– Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı akademııalyq basylym daıyndaý jumystary qashan bastaldy?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń 2019 jylǵy sáýir aıynda Semeıge barǵan saparynda: «Rýhanı jańǵyrý» negiziniń biri Abaı shyǵarmashylyǵy bolýy tıis», «Aldaǵy jyly Abaı Qunanbaevtyń týǵanyna 175 jyl tolady. Osy aıtýly datany biz tutas el bolyp memlekettik deńgeıde atap ótýimiz kerek», degen sózi táýekelge barýǵa qanattandyrdy. Ile-shala ǵalymdarmen aqyldasa kelip iske kirisip kettik.
Negizinen, bul – bizdiń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń únemi nazarda ustap, burynnan aınalysyp kele jatqan dástúrli ǵylymı taqyryby. Sonaý M.Áýezovtiń kózi tiri keziniń ózinde daıyndalyp, basylǵan tolyq jınaqtardyń barlyǵy (1939-1940, 1945, 1954, 1957, 1977, 1995) ınstıtýt ǵalymdarynyń qatysýymen ázirlenip, jaryq kórgen. Sonyń eń sońǵysy – 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda basylyp shyqqan aqynnyń eki tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵy. Onyń jalpy redaksııasyn basqarǵan UǴA akademıkteri Z.Ahmetov pen S.Qırabaev. Tomdyqty daıyndaýǵa belgili abaıtanýshylar Q.Muhamethanov, M.Myrzahmetov, J.Ysmaǵulov, B.Baıǵalıevter qatysqan. Bul Abaı murasyn jınaqtap, saralap, júıelep basyp shyǵarýdaǵy óz kezindegi eleýli eńbek boldy. Mine, sodan beri shırek ǵasyr ótti. Zaman ózgerdi, qoǵam jańardy, álemdik órkenıet rýhanı dúnıege jańasha qaraýdyń úlgisin kórsetip, jańa metodologııa men tehnologııalar tasqynyn alyp kelýde, elimizde táýelsiz sana ornyǵyp, rýhanı jańǵyrýdamyz. Osynyń barlyǵy Abaıdan qalǵan asyl muraǵa jańa kózqarasty, tyń tanymdy qajet etetini anyq.
Jalpy, Abaıdyń alǵashqy tolyq jınaǵy 1933 jyly Qyzylorda qalasynda shyqqan. Jınaqtyń alǵysózin jazǵan Ilııas Jansúgirov abaıtanýdy óz kezeńinde jańa beleske kótergen. Osy alǵysózde Abaı elindegi kóptegen adamdardyń atyn ataı otyryp, aqyn murasyn jınap, tolyqtyrýǵa úles qosýǵa shaqyrady. Basyna bult úıirilip júrse de bul jınaqtyń tolymdy shyǵýyna M.Áýezov janyn salyp, óz qolymen jınaǵan jáne Abaıdiki ekenine kóńili sengen kóptegen óleńderdi jańadan qosty. Sonyń nátıjesinde eńbek osyǵan deıingi aqyn kitabynyń eń tolymdysy boldy. M.Áýezov ózi bas bolǵan keıingi basylymdardyń barlyǵynda (1939-1940, 1945, 1954, 1957) ony únemi tolyqtyryp, jetildirdi. «Abaı qaldyrǵan murany taný kerek, zertteý kerek degendi bárimiz de túsindik. Kúnnen – kún, jyldan – jyl ótken saıyn osy isterge kóńil bólip, zer salýshynyń sany molaıyp keledi», – dep qýana jazady ol jóninde abaıtaný iliminiń irgetasyn qalaýshy (M.Áýezov, 15-tom, 30-b.).
Tutastaı alǵanda, bizdiń qazaq ádebıettaný ǵylymynda akademııalyq basylym daıyndaý isi ábden jolǵa qoıylyp, ıgilikti dástúrge aınala almaı keledi. Onyń alǵashqy úlgisin M.Áýezov Abaıǵa qatysty bastasa da, ol akademııalyq ǵylymnyń memlekettik deńgeıdegi mańyzdy isine aınala qoıǵan joq. Qazaq rýhanııatyndaǵy akademııalyq basylymnyń jaqsy bir úlgisi retinde Á.Marǵulan negizin qalaǵan Sh.Ýálıhanovtyń kóptomdyǵyn ataýǵa bolady. Bul eńbektiń artyqshylyǵy sonda, Shoqanǵa qatysty barsha derekter tolyq jınaqtalyp, qoljazbalary men hattaryna deıin qamtylyp, kólemdi ǵylymı túsinikterimen jarııalanǵan.
