TILI NAQ, RÝHY ULTQA JAQ ZAŃNAMAǴA QALAI, QAITIP QOL JETKIZÝGE BOLADY?

Ǵımarattyń myq­tylyǵy onyń kirpishiniń myqty­ly­ǵyna baılanysty. Úıdiń myqtylyǵy onyń eń osal kirpishiniń myqtylyǵyna teń. Qan­sha sheber bolsań da, osal, qısyq kir­pish­ten myqty, túzý úı qalanbaıdy. Qazaq úı tikkende ýyǵynyń myqty bolýyna qatty kóńil bólgen. Keregeniń myqtylyǵy óz aldyna, ýyq myqty bolsa, shańyraq shaıqalmaıdy, kıiz úı qulamaıdy. Zańgerler úı salmaıdy. Olardyń qo­ly­nan keletini zańnamalyq aktilerdi ja­saý, túsindirý, qoldaný. Zańdar memlekettiń ýyǵy ispettes. Al sózderdi zańdardyń irgesi qalanatyn kirpishpen salystyrýǵa bolady. Sózi turlaýsyz zań qaýqarsyz. Qazirgi kezde másele zańdardyń sanynda, olardy bilý, ne bilmeýde emes, sapasynda, olardyń ár sóziniń ornynda turýynda, sanaǵa tikeleı áser etýinde. Olaı bolýy úshin zań sózi jasyq, jalań emes, ózeginde ulttyń rýhyn, ózindik tóltýma kelbetin beretin deńgeıde bolýy kerek. Zańda ár sóz óz ornynda turýy, bir maǵynada qoldanylýy, sol maǵynada túsinilýi buljymas shart. О́tkendegi ǵulamalar tildi dinnen de joǵary qoıǵan. Til bolmasa, din qalaı taral­maq, adamdar qalaı túsinispek?! Qa­zaq ádebı tilinde belsendi qol­danylyp júrgen júz elý myńnyń ol jaq bul jaǵynda sóz bolsa, al termınder qaı tildiń bolmasyn ádebı qo­ry­nan kóp bolady eken. Ti­li­mizdegi termınder qazir jarty mıllıon mańaıynda. Iаǵnı bolashaq mamandardy kútip turǵan jumys kólemi orasan. Sondyqtan termın­der týraly bizdiń tanym-túsinigimiz únemi keńeıip otyrýy tıis. “О́ner aldy – qyzyl til”. Bul – Abaı. Negizi baba sóz. Mahmut Qashqarı sóz­di­ginde: “Ardam bashı tıl” – “Vershına dob­ro­detelı – v ıazyke (tot, kto postıg kra­sotý rechı, obretaet dostoınstvo blagodarıa eı)”. “Basqa bále – tilden”, degen de bar. Iаǵnı, ańdamaı sóıleseń, aýyrmaı ólesiń. Sonymen qatar, “tili alǵyrdyń joly – dańǵyl” dep te aıtýǵa bolady. Qazaq eliniń qazirgi jer baılyǵy, qa­zyna baılyǵy, rýhanı baılyǵy ata-babadan qalǵan til mádenıetimen tikeleı baıla­nys­ty. Memlekettik mártebesi bar qazaq tilin meńgerý, sol tilde sóıleý, jazý, is júrgizý, elaralyq qatynastardy ornatý, zańnama mátinderin jasaýdyń ómirlik qajettigin árbir bolashaq zańger tereń sezinýi qajet. Endeshe, ult pen memleket múddesin, adam men azamat quqyqtaryn qorǵaıtyn zańdardyń tili men rýhy joǵary talaptarǵa saı bolýy tıis. Zańger mamandardy túrli ádistemelik negizde, oqytýdyń zamanaýı tehnologııalaryn qoldana otyryp daı­yndadyq desek te, olardyń tildi meńgerýi kóńil toltyrmaıdy. Bolashaq zańgerlerdiń tildik daıarlyǵy kásibı talaptardyń biri emes, biregeıi bolyp tabylady. Qazir bul máselede oılanatyn, kóńilge kúdik kel­ti­retin jáıtter kóp. Bolashaq zańgerlerdiń kóbi sóıleý, jazý mádenıetin jetik meńgerýge qajetti deńgeıde kóńil bólmeıdi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde qabyldanǵan normatıvtik quqyqtyq aktiler men keıingi jyldary qoldanysqa túsken zańnama