Pavlodar óńirinde Moldageldi degen emshi ómir súrgen. Ol 1872 jyly qazirgi Aqtoǵaı aýdany, Ábjan aýylynda dúnıege kelipti. Ákesi Yrsymbek Moldageldini 13 jasqa tolǵanda Záýre esimdi qyzǵa úılendiredi. Bulardyń shańyraǵynda on bes perzent dúnıe esigin ashady. Biraq, Nurjamal jáne Nurkámıla esimdi eki qyzdan basqa balalary qazaq jurty bastan keshken taqsiretti kezeńderde erteli-kesh ómirden oza bergen. Moldageldi emshiniń qyzy Nurjamal 1938 jyly Seken degen azamatqa turmysqa shyǵyp, olar kótergen shańyraqtyń astynda 1940 jyly sábı týyp, oǵan Balken esimi beriledi. Naǵashy atasy haqyndaǵy estelikterdi biz Balken qarııadan jazyp aldyq. Sondaı-aq, emshiniń ekinshi qyzy Nurkámılanyń Jazken degen uly bar. Bul kúni Jazkenniń de kózi tiri, Ekibastuz qalasynda turady. Balaly-shaǵaly, úlken shańyraqtyń ıesi.
Pavlodar óńirinde Moldageldi degen emshi ómir súrgen. Ol 1872 jyly qazirgi Aqtoǵaı aýdany, Ábjan aýylynda dúnıege kelipti. Ákesi Yrsymbek Moldageldini 13 jasqa tolǵanda Záýre esimdi qyzǵa úılendiredi. Bulardyń shańyraǵynda on bes perzent dúnıe esigin ashady. Biraq, Nurjamal jáne Nurkámıla esimdi eki qyzdan basqa balalary qazaq jurty bastan keshken taqsiretti kezeńderde erteli-kesh ómirden oza bergen. Moldageldi emshiniń qyzy Nurjamal 1938 jyly Seken degen azamatqa turmysqa shyǵyp, olar kótergen shańyraqtyń astynda 1940 jyly sábı týyp, oǵan Balken esimi beriledi. Naǵashy atasy haqyndaǵy estelikterdi biz Balken qarııadan jazyp aldyq. Sondaı-aq, emshiniń ekinshi qyzy Nurkámılanyń Jazken degen uly bar. Bul kúni Jazkenniń de kózi tiri, Ekibastuz qalasynda turady. Balaly-shaǵaly, úlken shańyraqtyń ıesi.
Balken alty jasynda qol shanamen bıik jardan syrǵanaı júrip, sol aıaǵyn eki jerden syndyryp alady. Naǵashy atasy sylap-sıpap, taqtaımen tańyp, qozǵalmaýdy, balalarmen birigip oınamaýdy qatty eskertip, ózi Omby jaqqa attanyp ketedi. Naǵashy atasynyń joq kezinde oıyn balasy Balken synǵan aıaǵyn qozǵap, aýyrtyp alǵan soń qaıtadan tósek tartyp jatyp qalady. Sol kezeńde aýdandaǵy birden-bir bilikti dáriger Garkına: «Balanyń aıaǵyn kesý kerek, áıtpese asqynyp, gangrenaǵa ulasýy múmkin», deıtin qorytyndy shyǵarady. Jolaýshylap aıǵa jaqyn júrip kelgen Moldageldi dárigerdiń bul sózimen kelispeı, ózi emdeıtinin aıtady. Aqyry jıenin ózi emdep, qatarǵa qosady. Sóıtken Balken búginde naǵashy atasy týyp-ósken Ábjan aýylynda bala-shaǵasynyń aldynda baqytty ǵumyr keshýde. Aıaǵyn syltı basqany bolmasa, saraıy saý, kórgendi qarııa.
Aýdan dárigeri Garkınanyń ózi naýqas adamnyń aýrýynyń túrin anyqtaýda aqyl-keńesti Moldageldiden alyp otyrypty. Moldageldi orys tilin jetik bilgen. Ákesi Yrsymbek Andreev esimdi orys baıyna jaldanyp jumys istegende, jas Moldageldi baıdyń balalarymen oınaı júrip, bul tildi tez ıgerip alady. Garkınamen pikir talastyryp, kóp jaǵdaılarda shyndyqty dáleldeı alyp júrgeni til bilgeniniń arqasynda bolsa kerek.
