Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch Oral óńirinen bul ánniń eki nusqasyn notaǵa túsirgen. Ekeýinde de án – «Iа, pirim» dep atalǵan. Birinshisin Qulsúıindik degen aýylda ákesi qazaq, sheshesi qalmaq – Shombal Dospambaev esimdi ánshi jazdyrǵan. Ekinshisin bergen ánshi – Ǵalymjan Shynǵalıev. Sońǵy ánshi jóninde Zataevıch: «Pesnıý etý, po slovam soobshıvshego ee G.Shyngalıeva, pelı v konnom stroıý kazahı, vystýpavshıe v 1920-1921 godah protıv bandıtskıh shaek v Ýralskoı gýbernıı» – dep qyzyqty derek qaldyrdy.
Zataevıchtiń bul sózin tiriltetin mynadaı bir jaǵdaıdyń kýási boldym: 1976 jyly kúz aıynda (ol kezde men qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń bas redaktory edim.) Keńes Odaǵynyń halyq ártisi, opera ánshisi Rıshat Abdýllın aspaptyq trıonyń súıemeldeýimen biraz ánderdi radıo stýdııasynda bir apta boıy jazdyrǵany bar. «Iаpýraı» ánine erekshe mán berip, onyń birneshe dýblin jasap: «Kóp ánim bir tóbe, «Iаpýraıym» bir tóbe» degeni esimde. Keıin ol ánderdi kórkemdik keńestiń sheshimimen altyn qorǵa qabyldaǵanymyzda sol májiliske arnaıy shaqyrylǵan kompozıtor Latıf Hamıdı bylaı dedi: «E, bul «Iаpýraı» ánine meniń yqylasymdy erekshe aýdarǵan kisi – Qalıbek Qýanyshbaev edi. Sonaý bir jyldarda qazaq drama teatry Qyzylorda qalasynda jumys isteı bastaǵanda spektaklder arasynda konsertter de qoıylǵan. Qazaqtyń kóp áni sol kezde jarqyrap turyp kóringen. Rejısser Jumat Shanın «Iаpýraı» ánin Isa Baızaqovqa oryndatyp, jany rahat tabady eken. Qalıbek osyny dáıim tamsana sóz etetin-di. Kele-kele bul án Qurmanbek Jandarbekovtiń oryndaýynda otyzynshy jyldardyń ortasynda basqa bir qyrynan tanyldy. Men dál sol kezde Almatyǵa kelgen edim. Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrde Ahmet Jubanovpen birge dırıjer bolyp jumys istep júrgenimde qalalar men aýyldarda bolyp jatatyn konsertterde talaı ánshige fortepıanomen súıemel jasaǵan kezderim boldy. Sonda «Iаpýraı» ániniń sútteı uıyǵan sulý áýezine jan-tánimmen berildim. Semeıde drama teatry ashylǵanda oǵan biraz ýaqyt mýzyka jaǵynan kórkemdik jetekshi bolyp, konsertterge ylǵı osy «Iаpýraı» ánin qosyp júrdim. Abaı eli mundaı sabyrly, oıly, syrly ánderdiń qadirin biledi. Talǵamy bıik jurt. Bir joly men Muhtar Áýezovtiń aıtýymen Abaı áýletiniń Arham esimdi úni zor ánshisinen «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» ánin notaǵa túsirip, onyń fortepıanoǵa úılese ketken qońyr daýsyna qyzyǵyp, oıda joqta «Iаpýraı» ánine túsip ketkenimdi baıqamaı qaldym. Sonda ker minez Arham aǵaı: «Bul qaı el, qaı jerdiń áni? Men estimeppin. Bir qol jetpeıtin án ǵoı, ózi», dep tereń oıǵa ketti. Men bul ándi Isa Baızaqovtan da tyńdadym. Isanyń tenor úninde qushtarlyq sezim dýyldap turatyn edi. Sodan bolý kerek, ishtegi jalyny shydatpaı bar qyzýy syrtqa teýip, dert sarǵaıtyp júrgen óńinde qyzyl nur oınaıtyn. «Iаpýraıǵa» eshnárseni teńgermeıtin-di. Ol ózi qazaqtyń biraz ánine jańasha sóz jazǵanda «Iаpýraıdy» ádeıi tańdap alǵan-dy. Radıonyń qorynda Qurmanbek Jandarbekov jazdyrǵan «Iаpýraı» da bar edi. Sońǵy jyldarda múlde berilmeı ketti. Qurekeń de ózinshe bar janyn salyp, únin tolqyndaı dirildetip-aq baǵatyn. Olardyń jóni bir bólek, al Rıshat Abdýllınniń «Iаpýraıy» – naǵyz klassıka! Bilmeımin, Rıshattan keıin «Iаpýraı»…bilmeımin. Oǵan Rıshattyń júregindeı tolqıtyn júrek kerek. «Iаpýraıdyń» óz sózi Qurmanbektiń oryndaýynda saqtalǵan. Al Isanyń nusqasy – ol da keremet, «Iаpýraıdyń» qudiretine esh nuqsan keltirgen joq. «Iаpýraı» sol sózimen áli aıtylyp keledi».