Álemdegi ulan-ǵaıyr tarıhy bar órkenıetti elderdi bylaı qoıǵanda, ózimizben irgeles Reseıde bul dástúr baıaǵyda úlgili úrdiske aınalǵan. Máselen, Reseı ǵylym akademııasynyń «Pýshkın úıi» («Pýshkınskıı Dom») orys ádebıeti ınstıtýtynda osyndaı aıdarmen 40-tan astam orys aqyn-jazýshylarynyń akademııalyq basylymdary daıyndalyp, elektrondy kitaphanaǵa jınaqtalý ústinde. Akademııalyq basylym daıyndap shyǵarý orys fılologııa ǵylymynyń mańyzdy salasy retinde, «Pýshkın úıiniń» basty ǵylymı jetistigi bolyp sanalady. Al bizde mundaı jumys ǵylymı zertteý salasyna jatqyzylmaıdy da. Eger ony ǵylymı joba retinde usynsańyz, eshqashan ótkize almaısyz. Akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵyna tán basty erekshelik – jazýshynyń búkil qoljazba jáne baspa mátinderin ǵylymı-anyqtamalyq apparatpen jaraqtap, barlyq ádebı, synı, pýblısıstıkalyq, qyzmettik, epıstolıarlyq murasyn tolyq jáne naqty saralap kórsetý.
Ǵylymı negizde daıyndalǵan mátin belgili tulǵanyń shyǵarmashylyǵy jónindegi qoǵamdaǵy ártúrli qańqý sózderge tosqaýyl qoıady, qalyń oqyrmannan bastap, mektep oqýlyqtarynyń avtorlaryna deıin qunyǵa bas qoıatyn rýhanı ıgilikke aınalady. Jańa basylymdar men sózdikterdiń sapasyn arttyrady. Bylaısha aıtqanda, akademııalyq jınaq klassıkalyq mátinniń ómir súrýiniń jańa sapasyn anyqtaıdy, onyń otandyq jáne álemdik mádenıetke degen yqpalyn eselep arttyrady. Abaıdan qalǵan asyl murany da dál osylaı aıalap, qadirleı bilýimiz kerek. Sonymen qosa Qazaqstanda kenje qalyp kele jatqan tekstologııa ǵylymyna da barynsha mán beretin ýaqyt keldi.
– Jumys tobyndaǵy ǵalymdardyń áleýeti qandaı?
–Tomdy daıyndaýǵa ınstıtýt qaramaǵyndaǵy belgili ǵalym-akademıkter – S.Qırabaev, S.Qasqabasov, M.Myrzahmetov, T.Jurtbaı, Q.Mádibaeva, S.Qorabaı, T.Shapaı, shyǵystanýshy, mátintanýshy ǵalymdar T.Qydyr, P.Áýesbaeva, mýzykatanýshy E.Shúkimán sııaqty mamandar men doktorant jas ǵalymdar jumyla kirisýde. Olardyń bilim-biligi men tájirıbesin qazir sarqa paıdalanyp qalýymyz qajet. Keńestik dáýirde aqyn murasynyń bilgiri bolǵan kókireginiń kúmbiri bar qanshama adamdy shetqaqpaı jasap, qazir san soǵyp otyrmyz. Máselen, Shákárimnen bastap, Abaı urpaqtarynyń barlyǵy qýǵyn-súrgin kórdi. Keshegi Ahat Qudaıberdıev pen Qaıym Muhamethanovtyń ózi qanshama dúnıeni ishine búgip, sherin tarqata almaı ketti... Sondyqtan qazirgi aǵa urpaqtyń bilim-biligi men tájirıbesin barynsha paıdalanyp qalý paryz, al olardy ókshelep kele jatqan abaıtanýshylardyń qarasy tym sırek. Talpynyp júrgenderdiń ózi pisip jetilgen joq...
– Jańa basylymnyń qurylymy qandaı bolmaq? Kólemi qansha tomnan turady?
