bilmegendik. Biz – Baıǵalı Dosymjanov, Káýken Kenjetaev, Rıshat Abdýllın, Ánýarbek Úmbetbaev... e, buǵan qadirli Beken Jylysbaevty da qosaıyq, bárimiz ǵaıybynan bas qosa qalǵanymyzda álgi «qaıran ja-ar» deıtin jerin: «Qaıran ǵashyq aınalyp qosylmaı ma» dep aıtýshy edik. Al Baıǵalı osy joldy umytyp qalypty. Keıin biz osy jerin «bul qalaı?» degenimizde Baıǵalı: «Sol kúni radıostýdııadaǵy dybys rejısserleri jata jabysyp, búgingi jazdyrǵan ánderińiz durys, endi «Úkilim-aıdy» jazdyryńyzshy dep bolmaı qoıdy. Sol kúni asyǵystaý edim. Amal joq, kóndim. Ándi jazý ústinde «ja-ar» degen sóz qaıdan aýzyma túse ketti, bilmeımin, án solaı jazyldy. Biraq keıin sony eske alyp, ishteı «áttegen-aı» dep ókinip, qorǵanshaqtap, qysylyp júrdim. «Qalaıda qaıta jazdyram» deýmen ýaqyt shirkin óte berdi. Án radıodan aıtylǵan saıyn degbirim qashady. «Án sózi osylaı ma?» deıtin tiri pende joq. Ol sózdi, Sháken, ózińnen ǵana estip otyrmyn, «Úkilim-aıdy» qaıta jazdyram. Átteń, daýys baıaǵydaı emes. Júrek te salqyn tartyp qalypty. Bul ánge úzdikken jannyń qushtar sezimi kerek, onyń jalyny da basylyp bara ma, áı, solaı shyǵar» dedi. Bul − Baıǵalıdyń shyn sózi. Á, shirkin, «Úkilim-aı»... al, Shubat... Sýat deıtin atyń túıeniń shubaty bop ketti, ha-ha-ha! Ashyǵan aıran... ıá, kóksýy kilkildegen irkit bolmaı turyp, «Úkilim-aıdyń» álgi jolyn túzep aıt... túzep! Oǵan seniń ánshilik qudiretiń jetedi, men seni súıip tyńdaımyn ǵoı» dedi.
«Úkilim-aı» jóninde mundaı ýájdi Sýat án sózine óte zerdeli professor Beken Jylysbaevtan da estidi. Semeı, Baıanaýla jaǵy: «Qaıran ǵashyq aınalyp qosylmaı ma?» degen jolyn ejelden aıtatynyn bildi. Án ony tebirentti de júrdi.
...Keıin Sýat Ábýseıitov «Úkilim-aıdy» Sháken Aımanov aıtqan sózben radıoǵa jazdyrdy. Sýattyń oryndaýy da adamdy armandy, ańsaýly jan etip qoıatyn tolǵanysty dúnıe bop shyqty. Radıodan berile bastady. Al bir kúnderi radıonyń podvaldaǵy fonotekasynda batereıa jarylyp, ystyq sýdyń býy kóp plenkany búldirip, isten shyǵardy. Oqys apat. Qanshama mýzykalyq shyǵarma isten shyqty, ol ókinishtiń orny tolmaıtyn bir sumdyq oqıǵa boldy. Kóp shyǵarmanyń ishinde Sýat Ábýseıitov jazdyrǵan «Úkilim-aıdan» da aıyryldyq. Biraz asylymyz osylaısha opyndyrdy.
Sýat Ábýseıitov «Úkilim-aıdy» qaıta jazdyram dep kóp qamdanyp, repetısııa jasap júrdi. Ýaqyt óte berdi. Á, dúnıe, qaı arman oryndalyp, qaı tilek aldyńnan shyǵyp jatyr, maqpaldaı jumsaq, syrly áýezi jan tebirentetin Sýat Ábýseıitovteı aqyldy, syrbaz, baısaldy, seri kóńildi jaısań jannan bir kúni biz de aıyrylyp qaldyq. Qaıran ánshi «Úkilim-aıdy» ózimen birge ala ketti...
* * *
Sýattyń:
«Úkilim» dep atyńdy ardaqtadym,
Kóp barýǵa aýlyńa ar saqtadym.
Ańdyp júrgen dushpanǵa syr bildirme,
Budan artyq aıtýǵa sóz tappadym,
− dep ýhilegen úni kúni búginge deıin júregimdi uıytady da júredi.
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
kompozıtor, óner zertteýshisi
