Elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi keltirgen málimetterge qaraǵanda, 2012 jyly Qazaqstanda 200 myńnan astam adam alkogolge táýeldilikten zardap shekken.
Jurt osylaı deıdi. Senersiń be, senbessiń be?.. Senbeıin deseń ómirde bolyp jatqan jaǵdaılar halyqtyń osy aıtqandaryn rastaıtyn sııaqty. Mysal kerek pe? Mysal degeniń jetkilikti. Aıtalyq, temekiniń baǵasy jyl saıyn qymbattaıdy. Sonyń nátıjesinde búginde bir qorap temekiniń quny bir shólmek araqtyń baǵasymen teńesti. Al, «arqa súıeıtini bar» araq bolsa, sol baıaǵy kúıinde «tapjylmastan» tur. Jarty lıtrlik shólmek osydan dál 15 jyldaı ýaqyt buryn shamamen 120-150 teńge turatyn, sol «jartylyǵyń» áli de 320 teńgeden asa qoıǵan joq. Sonda bizdiń el úshin eń qasıetti, eń kerekti taǵam araq bolǵany ma? Qalyptasqan ahýalǵa qaraǵanda, sirá, shynymen de solaı bolsa kerek. Basqasyn bilmeımin, Qazaqstanda áıteýir ishkishterdiń joldary bolyp tur. Zeınetkerler azyn-aýlaq zeınetaqylaryn azyq-túlikke jetkize almaı dal bolyp júrgende, maskúnemder dúkenderge óz úıine kelgendeı emin-erkin kirip, 320 teńgeniń jartylyǵyn qoınyna qysady da, «kórdińder me, bizdiń bedelimizdiń qandaı ekenin» degendeı, taltańdaı basyp shyǵa beredi. Búgingi ómir shyndyǵy, mine, osyndaı.
Qudaı saqtasyn, bizdiń temekige qarsy júrgizilip jatqan kúreske ókpe aıtar nıetimiz joq. О́ıtkeni, temekiniń adam densaýlyǵyna zııandy ekenin barsha jurt sııaqty biz de túsinemiz. Sondyqtan shylym shegýden aýlaq bolǵan kisiniń paıda tappasa, zııanǵa shyqpaıtynyn da jaqsy bilemiz. Al «Toıbastar» dep atalatyn jartylyq araq 320 teńge turǵanda, «Parlament» sıgaretiniń bir qorabynyń 270 teńgege jetkenin, sóıtip, is júzinde araq pen temeki baǵasynyń teńeskenin (álemniń eshbir elinde bolmaǵan jaǵdaı!) ánsheıin derek retinde ǵana keltirip otyrmyz. Bizdi, bar bolǵany, temekige qarsy júrgizilgen kúrestiń araqqa kelgende múlde kibirtiktep, júrmeı qalatyny tańǵaldyrady. Shylymshylarǵa qarsy kúrestiń kúsheıgeni sondaı, tipti, ana jerde temeki shegýge bolmaıdy, myna jerde temeki shegýge bolmaıdy, dep dikińdeıtinder kóbeıdi. Ondaıda temeki shege me, araq ishe me, ol adamnyń óz yqtııaryndaǵy nárse ekeni, ıaǵnı adam quqy degenimiz de onsha eskerile bermeıdi. Onymen de qoımaı, temeki qoraptarynyń syrtyna kisiniń úreıin alatyn sýretter salynatyn boldy. Keıde bul neǵylǵan súrgin dep te oılaýǵa májbúr bolasyń. Álde osynyń bári halyqtyń nazaryn basqa jaqqa aýdarý úshin, bolmasa, densaýlyqqa «jaýaptylardyń» mine, biz