Moldageldige naýqastyń alýan túrimen aýyratyndar, tipti ajal aýzyndaǵy ǵarip jandar da sabylyp kelip, eki bólmeli shym úıi beıne bir aýrýhanaǵa uqsap ketken de jaǵdaılar jıi bolypty. Ol aýrýy asqynyp ketken kári adamdardyń júzine telmire kóp qarap otyryp: «Aqsaqal, jýynyp-shaıynyp, boıyńyzdy taza ustańyz. Bálkim jazylarsyz da. Jaman aıtpaı jaqsy joq», – dep qosh aıtysyp shyǵaryp salady eken. Bul álgi adamǵa ýaqytyń taıady degendi bildiretin ısharasy eken. Al, naýqasy ábden meńdegen, qur súlderi qalǵan jastardyń da tamyryn ustap kórip, aýrýynyń syryna kózi jetkesin, alyp kelgen týysymen jeke sóılesetin. «Kesh ákeldińder, em qonbaıdy», – dep týra aıtatyn. Sonda kórshisi Ǵubaıdolla molda: «Adamnyń taǵdyry bir Allanyń ǵana qolynda. Naýqastyń jaryq dúnıedegi ǵumyrynyń qanshalyqty ekenin aldyn-ala bilip turatynyń qalaı?» – dep surapty birde. Moldageldi: «Naýqastyń tamyryn kún shyǵarda nemese kún batarda ustamaımyn. Bul ýaqyttarda tamyr «sóılemeıdi». Tamyrdy táýliktiń basqa ýaqyttarynda ustaǵanda, ǵumyry uzaq adamnyń tamyry alǵa qaraı lypyp soǵady. О́mirden ozar adamnyń tamyry artqa qaraı ári álsiz soǵady», – degendi aıtypty.
Moldageldi emshi asqazan, ókpe, ishek aýrýlarynyń túr-túrlerine aranyń balyna almas q osyp, uzaq ýaqyt aralastyra otyryp jalatady eken. Kóbine toǵaı, qyr shópterin tamyrymen julyp alyp, qaınatyp, súzgiden ótkizip, dári jasap otyrǵan. Qandaı shóptiń nendeı qasıeti baryn ózi ǵana bilgen.
Aýylda Smaǵuldyń Meıramy degen azamat turady. Onyń Nurjamal atty anasynyń eki kózine birdeı aq túsip, jaryq dúnıeni kórýden qalady. Moldageldi taýyq jumyrtqasynyń sarysyn alyp tastap, kilkildegen aǵyna totııaıyn ólshep salyp, 1-2 saǵat boıy aralastyryp, márliden 3 márte súzip baryp, táýligine 3-4 ret kózine tamyza otyryp qadaǵalap emdeıdi. Qos janarynan birdeı aırylǵan ana kóp uzamaı jazylyp, Moldageldiniń emshiligine tánti bolyp, bas ıedi.
Qazir de belinen shoıyrylyp júre almaı qalatyn aýrý jandar qarttardyń da, jastardyń da arasynda bar. Muny medısına tilinde «radıkýlıt» dep ataıdy. Osy radıkýlıtti de Moldageldi jaqsy emdeı bilgen. Ol qumyrsqanyń tastap ketken ıleýin taýyp alyp, sýǵa qaınatqan. Qatty qaınaǵan sýda balbyrap pisken ıleýdi juqa qaltaǵa salyp, aýyrǵan belge qymtap baılaǵan. Osylaısha bul em-domdy eki-úsh ret qaıtalasa kerek.