aktileriniń tili bir-birinen erekshelenedi. Olarda birtalaı tildik, termındik oń ózgerister bar. Búgingi kúni kóptegen sózder baıaý bolsa da, quqyqtyq termın retinde ornyǵyp, tildik aınalymǵa tústi. Tilimizdegi sózderdiń kúndelikti qoldanystaǵy maǵynasymen qatar termın­dik máni-mazmuny, ár alýan qyrlary ashylýda. Kásibı zańgerler ǵana emes, qalyń jurtshylyq ta olardy jatyrqamaı, jatsynbaı durys qabyldaıtyn dárejege jettik. Ult rýhy sergektenip, ult tiliniń qory batyl qoldanyla bastady. Qazir sol úrdis baıaýlap, toqmeıilsý paıda bolǵandaı. Qazirgi kezde qazaqshaǵa jetik zańger­ler­diń ózi qazaqsha zańnama aktilerin oqymaıdy. Olarǵa bul úshin kiná qoıýǵa bolmaıdy. О́ıt­keni, qazaq tilindegi zań mátinderiniń birazy tú­siniksiz jazylǵan. Oryssha oqysaq túsinik­tirek, qoldanýǵa jeńil. Zańnamanyń qazaqsha mátinderiniń osyndaı hali ulttyq namysqa tıedi, mem­lekettik mádenıetimizge nuqsan keltiredi. Sondyqtan bolashaq zańgerlerdi daıarlaýda tildik daıyndyqty, ádebıetti bilýdi, ulttyq rýhty janýdy aldyńǵy or­yn­ǵa qoıý kerek. Zańı bilim berýde osy má­se­leniń erekshe ózektiligi daý týdyrmasa kerek. Shyndyǵynda bizdiń zańdardyń kóp­shiliginiń sapasy da, olardyń qoǵamdyq qatynastardy retteýdegi pármendiligi de synı taldaýlarǵa tótep bere almaıtyn halde deýge bolady. Olar kúndelikti ýtı­lıtarlyq mindetterdi sheshýge jaraǵa­nymen, ózderiniń negizgi mıssııasy rýhqa qyzmet etýdi, quqyqtyq sana men máde­nıetti, zańshyl qylyqty qalyptastyrýdy nashar atqarýda. Ishki qaıshylyqtarymen qatar syrtqy kemshilikteri kózge anyq baıqalady. Kóbimiz qazaq tilin jetik bile tura, zań mátinderiniń qazaqshasyna emes, oryssha­syna júgiretinimiz ótirik emes. Budan keıin memlekettiń, onyń quqyqtyq júıesiniń bedeliniń deńgeıi, ıdeologııalyq yqpa­lynyń áseri týraly aıtpasa da túsinikti. Til – zańnama aktileriniń sapasynyń aıshyqty kórsetkishi. Zań sapasy týraly sóz qozǵaǵanda sol zań jazylatyn til, ony qoldaný mádenıeti, oǵan degen oń yqylas, qarymdy qareket máselesi birinshi orynda turýy kerek. Zańnamalyq aktilerdiń tili túzelmese, nebir abzal quqyqtyq ıdeıalar men qaǵıdattar iske asyrylmaq túgili, jórgeginde tunshyqqan sábıdeı, tusaýy alynbaǵan tulpardaı kún keshedi. Zań tiliniń naqty, tııanaqty, bir maǵy­naly bolýy, onyń qoǵamdyq qatynastardy ná­tı­jeli retteýiniń, tolyqqandy júzege asyry­lýynyń mańyzdy kepildikteriniń biri bolyp tabylady. Zańı tehnıka tur­ǵy­synan kelgende ár sóz bir ǵana maǵynany arqalaýy qajet. Res­pýblıkanyń búkil zań­nama júıe­sinde ter­mınderdiń bir maǵynada túsinilip, birizdilikpen qoldanylýyna qol jetkizý óte ózekti másele bolyp tur. Al­ǵashqyda táýel­sizdikti baıandy etetin zań­dardyń dúnıege kelýin jetistik kórip, sanyna masattansaq, búgingi kúni olardyń sapasyn kóterý mindeti alǵa shyqty. Qazaq tili­niń baılyǵy, maǵynalyq kóp­nus­qa­lylyǵy, sınonımdik qa­tarlarynyń keńdigi kór­kem ádebıette mol múmkindikter ashqany­men, ózindik erekshe