osyndaı jumystar júrgizip jatyrmyz dep raport berýi úshin kerek boldy ma eken?.. О́ıtkeni, tyıym salý temeki men araqtyń adam densaýlyǵyna qanshalyqty zııandy ekendigin túsindirip, úgit-nasıhat júrgizýden góri áldeqaıda ońaı ǵoı, onyń ústine, oǵan aqsha da ketpeıdi. Sóıtip, ár kezde de jeńil joldy tańdaıtyn bizdiń aǵaıyndar temekimen kúreste de «qýlyqtaryn» asyryp ketti. Biraq, oǵan qarap jatqan shylymqorlar joq, sol baıaǵysynsha kók tútindi burqyratyp-aq júr. Shyndyǵyna kelgende, araqtyń adamzatqa keltiretin zııany temekige qaraǵanda shash-etekten. Birinshiden, araq ta temeki sııaqty densaýlyqqa zııandy. Mamandardyń aıtýlaryna qaraǵanda, ınfarkt, ınsýlt, baýyr sırrozy sııaqty ómir úshin óte qaterli syrqattar dál osy araq ishý saldarynan týyndaıdy eken. Ekinshiden, araq ishken adam jumys qaldyrady jáne ishken kúni ǵana emes, onyń erteńinde de, óıtkeni, «bas jazý» kerek. Tipti, uıatty oılap jumysqa shyqqan kúnniń ózinde ol adamnyń eńbekke qabileti kútkendegideı dárejede bolmaıdy, basy aýyryp turǵan adamnyń oqys oqıǵalarǵa da jol berip alýy múmkin. Sondyqtan da, qoǵamǵa neniń zııany kóbirek ekenin jaqsy túsinetin keńestik dáýirde temekiden góri maskúnemdikpen kúres qattyraq júretin. Úshinshiden, ishimdikke salynǵan adamnyń erte me, kesh pe, otbasylyq ómirinen bereke ketedi, balalary teris úlgi-ónege alady, tipti, sonyń saldarynan ajyrasyp jatqandar da az emes. Tórtinshiden, mas adam saý adamǵa qaraǵanda qylmys jasaýǵa beıimirek turady. Sondyqtan da shyǵar, «Mas bolý degenimiz, óz erkińmen aqylyńnan aljasý degen sóz» depti bir danyshpan. Ishimdikke salynǵandardyń óz ómirleriniń astan-kesteńin shyǵarǵany týraly mysaldardy biz kúndelikti tirshilikten kún saıyn kórip te júrmiz. Osylardyń bárin bile tura bizde temekige qarsy kúreskendeı araqqa qarsy kúrestiń júr meıtini nelikten? Kúresti bylaı qoıǵanda, eń bolmasa, araq baǵasynyń temekimen salystyrǵanda múlde qymbattamaı qoıýynyń syry nede? Temeki qorabynyń syrtyna salynǵan úreıli sýretter nelikten araq shólmekteriniń syrtyna salynbaıdy? Mine, osyndaı sebepterden de halyq arasynda Qazaqstandaǵy araq zaýyttarynyń artynda bir-bir dókeı tur, al olar halyqtyń densaýlyǵyn, eldiń jaǵdaıyn emes, óz taýarlarynyń ótimdi bolǵanyn qalaıdy, sol sebepti de bizde araq baǵasy tıisti dárejede qymbattamaı otyr degen sóz gýlep-aq tur. Qazaqstandyq telearnalardyń «alkogolsiz» degen jeleýmen syrany jappaı jarnamalaýynyń syryn da, sirá, joǵaryda aıtylǵan jaıttardan izdegen durys shyǵar.