1941-1942 jyldardyń kezinde Moldageldi Pavlodar qalasynda turatyn jerlesi Balbyrdyń úıine álde bir sharýamen barady. Balbyrdyń qudaıy kórshisi oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy bolsa kerek. Bastyqtyń áıeli oblys ortalyǵy aýrýhanasynyń dárigerleri qansha emdese de, naýqasynan aıyǵa almaı kóp beınettenedi. Batpandap kirgen aýrýdyń beti qaıtpaıdy. Balbyr dereý kórshisine baryp, úıine emshi shaldyń kelgenin jetkizip, soǵan kórinseń qaıtedi degendi aıtady. Uzaq ýaqyt tósek tartyp qajyǵan áıel dereý kelisimin beredi. Moldageldi áýeli naýqastyń tamyryn ustap kóredi. Sonan soń dóńbekteı bop isinip ketken arqa tusyna alaqanyn batyra kelip: «Deneńe sary sý úımelegen. Áýeli jınalǵan sýdy aǵyzý kerek. Sodan keıin emdeımin», – deıdi. Aýrý azabyn kóp tartqan áıel buǵan da kelisedi. Moldageldi áıeldiń arqa tusynyń birer jerin ótkir pyshaqtyń júzimen tesip, úımelegen sary sýdy shyǵarady da, ázirlep ákelgen dárisin jaǵyp, denesin qymtap orap tastaıdy. Qala dárigerlerine: «Bir táýlikten keıin ózim sheshemin. Qozǵamańdar jáne eshkimge eshteńe jasatpańdar» – deıdi. Bul kezde áıeldiń kúıeýi Almatyda issaparda júredi. Aýyq-aýyq úıine telefon shalyp, áıeliniń halin bilip turady eken. Sondaı bir telefon shalǵan kezinde: «Áıelińizdi emdeımin dep bir qazaqtyń shaly pyshaqtap ketti. 20 saǵat ótti, áli esin jınaı almaı jatyr», degen kútýshi dárigerdiń janaıqaıyn estıdi. «Men jetkenshe beısaýat júrgen jandy dereý qamatqyzyńdar», – deıdi ashýǵa býlyqqan mılısııa bastyǵy kútýshi dárigerge. Al, bul kezde 4-5 aı boıy denesin keýlegen sary sýdan qutylǵan áıel em qonǵandyqtan, terlep-tepship, tátti uıqyǵa batqan bolatyn. Osy kezde Almatydan kúıeýi de jedeldete keledi. Uıqysynan oıanǵanda tóseginiń basynda otyrǵan kúıeýin kórip, eń aldymen ózin emdegen qarııanyń qaıda ekenin suraıdy. «Ol abaqtyda, qaıteıin dep ediń?», – deıdi kúıeýi mılısııa qyzmetkerine tán salqynqandylyqpen. «Men jazyldym, esh jerim aýyrmaıdy. Qarııany ne úshin qamattyń? Dereý bosat», – dep janushyrady áıel...
Moldageldi el turmys-tirshiliginiń tym júdeý kezinde ǵumyr keshken adam. Ol óziniń eńbegi úshin eshqandaı aqy suramaǵan eken. Tipti eshkimnen eshteńe dámetpeıtin bolǵan. Emi shıpa bolǵan jandardyń adal nıetimen bergenin alyp, ony ózi paıdalanbaı, aýylynyń ne kórshiles aýyldyń jetim-jesirleri men múgedekterine taratyp beredi eken. 1943-1944 jyldary emshiniń kolhoz bastyǵy jáne mal dárigeri qyzmetin qosa atqarǵan kezderi de bolypty. О́ıtkeni, ol tek adamdy ǵana emes, tórt túlik maldy da emdeı alatyn qasıetke ıe bolǵan jan. Bul kúnde Moldageldiniń týǵan jıeni Balken de danalyq jasqa jetken adam. Naǵashy atasynyń kıeli shańyraǵy astynda tórt bala ósirip otyr. Balalary ár salada eńbek etýde. Moldageldi emshi Ertistiń Aqtoǵaıǵa qaraǵan óńirinde kóp jasaǵandardyń biri. Ol 95 jasqa kelip, dúnıeden ozsa, báıbishesi Záýre 98 jasqa tolyp, ómirden ótken. Bir ǵasyrǵa jýyq jasaǵan qos qarııa juptaryn jazbaı, 82 jyl otasqan. Ágárákim, ótken ǵasyrdyń 30-40-jyldaryndaǵy qoldan jasalǵan ashtyq pen jalańashtyqty, qýǵyn-súrgin zulmatyn, soǵystyń aýyrtpalyqtaryn bastan keshpegende, qazaq esimdi ór halyqtyń urpaǵy Moldageldi men Záýredeı uzaq jasar edi degen oıǵa kelesiń keıde.
Erkin MÝNDÝINOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
Pavlodar oblysy.
