Úlgi demekshi, kózi tirisiniń ózinde ǵylymı ortada zor bedelge ıe bolyp, talaı ǵylym qaıratkerleriniń oń pikirine ıe bolǵan edi. Máselen, UǴA akademıkteri, kórnekti tilshi-ǵalymdar Á.Qaıdar men О́.Aıtbaıuly ózderiniń «О́negeli ómirdiń óreli bıikteri» atty maqalasynda Shora Shamǵalıulynyń esimi búginde tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil TMD elderinde de, tipti kóptegen shet memleketterinde de áıgili ekenin aıta kelip, «Onyń basty sebepteri, birinshiden, ǵalymnyń jeke basyna tán qasıetterine – ǵylymǵa degen adaldyǵyna, jaýapkershiligine, prınsıpshildigine, eńbek súıgishtigine baılanysty bolsa, ekinshiden, zertteý jumystarynyń jan-jaqty júrgizilýine, aýqymdylyǵy men ǵylymı-praktıkalyq tıimdiligine, aktýaldylyǵyna baılanysty dep qaraǵan jón» dep ǵalymnyń eńbegin úlgi etkenin umyta qoıǵan joqpyz.
Kórnekti ǵalym, akademık R.Syzdyqtyń «Biz úsheý edik» atty maqalasynda jáne ataqty tilshi-ǵalymdar T.Januzaqov pen O.Naqysbekov daıyndaǵan ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan qysqasha ocherkte onyń ǵylymdaǵy ǵıbratty ǵumyrynyń mánin kórsetip, tulǵalyq kelbetin somdaǵan.
Bul – ǵalymnyń qalamynan shyqqan 300-ge jýyq ǵylymı maqalalar, monografııalyq eńbekter, oqýlyqtar men sózdikter, naqtylaı aıtsaq, qazaq til tarıhy, dıalektologııa, leksıkologııa, leksıkografııa, grammatıka, etımologııa, termınologııa t.b. qazaq til biliminiń ózekti salalaryna arnalǵan eńbekterine bergen baǵa dep túsingen jón shyǵar.
Elimizdiń shalǵaı jerin mekendegen turǵyndar tilinen jáne Qazaqstannan tys jerdegi qazaq tiliniń mol baılyǵyn, jergilikti qazynasyn tanyp bilý maqsatynda talaı jyldar dıalektologııalyq ekspedısııa uıymdastyrý nátıjesinde jınalǵan dıalektilik materıaldar negizinde tereń zertteýler júrgizip, tyń jańalyqtardy ǵylymǵa engizdi.
Erekshe eńbegi retinde, altaıstıka máselelerine mán bergenin aıtýymyz kerek. О́ıtkeni, qazaq til biliminde túrki jáne mońǵol tilderiniń týystyq tórkinin salystyra zerttegen az tilshilerdiń arasynda onyń atynyń aıtylýynyń da jóni bar. «Dıalektilik-leksıka ult mádenıetiniń dáıekti derek kózi retinde» degen maqalasynda belgili leksıkolog-ǵalym, professor J.Mankeeva: «...Til tarıhy men dıalektologııa máselelerin sabaqtas qaraý dástúrin qarastyrǵan, kóshpeli turmysy men mádenıet uqsastyǵy negizinde qalyptasqan tildik ortaqtyqty qazaq-mońǵol týystyǵy dep qaraǵan, dıalektilik-leksıkany ádebı tildi baıytýdyń qaınar kózderi dep sanaǵan kórnekti dıalektolog-leksıkolog ǵalym Sh.Sarybaevtyń buqaralyq aqparat quraldary tilindegi jańa qoldanystar, aýdarmalar jáne termınder týraly oı-tujyrymdaryn tilge degen naýqandyq sıpattaǵy jaı qyzyǵýshylyq, áýestik dep túsinýge bolmaıdy. Bizdiń oıymyzsha, onyń tamyry joǵaryda kórsetilgen ǵalymnyń ǵylymı-zertteýshilik murasy men teorııalyq-ádistanymdyq qaǵıdalarymen sabaqtasyp jatqan, ishki damý bolmysyn kórsetetin ıdeıalarymen sabaqtasady» deı kele, dıalektilik-leksıkany til tarıhy men ult mádenıetin jan-jaqty beıneleıtin kásibı jáne aımaqtyq leksıkamen tyǵyz baılanysta zertteýshi ǵalym ekendigine erekshe toqtalǵan.