– Abaı shyǵarmalarynyń osy ýaqytqa deıingi basylymdary bir nemese eki tomnan asqan emes. Olardyń ózi akademııalyq jınaq talabyna tolyq jaýap bere almaıdy, sondyqtan bulardy «Abaı shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy» degenge keletin sııaqty. О́ıtkeni akademııalyq jınaqta qalamger murasynyń túpnusqa qoljazbalary túgel qamtylyp, tereń tekstologııalyq taldaý jasalǵan ǵylymı túsiniktermen, anyqtama materıaldarmen jaraqtalýy tıis. Aldyńǵy basylymdarda soǵan degen umtylys bolǵanmen, jerine jetkizilip, tolyq tııanaqtalmaǵan. Ásirese mátinderge jasalǵan tekstologııalyq taldaýlar men ǵylymı túsinikter jetkiliksizdeý. Máselen, sońǵy 1995 jylǵy basylymdaǵy óleń sany – 223 (aýdarmasymen qosa), úsh tól poema jáne bir aýdarma («Vadım»), 45 qara sóz, «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly» jáne «Úkimet bıligindegi senatqa shaǵym pikir» dep atalatyn prozalyq shyǵarmalary bar. Bul az ba, kóp pe? Árıne qazirgi qalamgerler kóptomdyqtarymen salystyrsaq, tym qorash, al shyǵarmalaryndaǵy oı tereńdigimen ólshesek, telegeı teńiz mol mura. «Endi osy asyl muraǵa jasalǵan ǵylymı paıymdar búgingi oqyrmandy qanaǵattandyra ala ma?» degen saýalǵa tushymdy jaýap berý qıyn. Osy oraıda, uly Muhtar Áýezovtiń osydan 80 jyl buryn aqynnyń 95 jyldyq mereıtoıy qarsańynda (1939 j.) jazylǵan «Abaı jaıyn zertteýshilerge» atty maqalasy eske túsedi. «Teginde, Abaı shyǵarmasynyń azdyǵynan kende bolyp júrgenimiz joq. Baryn barsha, bajaıyna barǵyza almaýdan, zertteı almaýdan kendemiz», – dep jazǵan edi ǵulama (M.Áýezov, 15-tom. 30-33-bb.). О́kinishke qaraı, biz osy máreden áli de shyǵa almaı kelemiz. Jalpy, ǵylymı jınaqty aldyn ala belgili mólsherge shekteýge bolmaıdy, onyń kólemi de, sapasy da júrgiziletin zertteýler men tekstologııalyq jumystardyń aýqymyna, nátıjesine baılanysty. Qalaı bolǵanda da bul jolǵy jınaqtyń eki tomnan qomaqty bolary haq. О́ıtkeni akademııalyq jınaqtyń qurylymy asa kúrdeli, oǵan qoljazbalar men lıtografııalardan bastap, Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty barlyq derekter men materıaldar, sonyń ishinde mýzykalyq murasy da túgel qamtylady. Ásirese tekstologııalyq salystyrýlar men ǵylymı túsinikter, anyqtamalar men sózdikter, mýzykalyq shyǵarmalarynyń notasy men aýdıo jazbasy da engizilmek.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń saqa ǵalymdar toby bul iske keńinen tartylyp otyr. О́ıtkeni kánigi abaıtanýshylardyń qatary jyl ótken saıyn sırep barady. Sońǵy shırek ǵasyrda gýmanıtarlyq ǵylymnyń toqyraýǵa ushyraýyna baılanysty bul salada mamandar daıarlanǵan joq. Sonymen birge qazirgi jas mamandardyń qoljazba qaraýǵa, tekstologııamen aınalysýǵa qulqy joq.
– 1995 jylǵy eki tomdyqpen salystyrǵanda artyqshylyqtar bola ma? Naqty qandaı júıege súıenip otyrsyzdar?
– Árıne óte kóp bolady. Abaı shyǵarmalaryn zertteý, onyń astaryndaǵy tuńǵıyq oıdy saralap, zaman talabyna qaraı jańasha júıelep otyrý úzdiksiz júrgiziletin máńgilik másele dep aıttyq qoı. О́kinishke qaraı biz ony kóp jaǵdaıda mereıtoı qarsańynda ǵana qolǵa alyp jatamyz. Osy joly da qasterli muraǵa 25 jyldan keıin ǵana qaıta oralyp, apyl-ǵupyl kirisip otyrmyz. Negizinde, onymen ǵylymı kadrmen jabdyqtalǵan, ózindik tarıhı dástúri men ǵylymı ádistemesi qalyptasqan ǵylymı ortalyq maqsatty túrde aınalysyp otyrýy tıis. Shırek ǵasyr buryn 7 