talaptarǵa saı jasaq­talatyn zań aktilerinde belgili bir qıyn­dyqtar týǵyzady. Qazaq tilindegi normatıvtik quqyqtyq aktilerde zańı tehnıkanyń tilge qatysty talaptary saqtala bermeıdi. Mysaly, bir sózdiń qubylýy, bir termınniń ornyna ár túrli sóz (nemese qos sóz) qoldanylýy, shuba­lańqylyq, ıaǵnı or­ys­sha mátindegi bir sózdiń eki, úsh, tipti tórt sózben aýdarylýy, kóp nusqalyq, sózderdiń qazirgi jazylý emlesin eskermeý, quqyqtyq maǵynasynan góri kórkem ádebıettik sıpaty basym sózderdi qoldaný, stıldik oralym­syzdyq jáne t. s. s. oryn alǵan. Osy jerde qa­zaq tiliniń esh kinási joq. Munyń bir sebebi – zańdardyń qazaqsha mátini bógde tildiń zańdylyqtaryna jy­ǵylǵan aýdarma ónim retinde qoldanysqa túsip jatqanynan. Zańdar qazaqy tóltýma týyndy bolyp dúnıege kelmegendikten ulttyq yryq pen múddeni óz máninde kórsete bermeıdi. Bul da – otar el bolǵandyqtyń zardaby, endi otarsyzdaný úderisi qarqyn alýy kerek. Ekinshi sebebi – tildi shala-sharpy bile­tin­derdiń, júrdim-bardym qoldanatyndardyń, til taǵ­dyryna, memleket múddesine ústirt qaraı­tyndardyń, óz isin shalaǵaı atqaratyndardyń, sanasyn salǵyrttyq basqandardyń kinási. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp biz 2008 jyly QR Konstıtýsııasynyń keıbir bap­ta­rynyń, Qylmystyq kodekstiń Jalpy bóli­miniń, Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekstiń Jalpy bóliminiń qazaqsha beıresmı nusqalaryn daıyndadyq. Olar eki kitap bolyp: (“Bıler soty men ulttyq dástúrlerdiń jan­danýy: zańshyǵarmashylyq jáne áleý­mettik tájirıbe”, Dýlat­be­kov N.O., Bıebaeva A.Á., Syz­dyq B.K., Boj­qarauly A., Qyzy­lov M.A. jáne Dýlat­be­kov N.O., Syz­dyq B. K., Bıebaeva A. Á. “Qylmystyq zań­­­­na­­many má­tin­dik saraptaý tájirıbesi”. Oqý quraly) jaryqqa shyqty. Bul kitaptar oqytý úderisinde tu­raq­ty paı­dalanylady. Oqytý úderisinde stý­dentterdiń resmı mátin men beıresmı mátin­derdi salystyrý múmkindikteri týdy. Endi avtorlyq toptyń atalmysh jumy­synyń baǵyttary men naqty nátıjeleri jáne qazirgi kezde júrip jatqan izdenistik ju­mystarynyń barysy týraly málimet bersek. Eń aldymen, Konstıtýsııanyń ózinde zańı tehnıkanyń tilge qatysty talaptary saq­talmaǵany nazarǵa ilikti. Mysaly, Kons­tı­týsııada bir sózdi qubyltý (“quqy”, “quqyǵy”, “quqysy”, “haqy”, “haqyly”, “haqysy”), bir termınniń ornyna ár túrli sóz qoldaný (“erkindigi”, “bostandyǵy”) kezdesedi. 15-bapta ólim jazasyn orysshada “ısklıýchı­telnaıa mera” dese, qazaqshada “eń aýyr” delingen. Durysy – “aıryqsha jaza”. 17-bap oryssha “chest” sózin “qadir-qasıet” deıdi. Bul kún­delikti aýyzeki qoldanysta, ádebı kontekste birin-biri kúsheıtip, áser berý úshin durys-aý, biraq, zań mátininde qos sózdiń ornyna ter­mındik naq maǵynaly bir sózdi ornyqtyrǵan jón bolar deımiz. Osy baptyń ekinshi bóligin “2. Eshkim qınaýǵa, kúshteýge, basqadaı qatygez nemese adamı qadirin qorlaıtyndaı qatynasqa nemese jazaǵa ushyraýǵa tıis emes” dep aýdarǵan jón. 19-bapta orysshadan “nemese” dep aýdarylatyn sózdi “jáne” dep qate aýdarǵan. 