Fonolog-ǵalym, UǴA korrespondent múshesi, professor Z.Bazarbaeva «Akademık Shora Sarybaevtyń eńbekterindegi ıntonasııa máseleleri» atty zertteý nysanasy etip alǵan maqalasynda ǵalymnyń qazaq tilindegi odaǵaılar týraly monografııasyn joǵary baǵalap: «...Jarty ǵasyr buryn jazylǵan eńbegi sońǵy jyldary qarqyndy damyp kele jatqan ıntonologııa salasynyń ózekti problemalarymen ushtasyp, qazaq tiliniń ıntonasııa teorııasynyń aıasyn keńeıtýge úles qosatynyna senemiz», – deıdi.
Ǵalymnyń erekshe eńbektenip, qajyrly eńbegin jumsaǵan salasy – qazaq til biliminiń tarıhy. Til bilimi salasyndaǵy baı murany jınaqtap, ǵylymı júıege keltire otyryp, «Qazaq til biliminiń bıblıografııalyq kórsetkishin» ázirlegenin, ári osy kórsetkishti shyǵarǵan kezde A.Baıtursynuly, M.Jumabaıuly, J.Aımaýytuly, M.Dýlatuly, H.Dosmuhammeduly, T.Shonanuly t.b. arystardyń júz qyryqtan astam eńbegi engizilgeni úshin bul kitaptyń pyshaqtyń astynda týralyp ketkeni jáne sol kezdiń solaqaı saıasatyna sáıkes, saıası qate jiberdi delinip, qyzmetten qýylǵanyn aǵa býyn ókilderi jaqsy biledi. Ǵalymnyń basynan ótken qıynshylyqtaryna qaramastan ǵylymnan qol úzbeı, jemisti qyzmet etkenin keleshek urpaqqa úlgi etkenimiz artyq bolmas. Tanymal ǵalym, professor T.Saırambaev Shókeńniń «Bıblıografııalyq kórsetkishi – qazaq til biliminiń aınasy» dep baǵalaýynyń máni zor.
Belgili leksıkograf-ǵalym, professor M.Malbaqov akademık Sh.Sarybaevty qazaq aımaqtyq leksıkografııasyn teorııalyq turǵydan zertteýdiń negizin salýshy ǵalym ekenin aıta kelip: «Jalpy qazaq til biliminiń, qazaq dıalektologııasynyń damýyna zor úles qosýmen birge, kúlli túrki leksıkografııasynda alǵashqylardyń biri bolyp, dıalektologııalyq sózdik túzýdiń teorııalyq jáne qurylymdyq negizderin jasaǵan ǵalym» ekenine nazar aýdartady.
Ǵylym jolynda júrgen jastar úshin úlgi retinde til biliminiń bilgirleri, aıtýly ǵalymdar Q.Aıtazın, B.Ábilqasymov, A.Qurysjanov, Á.Nurmaǵambetov, S.Omarbekov, M.Serǵalıev, B.Hasanovtardyń ǵalymnyń ǵylymı eńbekterin saralap, aıtqan oń pikirlerin oqyp shyǵýdy usynar edim. О́ıtkeni, olardyń úlgi etip usynǵan oramdy oılarynan da habardar bolar edi. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent múshesi, professor E.Qajybek Shókeń týraly: «Qazaqtyń leksıkografııasyn, dıalektologııasyn, altaıstıkasyn shyrqaýǵa kótergen adam, shoqantanýshy, bıblıograf, fýtbol zertteýshisi, ázilkesh, ánshi, mýzykant, aqyn, seri, sheshen... Aıta beresiń, aıta berýge bolady. Báribir taýysyp aıtý múmkin emes. Ámbebap adam. Erekshe adam, ǵajap adam. Baıaǵyda-aq ańyzǵa aınalǵan adam, baıaǵyda-aq qazaq halqynyń súıikti personajyna, keıipkerine aınalǵan tulǵa», – dep tolǵanady.
Eline etene jaqyn «Egemen Qazagstanda» jarııalanǵan «Qalypqa syımas qaıratker» atty maqalamda men de óz ustazym týraly, shama-sharqym kelgenshe dıalektologııa darabozy, bıblıografııa bilgiri, sóz sarapshysy, termın tilekshisi, fýtbol fanaty, kolleksııa korıfeıi, kúlki koroli dep aıdar taǵyp, Shókeńniń tulǵalyq portretin jasadym dep máz-meıram bolǵanymnyń durys emestigin moıyndaýǵa týra kelip otyr.