Kompozıtor Latıf Hamıdıdiń tógile sóz etip otyrǵan «Iаpýraı» ánine Isa Baızaqovtyń jazǵan óleńi:
Jaz bolsa jarqyraǵan kóldiń beti,
Kógerip tolqyndaıdy,
ıapýr-aı, alys sheti.
Dirildep tolqyn basqan móldir sýy,
Shaıqaıdy jas baladaı,
ıapýr-aı, jeldiń lebi.
Altyn bý aq kóbikpen betin jabar,
Sýdan bý kókke tónip, ıapýr-aı,
marjan taǵar.
Esime aq erkemdi alǵan kezde,
Aqmarjan jylt-jylt etip,
ıapýr-aı, jerge tamar.
– dep móltildeıdi. Qandaı syrly elegııa! Ánniń tól sózi sekildi. Tabıǵı jarasyp, úndesip ketken.
Isa júreginiń lúpili, ol! Osy ándi tap ózi shyǵarǵan ba, ıapyr-aý, dep eriksiz tańǵalasyz. Tabynasyz.
Mýzyka redaksııasynda qyzmet etken áriptes redaktorlardyń bári biledi, jetpisinshi jyldardyń orta kezinde radıonyń fonoteka qoryn retteýge jan-jaqty kiristik. Ushy-qıyry joq altyn qordyń ne bar, ne joǵyn bilip, jýrnaldarǵa tizip, kartotekalar jasap, bár-bárin jón-jónine qoıǵandaı boldyq. Ony fonotekanyń aǵa redaktory Baımurat Jolamanov yqtııatty túrde júrgizdi. Sol qaýyrt istiń ústinde nebir býlyǵyp, tunshyǵyp jatqan ánderge kez boldyq. Dúnıeden kózi ótken iri ánshilerden bastap, keıin qaıtys bolǵan ánshilerdiń oryndaýyndaǵy shyǵarmalardy bólek-bólek kóshirip, qozǵalmaıtyn mura esebinde arnaıy sórelerge qoıdyq. Ár ánshiniń qandaı ánderi bar ekenin bildik. Nanasyz ba, qazaqtyń án ónerindegi iri tulǵa – Qurmanbek Jandarbekovtiń radıo qoryna jazdyrǵan ánderi nebári on jeti-aq mınýt bolyp shyqty. Sol ánderdiń biri «Iаpýraı» o bastaǵy eki shýmaq sózimen jarq ete túskeni. Al kep tyńda. Qaıta-qaıta tyńdadyq. Qurekeńniń daýsynda qyryl bar. Dıksııasy da anyq emes. Plenka da eskirgen. Men muqııat qadalyp otyryp:
Arshyn tós, alma moıyn, qasyń qıyq,
Kerilgen bir perızat, sóziń tuıyq.
Qasyńa kelsem boldy, shyrmalamyn,
Ketedi qandaı shirkin kózi qıyp.
– degen shýmaǵyn ǵana jazyp aldym. Ańsap kelgen asyq kóńildiń qaýyshqan sáttegi jan shydatpas ystyq lepti qumarlyq sezimi. Isa Baızaqov óz nusqasynda janarynan jas tamshylatqan lırıkalyq keıipkerdi kól jaǵasynda alystan zaryqtyrady. Bar aıyrma osy ǵana.
«Iаpýraı» qazaqtyń halyq ánderiniń nurly lırızmge tunǵan til baılar injý-marjany! Onyń sol ińkárligine qyzyqqan Sergeı Rahmanınov óziniń eń sońǵy shyraıly shyǵarmalarynyń biri – «Sımfonııalyq bılerine» (1940) «Iаpýraı» ánin óte áserli etip qoldanypty.
«Iаpýraıdy» vıolonchelde balbyratqanda Bethovenniń «Aıly sonatasyn» tyńdaǵandaı bir ǵajaıyp álemge enemin.