25-bapta “dostýpnye seny” “shama-sharqy kóteretin aqy” delingen, durysy – “qol­jeterlik aqy”. 26-bapta “nedobrosovest­naıa konkýrensııa” “josyqsyz báseke” dep aýdarylǵan. Durysy – “aramza báseke”. Bul da áli kóńildi kónshitpeıdi, biraq, “nedo­brosovestnaıa” – aramdyq, qaraýlyq, adal emes degendi bildiredi emes pe? Josyqsyz desek, múlde ózge nársege meńzeımiz. 27-bapta “estestvennye prava rodıteleı” “ata-ananyń etene quqyǵy” delingen. “Ete­ne” jaqyn degen sóz tirkesi bar da, bul jer­de quqyqtyń “tabıǵılyǵy” jóninde sóz bo­lyp turǵany daýsyz jáne “estestvennoe” só­zin “tabıǵı” dep aýdarý qazaq tilinde ornyqqan. Máseleniń ózge bir qyry Konstıtýsııaǵa baǵynyshty zań aktilerin taldaǵanda baı­qa­lady. Konstıtýsııa mátinine órilgen termın­der basqa zańdarda bastapqy ma­ǵynasynan aırylyp, ala-qula qoldanylyp júr. Kons­tıtýsııa barlyq zańdardyń qu­qyqtyq negizi bolyp qana qoımaı, sonymen birge termın­dik úlgi, standart qyzmetin atqarýǵa tıic. Sondyqtan Konstıtýsııa mátinine qoıy­la­tyn talaptar erekshe. Qu­qyqtyq memlekette joǵary deńgeıdegi quqyqtyq sana men mádenıet qalyptastyrý úshin Konstı­týsııadan bastap búkil zań aktileriniń tili múltiksiz bolýy shart. Quqyq sózdikterinde, zańnama mátin­de­rinde áli kúnge deıin túbegeıli durys she­shi­min tappaǵan, sondyqtan ári qaraı izde­nýdi qajet etetin termınder barshylyq. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekste Qylmystyq kodekske de ortaq “nevmenıaemost” termınin “esi durys emestik” dep aýdarýdyń ornyna “aqyl-estiń kemdigi” dep aýdarǵan. Aqyl-estiń kemdigi (kemaqyldyq – slaboýmıe (oryssha) – olıgofrenııa (latynsha)) esi durys emestik­tiń medısınalyq belgileriniń biri ǵana ekeni nazardan tys qalǵan. Sóıtip, zańnama mátini qate túzilgen. “Obosnovannyı rısk” degen ortaq termın bir kodekste “oryndy táýekel etý”, ekinshisinde “negizdi táýekel” dep aýdarylǵan. Durysy – “negizdi táýekel”. Respýblıka zańdarynyń bárinde “lıshe­nıe svobody” – “bas bostandyǵynan aıyrý” dep berilgen. Bostandyq bolǵan soń, bas bos­tandyǵy da, basqa qandaı bostandyq bolýy múmkin? Kezinde, patsha za­manynda qazaqta “bas erki” degen sóz bolǵan, sodan qalǵan jur­naq bolýy kerek “bas bostandyǵy” de­gen. “Sóz bostandyǵy” týraly bolsa, onda naq­tylaýǵa turady. Sondyqtan “lıshenıe svobody” – “bostandyǵynan aıyrý” bol­maq. “Ýchastnık” – “qatysýshy” desek, “soý­chas­tnık” – “sybaılas” bol­maq. “Soýchastıe – sy­baılastyq”. Sybaılasy kim(der) eken deımiz. “Korrýpsııany” “sybaılas jemqorlyq” dep júrmiz, ol onsha oryndy emes. “Sy­baılastyq” – birlesip jasalatyn qylmys­tardyń bárine tán sıpat, belgi. “Jemqor­lyq” menshik quqyǵyna qatysty paıda­kú­nem­dik, paıdaqorlyq degen sózderge mándes (sınonım). Jemqorlyq – korrýpsııanyń zardaptarynyń, onyń júzege asý nysan­da­ry­nyń bir túri ǵana. Negizgisi laýazymdy tul­ǵanyń, saıası jáne