Sóz oraıynda aıta keteıik, keshegi keńestik zamanda jarty lıtr araqtyń baǵasy, máselen, «Pshenıchnaıa» araǵy 3 som (rýbl) 62 tıyn boldy. Al, «Stolıchnaıa» dep atalatyn araqtyń bir shólmegi 7 som 20 tıyn turdy. Osy ýaqyttarda bir kılogramm ettiń baǵasy 1 som 90 tıyndy ǵana qurady. О́zimiz kórip otyrǵandaı, araq eshqashan tamaqtan arzan bolǵan emes. Ol solaı bolýǵa tıis te. Kez kelgen órkenıetti elde araq tamaqtan arzan bola almaıdy. Ondaı jaǵdaı halyqtyń narazylyǵyn týǵyzar edi. О́ıtkeni, araq adam úshin eń basty qajettilik emes, olaı bolsa, onyń baǵasyn kem degende on esege deıin qymbattatýǵa bolady. Al, bizde she? Búginde, joǵaryda ózimiz aıtyp ketkendeı, jarty lıtrlik shólmek shamamen 320 teńge turatyn bolsa, bir kılogramm et 1300-1500 teńge turady. Mine, osy mysaldyń ózinen-aq «araqtyń arqa súıeriniń kúshti» ekenin túsiný qıyn emes. Qazaqstandyqtardyń araq ishýden álemde aldyńǵy qatarly oryndardyń birin ıelenýine de osy jaǵdaıdyń sebepker bolyp otyrǵany aqıqat.
«Qazaqstan alkogolızm boıynsha Ortalyq Azııa elderi ishinde birinshi oryn alady». Bul Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵynyń dırektory Jámıla Battaqovanyń sózi. «Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha, Qazaqstanda eldiń ár turǵynyna 10-12 lıtr taza spırtten keledi. Eger Tájikstanmen, Túrkimenstanmen, Qyrǵyzstanmen jáne О́zbekstanmen salystyrar bolsaq, olardaǵy kórsetkish eki-úsh ese tómen», dep atap kórsetken J.Battaqova Tengrinews.kz portalyna bergen suhbatynda. Sondaı-aq, ol Qazaqstan turǵyndarynyń 35 paıyzynyń alkogoldi paıdalanatynyn, al onyń 17 paıyzynyń ishimdikke salynǵandar qatarynda ekenin de atap kórsetken. Ishimdikti eń kóp ishetinderdiń 25 pen 40 jas arasyndaǵylar ekeni de belgili bolyp otyr. Osy oraıda, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń aqparaty boıynsha, jan basyna shaqqanda jylyna 8 lıtrden alkogoldi ishimdik ishetin eldiń ulttyq genefondynyń azǵyndyqqa ushyraıtynyn da eskerte ketken abzal.
Qazaqstan Ortalyq Azııa ǵana emes, dúnıe júzi boıynsha da aldyńǵy oryndarda tur. Taıaýda Ekonomist jýrnaly Sharap jáne spırtti ishimdikter rynogyn zertteý jónindegi halyqaralyq uıymnyń málimetterine silteme jasaı otyryp, 2012 jyly álem boıynsha 4 mıllıard 440 myń lıtrden astam araq ishilgenin, onyń teń jartysynyń Reseı turǵyndarynyń enshisine tıetinin jazǵan. Osylaısha, ótken jyly ár reseılik 13,9 lıtr araq ishken eken. Osy tizim boıynsha da Qazaqstan Reseı, Belarýs, Ýkraına jáne Polshadan keıingi besinshi orynda tur. Elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi keltirgen málimetterge qaraǵanda, 2012 jyly Qazaqstanda 200 myńnan astam adam alkogolge táýeldilikten zardap shekken. Deıturǵanmen, bul sandardyń da naqty kórsetkish emes ekenin, shynaıy jaǵdaıdyń budan góri áldeqaıda kúrdeli bolýy múmkin ekenin de esten shyǵarmaǵanymyz jón. Ol az deseńiz, Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttiginiń málimetteri boıynsha, elimizdiń ár turǵyny araqtyń syrtynda jylyna 31 lıtrden syra ishedi eken. Bul da álemdegi eń joǵary kórsetkish bolyp tabylady. Olaı bolsa, nelikten bizde araq-sharap baǵasy kóterilmeıdi degen saýaldyń týyndaýy oryndy.