Joǵaryda tilge tıek etken, elimizdiń kórnekti tilshi ǵalymdarynyń qazaq til biliminiń órkendep damýyna, túrkologııa ǵylymynda týǵan tilimizdiń abyroıyn arttyryp, ana tilimizdiń memlekettik mártebesiniń bıikteýine atsalysqan qomaqty úlesine bergen joǵary baǵalaryna qarap, men de Shókeńdi tanyp bildik, úlgi ettik, tulǵalyq kelbetin, adamı qasıetin aıqyndadyq dep oılaǵandardyń qatarynda bolǵanymnyń qate ekenin túsinip otyrmyn. Onyń mánisi mynada.
Ustazymnyń mereıtoıyna baılanysty uıymdastyrylatyn is-sharalar josparymen tanysý maqsatynda Shókeńniń úıine baryp, áke jolyn qýǵan, tilshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Maıra Shoraqyzymen tildesken edim. Mine, qyzyq! Maıranyń maǵan kórsetken ustazymnyń muraǵattarynan shyqqan júzden astam, shań basqan papkalarynyń arasynan jarııalanbaǵan jazbalaryn qarap shyǵyp, oıǵa qaldym. Fýtbol fanaty dep jazǵan maqalamda, tek ustazymnyń sport týraly úsh-tórt kitapsha shyǵarǵanyn, Meksıkada fýtboldan ótken álem chempıonatyna qatysqany, fýtbol jaıynda tósbelgiler jınaǵanyn jarııalaǵan edim. Muraǵattaǵy sport taqyrybyndaǵy papkadan onyń tek sportqa hobbı retinde qaramaǵanyn, ǵylymı turǵydan qarastyrǵanyna kóz jetkizdim. Olaı deıtinim, fýtboldyń otany Ulybrıtanııanyń tilinde, ıaǵnı aǵylshyn tilindegi sport termınderiniń qazaqsha balamasyn qalaı berýge bolatynyn, árbir sózdiń shyǵý tegine tereń úńilip, ońtaılysyn usynǵan termınder tizimin tizbektep, ony ǵylymı negizdep, nege solaı ataý kerektigi jóninde nusqaýlyq usynǵan. Stadıonda fýtbol tamashalap otyrǵan adamnyń boıyndaǵy baıqalatyn emosııalyq-ekspressıvti jaǵdaılaryn, aıqaılap, jan ushyra jaqtasyp, qapa bolǵan, gol salǵandaǵy qoldap-qolpashtaý sózderin, qazaq tiliniń odaǵaıyn zerttegen maman retinde, olardy birneshe topqa bólip jiktep-jiliktep, júıelep qaǵazǵa túsirgen kórkem jazýy – naǵyz ǵalym ekenin aıtpaı-aq uǵyndyryp turǵandaı boldy maǵan. Osynaý bir yjdahattylyqty, sabyrlylyqty, jigerlilikti talap etetin isti qolǵa alǵanyn kórip qaıran qaldym. Men ustazymdy fýtbol súıýshi jankúıer dep jańylysqanyma kózim jetti. Sóıtsek, Shókeńniń bul salaǵa qyzyǵýshylyq negizi – qazaqsha sport termınderin qalyptastyrý nıetinen týǵanyn muraǵat materıaldary aıǵaqtap turǵandaı.
Halyq emshiligi týraly, densaýlyq saqtaý, salamatty ómir súrý saltyn saqtaýdy maqsat etken, ári ol jóninde júzden astam emniń shıpasy týraly jınaǵan kolleksııasyna qarap, «Halyq emshisi» atanyp ketken ustazymyzdyń bul salaǵa mán berýiniń máni ózgeshe eken. Sarǵaıǵan sary qaǵazdarda túzilgen aýrý attary men onyń qazaqsha berýge bolady-aý degen balamalaryn ár aýrýdyń tusyna táppishtep jazyp qoıǵanyn kórip, taǵy da joǵaryda aıtqanymyzdaı hobbı qýǵandyq emes, halyq qamyn oılaǵandyq dep qabyldadyq. О́ıtkeni, ustazymnyń muraty – halqynyń deniniń saýlylyǵymen qatar, ǵalym retinde bul máselege tereńinen úńilip, qazaqsha medısınalyq termınderdi tiriltýdi maqsat etken eken. Bul da muraǵat bergen maǵlumat.