qoǵam qaıratker­le­ri­niń memleket pen qoǵam isine adal bolmaýy. “Korrýpsııa” latynsha “corruptio” – pa­ra­ǵa jyǵý (podkýp). Odan burynǵy grektik tú­bi­rinde “katalysis” – buzý, ydyratý, tozdyrý, joıý maǵynasy jatyr. Korrýpsııa – tulǵanyń laýazymdyq ókilettikteri men qyzmetine baı­lanysty quqyqtaryn memle­kettiń, qoǵamnyń, sondaı-aq jeke adamdar­dyń múddelerine qarsy óziniń jeke baıý maqsaty úshin paı­da­la­nýynan turatyn qylmystardyń jıyntyq aty. “Sybaılas jemqorlyq” – korrýpsııa­nyń memlekettik bılik pen qoǵamdyq saıası júıeni ydyratýǵa, álsiretýge, qıratýǵa, bu­zýǵa alyp keletin asa qaýipti sıpatyn ashyp bere almaı­tyn, ony ózge paıdaqorlyq sy­baılas qyl­mystarmen orynsyz shendesti­rýge, shatasty­rýǵa alyp keletin, qate usy­nylǵan, burys qol­danylyp júrgen termın. Bizdiń oıymyzsha, “sybaılas jemqorlyq” “korrýp­sııanyń” balamasy bola almaıdy. Korrýp­sııaly qoǵam degenimiz laýazymdy tulǵasy satylǵan, nıeti buzylǵan, adaldy­ǵynan aınyǵan, antynan attaǵan, ıman­dylyq qalyby tozǵan qoǵam bolsa kerek. Osy sıpattarǵa saı keletin termın tabylýy tıis. Ázirge durysy – sol kúıinde, ıaǵnı “korrýpsııa” degen halyqaralyq nusqa­synda qaldyrý kerek. Osy bir termınge neshe túrli orynsyz balama tańý, osy sózdiń ózeginde jat­qan uǵymnyń maǵynasyn bulyńǵyr qy­lýda. Sonyń bir mysaly, bedeldi degen res­pýb­­lı­kalyq ári zańgerlik kásibı gazettiń kor­rýp­sııamen kúres týraly bir bette jarııa­lanǵan eki maqalasynda korrýpsııa uǵymy eki bólek sózben, birinde “jemqor­lyq”, ekinshisi – “sy­baılastyq” dep beril­gen. Osyny sóz aýanyna qaramaı basqa tilge aýdarsańyz, alǵashqysy bireý “talan-taraj”, ıaǵnı – “hıshenıe”, ekinshisi – “qylmysqa qaty­sýshylyq”, ıaǵnı “soýchas­tıe” bolyp shyǵady. Bul “Qazanshynyń erki bar...” degenniń kerine ákeledi. Bulaı kete berse, bara-bara qazaqsha sóılep turyp, bir birimizdi túsinbeıtin bolamyz. Hýlıgan” – “buzaqy”, “hýlıganstvo” – “buzaqylyq”. Al “melkoe hýlıganstvo” she? “Usaq buzaqylyq” qoı. Al endi osy usaq buzaqylyqty qylmys emes “prostýpok” sanatyna jatqyzamyz. “Prestýplenıe” – “qylmys”, al “prostýpok” degenimiz ne? “Ábestik” dep aýdaramyz ba, “teris qylyq”, “tentek qylyq” deımiz be? Osy turǵydan kelgende “prostýpok”, “delıkt” sózderin “qııastyq” degen jón tárizdi. Qoldanystaǵy zańnamada “vmenıaemyı” – “esi durys”, “vmenıaemost” – “esi durystyq”, “nevmenıaemyı” – “esi durys emes”, “nevmenıaemost” – “esi durys emes­tik” dep aýdarylǵan. Bir sóz qos sózben tipti úsh sózben berilgen. Bul bir. Ekinshiden, “du­rys es”, “burys es” degen qubylys bola ma tabıǵatta? Eger bolady desek, qylmystyń jasalýy burys estiń, ıaǵnı esi durys emes­tiktiń saldary bolýy kerek. Al zańǵa sáıkes esi durys emestik úshin jaýapkerlik týyn­damaıdy. Endeshe, osy termınderdiń aýdar­masy esti, estilik, essiz, essizdik bolýy kerek. Amerıka qylmystyq quqyǵynda “razýmnyı adam” degen uǵym bar. Bizdińshe, esti, sanasy bar adam degen sóz. “Iýrıdıcheskıı” degendi “zańı” degen du­rys. “Mádenı”, “ádebı” degen sózder sııaqty qol­danysqa óte ádemi túser edi. Sonda “ıýrı­dıcheskaıa lıteratýra” degenimiz “zańı ádebıet”. “Zańger” – “ıýrıst”, sonda “zańgerlik keńes” emes, “zańı keńes”. Zańger keńesti zańǵa súıe­nip beredi. О́z janynan shyǵarmaıdy. Zań­ger­lik kásibı qyzmettiń ádebi týraly sóz bolsa “zań­gerlik ádep” deý kerek. “Zańdy” – “za­konnyı”. “Zańdyq” – “otnosıashıısıa k za­ko­ný”. “Zańdylyq” – “zakonnost”. “Zań­na­ma” – “zakonodatel­stvo”, “zańdar” – “zakony”. Múmkindiginshe oryndy-orynsyz jur­naq, jalǵaý tirkelgen, shubatylǵan sózderden aýlaq bolý kerek. Mysaly, “potrebnost” – “qajettik” dep kórdik, biraq sóılem quras­tyr­ǵanda “qajettilik” degen nusqasy durys-aý dep sheshtik. “Sposobnost” – “qabilet­tilik” bolady, ıaǵnı “qabilettik” emes. Degen­men “spravedlıvost” – “ádil­dik”, “ıýstı­sııa” – “ádilet”, “otvetstven­nost” – “ja­ýap­kerlik”. Jaýaptylyq, jaý­ap­kershilik, ja­ýapqa tartý degen balama­la­rynan osy durys. Sol sııaqty “pravonarý­she­nıe” – “quqyqbuzý” bolýy kerek. “Na­rý­shenıe” – “buzý”. “Razrýshenıe” – “qı­ratý”. “Shy”, “shi” jurnaqtary tym oryn­syz qoldanyla ber­gen. Qazaqsha-oryssha sózdikterde osylardyń eki jáne odan da kóp nusqasy júr. Ol kórkem stıl úshin jaraıdy jáne qajet te. Al zańnamada, zańı ádebıette, ǵylymı stılde bir ǵana nus­qa­symen bekýi kerek. Sondyqtan “sovershenıe prestýp­le­nıe” tirkesin – “qylmysty isteý” dep aý­dar­ǵan negizi durys bolǵanymen, zańı áde­bıet­te “jasaý” dep kóbirek qoldanylǵan soń, osy nusqasyna toqtadyq. Lańkestik (terrorızm), sodyrlyq (ekstremızm) degen sózderge baspasózde, sosyn zańnamalyq qoldanysta jańasha termındik maǵyna be­rilgeni sııaqty “vymogatelstvo” – “oz­byrlyq” bolǵany durys. “Ozbyr”, “ozbyr­lyq” sózderi osy qylmystyń quqyqtyq ta­bı­ǵatyna saı keledi. Shyndyǵynda qolda­nys­taǵy “qorqytyp alý” degen aýdarma burys. О́ıtkeni qorqytyp alý tonaýǵa da, qaraq­shy­lyqqa da jáne taǵy basqa keıbir qyl­mys­tarǵa tán qubylys. Jáne tonaý, qa­raqshylyq qylmystyq quqyq teorııa­syna jáne elimizdiń sot-tergeý tájirı­be­sine sáıkes talan-tarajǵa jatsa, “vymo­ga­telstvo” talan-taraj bolyp sanalmaıdy. Eki máselege kóńil aýdarsaq deımiz. Bi­rinshi, qazaqsha termın qalyptastyrýdyń alǵashqy kezeńine tán kalkalyq aýdarma kezinde keıbir uǵymdardyń maǵynasy aýysyp ketkendigi. Mysaly, qylmystyq quqyqta kinániń erikti sátin oryssha “je­lanıe” degen soń qazaq­sha “tilek” dep berip júrmiz. Alaıda, bul sózder adamnyń erkinen góri onyń nıe­tin, peıilin (jelanıe — namerenıe) sıpat­taýǵa jaqyn uǵymdar ekeni aıqyn. Adam erki onyń áre­ketinen kórinetin psıhologııalyq qu­bylys. Bul sáı­kessizdik tanymnyń alǵashqy kezeń­derinde baıqal­maıdy da, tıisti ǵylym men tájirıbe sala­syna neǵurlym tereńdegen saıyn birte-birte aıqyn biline bastaıdy. Sóıtip, izdenýshiniń aıaǵyna tusaý bolyp shyr­ma­tyla beredi. Erikti (volıany), peıildi (name­renıeni) uǵyndyratyn