000 taralymmen ǵana shyqqan sol eki tomdyqtyń ózi qazir qolǵa túspeıtin sırek kitapqa aınaldy. Osy merzim ishinde Abaı murasyna baılanysty qordalanyp qalǵan máseleler az emes, kóptegen jańalyqtar, tyń derekter, birshama zertteýler dúnıege keldi. Sóz joq, onyń barlyǵy jańa jınaqqa qosymsha júk artady. Máselen, sońǵy kezde Abaı shyǵarmalarynyń arap álipbıimen kóshirilgen qoljazbalarynyń sany onnan asty. Onyń úsheýi (1905, 1907, 1910) Múrseıit Bikiulynyń Abaı shyǵarmalarynyń túpnusqasy sanalyp júrgen belgili qoljazbalar. Qalǵandary ártúrli kezeńderde jazylǵan kóshirmeler. Bulardyń qaı-qaısysy bolmasyn mátintanýda ózinshe ról atqaratyn qundy muraǵattar. Biraq olardyń eshqaısysy da osy ýaqytqa deıin salystyrylyp, saralanyp, jarııalanyp, erkin ǵylymı aınalymǵa túsken joq. Tipti eń tolyq degen sońǵy (1995) jınaqtyń ózinde olar jete qarastyrylǵan emes. Sol sııaqty, Abaıdyń 1909 jyly Á.Bókeıhanov bas bolyp, Kákitaı Ysqaquly men Turaǵul Abaıuly qurastyryp, Peterborda basylǵan alǵashqy jınaǵy da bizdiń Instıtýt ǵalymdarynyń daıyndaýymen 2009 jyly ǵana az taralymmen (500) kırıllısamen qaıta jaryq kórdi, sonyń ózinde de ártúrli sebeptermen ketken aqaýlyqtar bar. Sońǵy jyldary Abaı zamanyna baılanysty kóptegen arhıv derekteri, alash arystarynyń eńbekteri, estelikter, shetel qazaqtarynan tabylǵan materıaldar molynan málim bolýda.
Abaıdyń alǵashqy jınaqtary keńestik zamanda daıyndalǵandyqtan da, sol kezdegi saıası ustanymdar zardabynan keıbir dinı uǵymdardyń maǵynasy burmalanyp, tolyq ashylmaı qaldy. Sol qateler áli kúnge qaıtalanyp keledi.
– Bilýimizshe, akademııalyq basylymdy Ádebıet ınstıtýty ǵana emes, taǵy basqa taraptar da shyǵarmaqshy. Tipti eki tomdyq jarııalanyp úlgeripti. Bul Abaı toıynyń naýqanǵa aınalǵanyn bildirmeı me?
– Sizdiń meńzep otyrǵanyńyz «Abaı. Jańasha úlgidegi basylym» dep atalatyn eki tomdyq shyǵar. Iá, ondaı talpynystar bar. Oǵan umtylys jasaǵan joǵary oqý oryndary da barshylyq. «О́leńge árkimniń-aq bar talasy» degendeı, Abaıǵa da árkimniń talasy bar. Ol zańdy da, kez kelgen máselege ǵylymı, tııanaqty jaýap bolmaıtyn bolsa, oǵan degen qalyń qaýymnyń áýestigi arta túsedi. Árkim ózinshe jaýap berýge tyrysady... Joǵaryda atalǵan jınaq ta sonyń bir kórinisi. Sonymen qosa, mereıtoı qarsańynda burynǵy jınaqtardy qaıta basyp shyǵarýǵa da baspagerler belsenip otyr. Oǵan da toqtaý salý qıyn. Árıne Abaıdy ártúrli formatta, jeke-jeke kitap etip shyǵarýdyń eshqandaı ábestigi joq. Tipti solaı etý qajet te shyǵar. Degenmen, ár nárseniń ǵylymı negizi, qısyny men júıesi bolýy kerek. Biraq jańa basylymdar burynǵy qatelikterdi qaıtalamaýy jáne aqyn shyǵarmashylyǵynda árkelkilik nemese «biz osylaı dep sanaımyz» degen aýa jaıylýshylyq bolmaýy tıis. О́kinishke qaraı, qazir olaı bolmaı otyr máselen, oqýlyqtardan bastap, Abaı ánderin aıtýshy ánshilerge deıin aqyn sózin ártúrli qoldanýshylyq bar. Mine, osylardyń barlyǵyna tosqaýyl qoıý úshin ǵylymı talqydan ótken, jan-jaqty saralanǵan, tereń tekstologııalyq tekserý jasalǵan, árkelki qoldanystardy biregeılendirgen, kanondyq qalypqa túsken, aqyn shyǵarmashylyǵynyń búkil bolmysyna úılesimdi, tastúıin, birtutas bútin bitimge aınalǵan barlyq basylymdarǵa tııanaq bolatyn, ártúrli saýaldar týyndaǵanda júginiske jaraıtyn, myzǵymaıtyn irgetas eńbek kerek-aq. Mine, akademııalyq basylymnyń asyl muraty osy.