Eger ejelgi kórshimiz Reseıge kóz salar bolsaq, olarda araq baǵasynyń bizdegiden góri edáýir joǵaryraq ekenin baıqaımyz. Máselen, Ulttyq alkogoldik saıasatty ázirleý ortalyǵynyń jetekshisi Pavel Shapkın keltirgen málimetterge qaraǵanda, Reseıde araqtyń jarty lıtri ótken 2012 jyly 145-150 rýbl tursa, 2013 jyly 190-200 rýblge deıin kóterilgen eken. Esterińizge sala keteıik, Reseıdiń 200 rýbli bizdiń aqshaǵa shaqqanda 1000 teńgeni quraıdy. Osynyń ózinen-aq álem boıynsha ishimdik ishýden birinshi oryn alatyn kórshilerimizdiń ózinde araq bizdegige qaraǵanda tórt esedeı qymbat turatynyn ańǵarý qıyn emes.
Bizdiń elimizde araqtyń óte bedeldi ekenine taǵy bir mysal keltirýge bolady. Búginde Qazaqstannyń qalalarynda ne kóp, dúken kóp. Mysalǵa, bir ǵana kóp qabatty úıdiń astyńǵy qabatynan birneshe dúkendi kezdestirýge bolady jáne olardyń 99 paıyzy azyq-túlik dúkeni bolyp shyǵady. Eń qyzyǵy sol, osy dúkenderdiń bárinde de araq-sharap satylady. Satyp alamyn degen adamǵa – jol ashyq, táýliktiń kez kelgen ýaqytynda kel de, alyp ishe ber. Áıteýir, aqsha tússe boldy dep oılaıtyn jeke menshik satýshylar seniń jasyńnyń neshede ekenin, ıaǵnı kámeletke tolǵan-tolmaǵanyńdy surap ta jatqan joq. Al, bizdegi araqtyń baǵasynyń arzandyǵy sondaı, ony satyp alýǵa kez kelgen mektep oqýshysynyń qudireti jetedi. Is júzinde solaı bolyp ta júr. Aıta bersek, bizdiń qazaqtyń toıqumarlyǵy da araq ishýge tamasha syltaý bolyp tabylýda. Senbeseńiz, toıǵa baryp kórińiz – as ta tók quıylyp jatqan araqtyń, eki ezýi eki qulaǵynda, qyzara bórtip júrgen qazaqtyń dál ústinen túsesiz.
Obaly ne kerek, araqtyń bizdiń elimizde tym arzan ekenin ádette eshteńege alańdaı qoımaıtyn depýtattardyń ózderi de kóterdi. Olardyń paıymdaýynsha, Keden odaǵyna múshe elder ishinde Qazaqstanda araq baǵasynyń óte arzan bolýy elde alkogolızmniń keńinen taralýyna túrtki bolyp otyr. Bálkim, osyndaı sebepterden shyǵar, el Úkimeti sońǵy kezderi araq-sharap baǵasyn ósirý týraly áńgime de qozǵaı bastady. Soǵan sáıkes, aldaǵy kúzde alkogoldi ishimdikterdiń tek mamandandyrylǵan dúkenderde ǵana satylýyn jáne onyń ózinde de 21:00-den keıin olardy satýǵa tyıym salynýyn qarastyratyn zań jobasy Parlament qaraýyna engizilmek. Eger osy is bizdegi basy bastalyp, aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp ketetin ózge de bastamalardyń jolyn qushpaı, tez arada júzege asyp jatsa kuba-kup bolar edi.
Al ázirge sońǵy bes jyl kóleminde Qazaqstanda alkogolge táýeldiliktiń zardabynan nemese sapasyz spırtti ishimdikter ishý saldarynan 12 myńdaı adam myna dúnıemen qosh aıtysqan. Narkologııalyq dıspanserlerde emdelip jatqan jerlesterimizge keler bolsaq, olardyń sany qazirgi tańda shamamen 210 myńdaı adamdy quraıdy eken. Eger shuǵyl túrde shara qoldanbasaq bul úreıli kórsetkishterdiń budan da áldeqaıda ósip ketpesine eshkim kepildik bere almaıdy.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».
__________________
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas.