sózben tańba­laýda ketken maǵynalyq aýy­sý jóninde orys tildi ar­naıy zań ádebıetinde de aı­tyl­ǵan. “Jelanıe” — “mo­tıv” arasyndaǵy baı­la­nys­ty, kerisinshe “volıa” men “je­­la­nıe” ara­syn­daǵy al­shaq­tyqty, sáıkes­peýshi­likti reseılik professor V. V. Lý­neev aı­qyn kórsetken. Iаǵnı, bul qazaq termıno­lo­gııa­syna ǵana qatysty másele emes. Son­daı-aq ýmyseldi – qa­sa­qanalyq, qylmys motıvin nıet, peıil, pıǵyl dep tań­ba­laý zańı áde­bıette, nor­ma­tıvtik aktilerde qalyptasyp qal­ǵan. Sóıte tura jańadan shyǵyp jatqan zańı ádebıet­te ýmyseldi nıet, peıil, pıǵyl dep taný, uǵyndyrý oryn alyp keledi Zańnamanyń da, jekele­gen ter­mın­derdiń de qolda­nystaǵy nus­qalaryn qaldyra bereıik, úıre­nisip qaldyq degen boıkúıezdik pen ke­li­sim­pazdyq jaramaıdy. Búıte bersek, bara-bara sha­tasamyz, bat­paq­qa bata­myz. Qazir kó­zimizge tús­ken, sana­myz baı­qaǵan keleń­siz­dikterdi belsen­di túzetetin kez kel­di. Biraq bu­rynnan bar ter­mın­niń or­nyna qısynsyz “áde­mi” jańa sóz usyný jón emes. Sonyń bir my­sa­ly, “Neke jáne otba­sy týraly k­o­­dek­ste” esh bul­ta­laqsyz “otba­sy” de­linse de, “januıa” dep AHAJ qyz­­met­ker­leriniń qol­danýy sóket ári zańǵa qaıshy. Mádenıet belgisi emes. Memlekettilik pen til – bir birinen ajyraǵysyz qos bosaǵa. Al bizdiń zamanaýı ekonomıkamyz, saıası-quqyq­tyq júıemiz­diń muraty osy qundylyqtarǵa qyzmet etý bol­maq. Bulaı bolmasa, otarlyqtan qu­tyl­dyq, egemendik aldyq deýimiz jalǵan. “Ǵalymdardyń basym toby ult pen ulttyq memlekettiń tarıh sahnasynan yǵysady degen pikirdiń aıtylýynyń ózi qate dep esepteıdi. Jahandaný Azııa men Afrıka elderinde ulttyq máselelerdiń mańyzy odan ári ótkir ekenin kórsetip otyr. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ondaǵan ulttyq mem­leketter paıda bolyp, olar óz táýelsizdigin qorǵaýǵa bel sheship kirisip otyr. Tipti Eýropanyń ózinde 15-ten astam Horvatııa, Slovakııa, Makedonııa sııaqty memleketter paıda boldy. Mem­lekettik ıdeıa kóptegen ulttardyń ańsaǵan armany men muratyna aınaldy. De­mo­kratııa berik ornaǵan Eýropada shotlandyq, vallon, flaman, bask, kata­londyqtar memlekettilik ıdeıa úshin kúresýde. Kosovo táýelsizdigin jarııalap jiberdi. Ulttyń ómirde tereń negizi barlyǵyna, birtekti qandastardy biriktiretinine búgingi kúni dálel kóp”, – deıdi Amangeldi Aıtaly. Bul sheginis arqyly qazaq memleket­ti­giniń negizi qazaq tilinde ekenin basa aıt­qymyz keledi. Optımıstik ssenarııge jú­ginsek, jahandaný álemde júrip jatqan kúrdeli úderisterdiń tek bir qyry jáne ýaqyt pen keńistiktegi bir kórinisi ǵana. Jahandanýdyń qýaty ulttyq memleket­ti­lik­ti joıýǵa qandaı qaýqarsyz bolsa, ulttyń dińi bolar tildi de joıa almaıdy. Tek oǵan ózimiz septespesek boldy. Adamzat áralýandyqqa umtylady, tap­taý­ryn men surqaılyqtan qashady. Olaı bol­sa, Jer sharyndaǵy irili-usaqty ult­tardyń tilderin jerleýge, onyń ishinde ana tilimizben qoshtasýǵa múlde asyqpaıyq. Tip­ti