Búgingi kúnge deıin uly oıshyldyń tańdamalylary men qaıta basylymdaryn sanamaǵanda onnan astam tolyq jınaǵy basylǵan eken. Uly abaıtanýshy M.Áýezov solardyń basym kópshiliginiń tolyǵyp kemeldenýine tikeleı basshylyq jasaǵan. 1933 jylǵy jınaqtan bastap aqynnyń jańa óleńderin óz qolymen jınap, basylymdarǵa qosyp otyrǵan. Joǵarydaǵy maqalasynda «Abaı sózi degen sóz bir-aq jol bolsa da, Abaısha shyqsa jarasar, Abaıdyń Abaılyǵy da sonda shyǵar. Osy Abaı óleńderiniń sanyn kóbeıteıik dep ózeýregenshe, bar sóziniń keneýin ketirmeıik dep kóbirek oılanaıyq. Abaı sózin kóbeıtemiz dep, kóbik etip almaıyq. Jaýaptyraq qaraıyq», – dep barynsha nyqtap aıtqan. Mine, Abaıǵa «talas qylatyndarǵa» Áýezov ósıeti osyndaı. Seksen jyl buryn aıtylǵan sóz bizdiń aldymyzda áli sol kúıinde shamshyraqtaı jarqyrap tur.
Qazir Abaı týraly jaryq kórgen eńbekter kólemi elý tomǵa júk bolady eken. Solardyń ishinde aqyn shyǵarmalarynyń tekstologııasyna arnalǵan irgeli zertteýler neken-saıaq. Iаǵnı, akademııalyq basylym daıyndaý – asa kúrdeli ǵylymı másele. Al burynǵy jınalǵandy árlep shyǵara salý árkimniń qolynan keledi.
– Jumys barysynda týyndap jatqan máseleler bar ma?
– Árıne jumys bolǵan soń qıyndyqsyz bola ma?. Akademııalyq jınaq daıyndaýdyń ózindik erekshelikteri kóp. Birinshiden, ózin abaıtanýshy dep jarııalaıtyndar barshylyq, biraq bilikti mamandar tapshy. Shyndyǵyn aıtsaq, abaıtanýshylardyń aldy toqsannan asyp, sońy elýdi eńserip, alpysty alqymdap júr... Ekinshiden, Abaı qoljazbalarynyń barlyǵy arap álipbıinde jazylǵan, ásirese eski (qadymsha) arap jazýyndaǵy mátindi oqý qıyn. Úshinshiden, ertede jazylǵan (A.Baıtursynuly álipbıi shyqqanǵa deıin) qoljazbalarda qazaq tiliniń orfografııasy da, pýnktýasııasy da bolmaǵan, tipti, daýysty dybystar jazylmaýy da múmkin. Onyń ústine ol ártúrli qoltańbamen arab, parsy tilderine yńǵaılanyp jazylsa, qıyndyǵy odan saıyn arta túsedi. Sol sııaqty 1909 jyly shyqqan jınaqtyń ózinde ketken aqaýlyqtar jetip artylady. Mine, munyń bári – ǵalymdardan kóp bilimdi, yqylas pen yjdahattylyqty, tózimdilikti talap etetin mehnatty sharýa. Sonymen qosa, Abaı óleńderiniń qurylymyna, keıbir sózderdiń qoldanylýyna, maǵynalyq qısynyna baılanysty ǵalymdardyń pikiriniń ózi ala-qula, al keıingi jas býyn Abaı zamanynyń leksıkasyna tereń boılaı almaıdy. Osyndaıda jas mamandarǵa kómekke keletin qazaq tiliniń tarıhı sózdigi de jasalǵan joq, sondyqtan árkimniń bilim-biligine, oı qısynyna, ishki túısigine súıengennen basqa amal joq... Al osyǵan deıingi jınaqtarǵa qosylmaı kelgen Abaıdyń mýzykalyq murasyn jınaqtap, ǵylymı túsinikterimen kitapqa qosý da úlken qajyr-qaıratty qajet etedi. Osyndaı ǵylymı-shyǵarmashylyq jumystardaǵy qıyn túıinderge qarjy tapshylyǵyn, ǵalym mamandardyń áleýmettik ahýalynyń tómendigin qosyńyz...
– Akademııalyq basylym qashan jaryqqa shyqpaq?
– Qalaıda, uly oıshyldyń týǵan kúnine deıin úlgerip, tamasha bir tartý jasaǵymyz keledi.
– Bul memlekettik tapsyryspen oryndalyp jatqan joba ma?
– Solaı bolǵany jón dep oılaımyz. Byltyr tıisinshe usynys jasaǵanbyz. Biraq jınaqty ázirleýge qajetti qarajat kózi áli anyqtalǵan joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