Kolleksııa korıfeıi dep aıdar taǵyp, ár sala boıynsha myńdaǵan tósbelgi, keńestik dáýirde shyǵarylǵan san túrli znachoktar, júzden astam papkada Shoqan týraly jınastyrǵan málimetter, álemniń [onyń ishinde shyǵystyń] uly adamdaryna arnalǵan júz shaqty kúnparaq pen ashyq hattar, sondaı-aq onǵa tarta jáshikterde jınaqtalǵan maqal-mátelder, aforızmderdiń jóni bólek ekenin jurtqa jetkizip edik. Sóıte tura, onyń túbine úńilmegen ekenbiz. Taǵy da sol ustazymnyń muraǵatyna qarap otyryp, úlgi etken isteriniń mánisi retinde árbir kolleksııalyq zatqa sıpattama berip, onyń tarıhynan syr sherter oqıǵalar jónindegi oı-tolǵamdary oıyp jazylǵan qoljazbalary qoldanbaly ǵylymnyń ózegi bolyp tabylatynyn tereńdeı zerttep-zerdeleý kerektigin ańǵartty. Reti kelgende aıta keteıik, bul kúnderi Shókeńniń áýletinde Dınara bastaǵan nemereleri atasynyń dástúrin jalǵastyryp «Qazaqtyń uly áıelderi» jobasymen jumys isteýde. Muraǵat materıaldary kolleksııa jınaý dástúriniń – tárbıelik taǵylymymen birge, qoldanbaly ǵylymdy damytýda septigi bar ekenin kórsetti.
Toı-tomalaqtarda, otyrystarda asaba bolyp, án salyp, ázil-qaljyń, qaǵytpalardy, anekdottar aıtyp, eldi qyran kúlkige qaryq qylyp, otyrystyń ajaryn ashatynyn baǵalap, men de maqalamda «Kúlki koroli» dep Shókeńniń osy erekshe qasıetin sóz etken edim. Biraq men ustazymnyń ustamynyń tereńdigine boılaı almaǵan ekenmin. Muraǵattaryndaǵy birneshe papkaǵa jınaqtalǵan, taqyryptyq tártippen ornalastyrylǵan toı ótkizý qaǵıdasy, toıǵa kelgen adamdardy týystyq, aǵaıyndyq, áriptestik toptarǵa bólip, ár topqa saı aıtylatyn ázilderdiń, tilekterdiń jıyntyqtaryn ár qaǵazǵa jeke jazyp, toıda aıtylatyn ózi taspaǵa basqan ánderdiń mátinderin, anekdottar aıtqanda kúle bilý, kúldire bilýmen qatar, kúlki bolmaýdyń amaldaryn aıshyqtap, qaljyń men qyljaqtyń arajigin ajyrata bilýdi myqtap este ustaý kerektigi jóninde jazǵan qoljazbalaryna qaraı otyryp, onyń qasıetti ónerdi qasterlep, árbir mádenı is-sharaǵa jeńil-jelpi qaramaı, úlken jaýapkershilik turǵysynan qaraý kerek ekendigi týraly oıyn endi uǵynýǵa túrtki bolǵandaı.
Jalpy, joǵaryda aıtylǵan másele, bir ózi – bir muraǵatqa júk bolatyn Shókeńniń muraǵattaryndaǵy úsh-tórt papkaǵa jeńil-jelpi kóz jibergendegi baıqaǵanymyz ǵana. Negizinde, ustazymnyń muraǵatyndaǵy muralardy muqııat zertteý kerektigin túsindim. Biz bilmeıtin, onyń týǵan tilimizdi ǵylymı túrde tereń zertteýlerdi jalǵastyrý, memlekettik tilimizdiń mártebesin arttyrý, ulttyq til men ulttyq tárbıe jóninde jarııalanbaǵan qoljazbalaryn zerdelep, doktoranttarymyz ben magıstranttarymyzdyń dıssertasııalaryna taqyryp etip berý – bizdiń paryzymyz dep esepteımiz. Sonda ǵana, akademık Shora Sarybaevtyń tulǵalyq kelbeti tolyǵa túseri anyq.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA korrespondent múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