ondaı oı oılaýdyń ózin kúná dep bileıik. Ejelgi jazba mádenıeti bir kezde úzilip, halyqtyń basym kópshiligi jazý-syzý bilmegen kúnderdiń ózinde aýyzeki sóıleý mádenıeti, aqparatty jetkizý, saqtaý qabileti óte joǵary bolǵan, eldiń birligin, jerdiń bútindigin, tildiń tutastyǵyn saqtaı bilgen, el basqarý júıesinde rý-taıpalarǵa bólinse de “qazaq tili” degen qasıetti qadirlegen babalarymyz, “ana tili” degen ardaqty atty ıelentken analarymyz bizdiń búgingi tirligimizge ne der edi? Ulttyq, eldik, memleketshildik namysqa negizdelgen quqyqtyq mádenıet qalyptas­tyrýymyz kerek. Sana quqyqtyq bolǵanda ǵana, memleket quqyqtyq bolýyna úmit týady. Quqyqtyq memleketti qalyptastyrý joǵary deńgeıdegi quqyqtyq sana men mádenıet qalyptassa ǵana múmkin bolmaq. Konstıtýsııadan bastap búkil zańnama aktileriniń tili múltiksiz bolýy shart. Tipti “Bir el – bir zań” degen qaǵıdatty ómirge engizsek. Ondaǵy oı: eń áýeli “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Til týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyn elimizdiń barlyq memlekettik organdary men uıymdar, beımemlekettik qurylymdary men azamaty oqysaq, bilsek, túzesek, múltiksiz oryn­dasaq, júzege asyrsaq. Tildi saqtaý, damytý, ózge tildermen baı­la­nysyn qalyptastyrý tek til ma­mandarynyń isi emes. О́ıtkeni, ár salanyń ózi­ne tán bilim júıesi, soǵan sáıkes ke­le­tin termınologııalyq qory bar, sony ıger­gen mamany bar. Osy mamannyń yqpa­lyn­syz, onyń belsendi qatysýynsyz til sol salaǵa enbeıdi. Bul jerde sóz qazaq tili jóninde bolyp otyrǵany málim. Son­dyqtan túrli salaǵa kazaq tilin ana sútimen boıyna sińirgen ári orys tilin jete meńgergen, qazirgi termınologııalyq qordyń aǵyl­shyndyq, latyndyq, grektik túbirin tanı alatyn mamandar tartylýy tıis. Qoldanystaǵy zańnamanyń qazaqsha nus­qa­larynyń biz daıyndaǵan beıresmı mátin­deri zańnama júıesinde áli de oryn alyp otyrǵan tildik kemshilikterdiń az ǵana bóligin qamtyǵanymen, kemshilikter jaı­ynda syn aıtýmen shektelmeı, solardy jo­ıýdyń naqty úlgisin kórsetti. So­nysymen mańyzdy. Osy úlgini áli de bolsa pysyqtaý, jetildirý kerek. Endigi mindet osy bir jeke bastama aıasynda dúnıege kelgen beıresmı nusqa­lardy qalyń jurtshylyqtyń talqysynan ótkizý, zańger mamandardyń, tilshi qaýym­nyń, depýtattardyń pikirin tyńdaý, kerek usynystardy eskerý, ózge de zańnamalyq aktilerdiń qazaqsha mátinin tildik turǵydan bir júıege keltirý bolmaq. Bul bir ǵana avtorlyq toptyń kúshimen jáne jeke bastama aıasynda júzege asatyn ońaı sharýa emes. Memlekettik kózqarasty talap etetin sharýa. Memlekettiń ózi memlekettik tildiń búgingi halin túzeımin dese osy jeke bastamany qoldaýy, uıymdyq-qarjylaı kómek berýi, bilikti mamandardy bir jerge arnaıy jınaqtap, jaǵdaı jasap, jumys jasatýy kerek. Nurlan DÝLATBEKOV,  zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Bolat SYZDYQ,  zań ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Qaraǵandy.