* * *
«Iаpýraıdyń» o bastaǵy tól sózi osylaısha tabyldy dep oılanyp júrgende mynadaı oqıǵa boldy: Radıoda men basqaryp otyrǵan mýzyka redaksııasynda ataqty ánshi Manarbek Erjanovtyń Gaýhar esimdi bir súıkimdi qyzy redaktor bolyp qyzmet etetin. Sol Gaýhar bir kúni: «Aǵa, sizge mamam sálem aıtty. О́zimizge jaqyn bir-eki syılas kisini jáne ózińiz jaqsy kóretin Ǵarıfolla Qurmanǵalıevti qonaqqa shaqyryp otyr. Sizdiń bolǵanyńyzdy qalaıdy, mamam», dedi. Bul ýájge kóne kettim, Ǵarekeńdi osyndaı otyrysta emin-erkin sóıletkim keldi. Kókeıimde kóp saýal bar…
Manekeńniń úıindegi sol otyrysta júzinen ıbaly nury tógilgen Zarıpa sheshemizdiń mol dastarqany Ǵarekeńniń jan sergitken áńgimelerimen óte qyzyqty, ǵıbratty boldy. «Qyz Jibek» operasynda Shegeniń arııasyn Manekeńnen keıin jarqyldata, shalqyta oınaǵan Ǵarekeń ǵoı, bul! Manekeń jaıynda qyrýar estelik aıtyldy. Manekeń jóninde Ǵarekeńniń tebirene jylap sóılegeni pir tutqan ustazyna degen qurmet belgisindeı kórindi maǵan. Men de tolqyp, tebirenip kettim. Áserli áńgimeniń bir tusynda Ǵarekeń kózi jasaýrap, maǵan qadala qarady da: – Uǵyp al, janym, bul kókeıimde berish bolyp qatqan bir qupııa syr edi, men alǵash ret Almatyǵa kelip, opera teatryna ánshi bolyp kirgen kezderde rejısserimiz Qurmanbek Jandarbekov meni kóp tyńdap júrdi. Bizdiń Oral jaǵynyń ánderine qulaı berildi, meni qolpashtap qoıyp «Iа, pirim» dep, óz elimiz ataıtyn osy bir ándi jıi-jıi aıtqyzdy. Al bir kúni Qurekeń ándi túgel úırenip aldy. Osy tirligine máz bolyp, meni maqtap, arqamnan qaǵyp qoıady. Men de soǵan mázbin. Keıin arada kóp ýaqyt ótkende Qurekeń maǵan bul ándi radıoǵa jazdyrǵanyn aıtty. Men buǵan qýandym, árıne. Biraq radıodan tyńdaı almaı qoıdym. Sóıtip júrgende aqyry án radıodan berildi. Tyńdadym. Ánniń men bergen úsh shýmaǵynyń myna:
Aı týsa jarqyraıdy Edil-Jaıyq,
Tolqıdy sol darııada altyn qaıyq.
Alystan at arytyp kelgenimde,
Aldymnan shyǵa qoıshy qushaq jaıyp.
– deıtin birinshi shýmaǵy aıtylmady. Ań-tańmyn. Ne derimdi bilmeı, daǵdaryp ishteı tosyldym. Qurekeńe ne deýim kerek? Osyǵan basym qatty. «Qyz Jibek» operasynyń kezekti bir repetısııasy kezinde Qurekeń Bekejandy oı jarqyldatty deısiz, dırıjer Leonıd Shargarodskıı de erekshe jelpinip: «Bespodobno! Genıalno! Prevoshodno! Hvatıt, Bekejan!», dep sol lepirgen kúıi qýanyp aıqaı saldy. Bárimiz qol soǵyp shý ete tústik. Osy bir keremet sátti paıdalanyp, jalyndaı janyp, eki ıininen alqyna dem alyp, alaburtyp turǵan Qurekeńdi qushaqtaı alyp: «Qaltamda kezdigim bar, sanyńa pisip alam, Bekejan, aıt shynyńdy, «Iаpýraıdyń» birinshi shýmaǵy qaıda?» dedim, ádettegi erkeligime basyp. Entigip ýhilegen Qurekeń: «Umyttym… umyttym» dedi. Sóz osymen tyndy. Onyń syryn bile almaı dúdámal kúıde júre berdim. Al álgi shýmaqty umytqan Qurekeń ándi qaıta jazdyrǵan joq… kele-kele radıoǵa jazdyrǵan eki-úsh áni múlde umyt boldy. Al shyraǵym, «Iа, pirim…», ıá búginde «Iаpýraı» deımiz, osy esil ánniń álgi sózin qosyp, bir esti ánshilerge bershi… barıtondar aıtsyn. Men sııaqty tenorlarǵa kele bermeıdi, Rıshat Abdýllın men Ermek Serkebaevtar baǵyn ashady. Osy esińde bolsyn», dedi.
Keıin bul ánniń umyt bolǵan álgi shýmaǵyn biraz ánshilerge berdim, amal ne, ol tilegim áli oryndalǵan joq. «Iаpýraı» Isa Baızaqov jazǵan jańa sózben aıtylyp júr…
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi
