El eńsesi tiktelip, egemendikke qol jetkizgenge de jıyrma eki jyldyń kólemi boldy. Osy jyldar aralyǵynda memlekettiń ishki jáne syrtqy qýattylyǵy artyp, qurylymy da nyǵaıdy. Memlekettik júıe tıisinshe ornyǵyp, ıdeologııalyq damý faktory qarqyndy júrdi. Kózdelgen qadamdarǵa qol jetip, mańyzdy mámileler jasaldy. Jalpy, memlekettiliktiń bolashaqqa bastaıtyn kúre joly salyndy. Alaıda, osynaý úderistegi bir kemshin ketken másele retinde bilim berý salasyn ataýǵa bolar. Onyń sebebi aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni, aıtar oıymyz ben sóılemek sózimiz aralas mektepter haqynda.
Kúrmeýi qıyn másele táýelsizdik alǵan jyldardan beri áli sheshimin tapqan joq. Respýblıka aýmaǵy boıynsha qazaq mektepteriniń sany artqanymen, sapasy kóńil qýantatyndaı emestigin ekiniń biri biledi. Bilgenimen, bári tym-tyrys. Sol olqylyqtardy kózine kóldeneń tartyp otyryp, jeńistik bermeıtin qandastarymyz da jeterlik.
El eńsesi tiktelip, egemendikke qol jetkizgenge de jıyrma eki jyldyń kólemi boldy. Osy jyldar aralyǵynda memlekettiń ishki jáne syrtqy qýattylyǵy artyp, qurylymy da nyǵaıdy. Memlekettik júıe tıisinshe ornyǵyp, ıdeologııalyq damý faktory qarqyndy júrdi. Kózdelgen qadamdarǵa qol jetip, mańyzdy mámileler jasaldy. Jalpy, memlekettiliktiń bolashaqqa bastaıtyn kúre joly salyndy. Alaıda, osynaý úderistegi bir kemshin ketken másele retinde bilim berý salasyn ataýǵa bolar. Onyń sebebi aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni, aıtar oıymyz ben sóılemek sózimiz aralas mektepter haqynda.
Kúrmeýi qıyn másele táýelsizdik alǵan jyldardan beri áli sheshimin tapqan joq. Respýblıka aýmaǵy boıynsha qazaq mektepteriniń sany artqanymen, sapasy kóńil qýantatyndaı emestigin ekiniń biri biledi. Bilgenimen, bári tym-tyrys. Sol olqylyqtardy kózine kóldeneń tartyp otyryp, jeńistik bermeıtin qandastarymyz da jeterlik.
Búgingi tańda Qazaqstanda 1777 taza orys mektebi bar bolsa, aralas mektepter sany 2068 kórinedi. Bul degenimiz 3845 mektep taza orys tilinde oqytylady degendi aıǵaqtaıdy. Taza qazaq mektepteriniń sanyna keler bolsaq, 3750 aınalasynda ǵana. Onyń ózine aýyldaǵy bala sany az mektepter de kiredi. Bilim berý salasyndaǵy olqylyqty qarańyz endi, qazaq tilinde bilim beretin mektepter sany 50 paıyzdyq mejege de jetpeıdi. Tipti, elordanyń ózindegi 61 mekteptiń 16-cy orys, 19-y qazaq, al, 26-sy aralas mektep. Memlekettik tildiń damý sıpaty men zańnamalardyń júzege asyrylyp jatqan túri osy. Alaıda, elý jylda el jańa demekshi, 2020 jylǵa deıin barlyq mektep bitirýshige memlekettik tildi bilý talaby qoıylyp, osy merzim ishinde qazaqstandyqtardyń keminde 95 paıyzy memlekettik tilde sóıleýi kerek degen meje de belgilengen. Biraq «bul» sóz de «qur» sózge aınala ma degen oı ketpeıdi sanańnan.
Elimizdiń kóptegen aımaqtarynda da bul másele alańdatýshylyq týdyrýda. Máselen, bizdiń oblystyń ortalyǵy Kókshetaý qalasynda 23 bilim berý mekemesi bolsa, sonyń 3-ýi ǵana taza qazaq tildi mektep eken. Al, qalǵan 20-sy aralas mektepter qatarynda. Osynaý úsh mektepti atap óter bolsaq, ol M.Ǵabdýllın atyndaǵy №3 mektep gımnazııasy, №18 mektep jáne Krasnyı Iаr kentindegi №3 mektep. Bul kórsetkish 2013-2014 jyldarǵa bekitilip, Kókshetaý qalasy bilim berý bólimimen berilip otyr. Táýelsizdik alǵaly beri bul kórsetkish áli ózgere qoımady. О́zgergenniń ózinde eki mekteppen ǵana tolyqty. Mundaı jaǵdaımen memlekettik tildiń baıandy dáýirin elestete qoıý qıyn.
Al, endi synyptarǵa bólý jaıyna kelsek, taǵy da kúrdelilikke jolyǵamyz. Máselen, kez kelgen bir mektepti mysalǵa keltireıik. Aıtalyq, №5 mektep 2013-2014 oqý jylynda bir synyp boıynsha tórt synypqa qabyldaý júredi. Sonyń bireýi qazaqsha bolsa, úsheýi – orys synyby. Úzilis kezinde endi 75 balanyń ortasynda júrgen 25 balanyń qaı tilde sóılep, oınaıtynyn elestetip kórińiz.
Al, qyzmet babynda júrip, aralaryndaǵy bir ózge ulttyń ókili úshin 20 qazaq jınalysyn resmı tilde bastaıtyn ata-anasy bar balalar sonda memlekettik tildi qaıtip meńgerýi tıis?
Tarıhtyń tereńine úńiler bolsaq, aralas mekteptiń basty mindeti – óskeleń urpaqty óz tilinen aıyryp, dúbáraǵa aınaldyrýdy ustandy. Muny tarıhı derek te aıǵaqtaıdy. Máselen, HIX ǵasyrda Syrdarııa gýbernııasyna tuńǵysh general-gýbernator fon Kaýfman Perovskideg i orys-túzem mektepterin tekserý úshin ózi keledi. Orys tilinde oqyp júrgen buratana halyqtardyń balalary oqıtyn mekteptiń dárisine kirip, balalardyń orys tilin jaqsy meńgerip jatqanyna rızashylyq bildiredi. Biraq, qońyraý soǵylyp, balalar dalaǵa shyǵyp oınap júrgende, olardyń tek qazaq tilinde sóılegenderin baıqaıdy.
«Nege olar óz tilinde sóıleıdi, ne sebepti ózderi oqyp júrgen orys tilinde sóılep, oınamaıdy, olar óz tilin umytyp, tek orys tilinde ǵana sóıleý úshin ne amal qoldaný kerek» dep otarshyl general oılanady da, «orys balalary mol, qazaq balalaryn oqytatyn aralas mektep arqyly birge qosyp oqytyp, orys tilindegi sóıleý ornyn ornyqtyrý kerek» degen sheshimge keledi. Sóıtip, «orys-qazaq balalaryn aralastyra oqytý qajet» dep keńes beredi. Kelesi jyly osy oıynyń júzege asýyn teksermek bolǵan general qaıta aınalyp kelip, olardyń oıyn ústindegi sóıleý tilin baqylaıdy. Balalar dalaǵa shyǵyp, orys balalarymen aralasyp, oryssha sóılep oınap júredi. General maqsaty júzege asqanyna dán rıza bolady.
Osyǵan qarap aralas mektepterdiń jaı-kúıin baǵamdaı berińiz.
1999 jyly Aqmola oblysynyń aýmaqtyq-ákimshilik ortalyǵy Kókshetaý qalasyna kóshirilgen kezde oblys kóleminde 694 mektep, onyń ishinde 161 qazaq mektebi, 216 qazaq jáne orys tildi mektepter, 317 orys tildi mektepter bolǵan.14 jyl aralyǵynda kóp ózgeris joq.
Oblystyq bilim basqarmasynyń josparyna sáıkes 2014 jyly Kókshetaý qalasynda qazaq tilinde beıindi mektep qurylysy júrgiziletini málim. Kókshetaý qalalyq bilim bólimine qazaq mektebin salý úshin jer daıyndaý týraly tapsyrma berildi. Al, odan endi qandaı nátıje bolaryn bir Qudaı biledi.
Búgingi problema «Aıta-aıta Altaıdy...» degenniń keri bolmasa, bolǵany. Senerimiz osy.
Saıan ESJAN.
Almaty.
