Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi», «Qarııalar», «Ulyma hat», «Kúnshildik» hıkaıattary men esseleri adamzatqa ımandylyq, adamgershilik, otbasynyń syılastyǵy, meıirimdilik, otanshyldyq, patrıottyq, jalpy, gýmanıstik tárbıe beretin ónegeli de ómirsheń shyǵarmalar.
Ǵylymǵa da, kórkem ádebıetke de, dramatýrgııaǵa da, kórkem aýdarma salasyna da, álem ádebıetine de mol rýhanı muralar qosqan Nemat Kelimbetovtiń ǵalamat shyǵarmalarynda halqymyzdyń ótken tarıhy, rýhanı álemi, analar men danalardyń, batyr babalardyń urpaǵyna qaldyrǵan ulaǵaty kórinedi. Erekshe taǵdyrly qalamger tamyrly týyndylarynyń basym kópshiligin asa kúrdeli neırohırýrgııalyq operasııa jasatqannan keıingi azapqa toly aýyr jyldary jazǵan.
«Dana adam... ózin jaryqqa shyǵara bermeıdi, sondyqtan júzi jarqyn; ol ózi týraly aıtpaıdy, sondyqtan ol ataqty; ol ózin ózi dəriptemeıdi, sondyqtan ol syıly; ol ózin asqaqtatpaıdy, sondyqtan ol ózgeler arasynda bıik bolyp tabylady».
Lao-Szy (bizdiń dəýirge deıingi VI ǵasyr).
Izgilikti qoǵamnyń irgetasy tamyrly tektilikten, al adamzattyq ortaq qundylyqtar otbasynan bastaý alatyny bar. Dástúrler men qundylyqtarǵa negizdelgen otbasylyq úılesimge qol jetkizý, ulaǵatty urpaq tárbıeleý ata-ana birliginsiz, olardyń ózara birin-biri tolyqtyrýynsyz múmkin emes. Adam boıyndaǵy asyl qasıetterdiń otbasynda qalyptasýyna otbasylyq tálim bastaýlarynyń, halyqtyq pedagogıkanyń, danalyq dáristeri men kórkem ádebıettiń yqpaly orasan zor.
Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi», «Qarııalar», «Ulyma hat», «Kúnshildik» hıkaıattary men esseleri adamzatqa ımandylyq, adamgershilik, otbasynyń syılastyǵy, meıirimdilik, otanshyldyq, patrıottyq, jalpy, gýmanıstik tárbıe beretin ónegeli de ómirsheń shyǵarmalar.
Ǵylymǵa da, kórkem ádebıetke de, dramatýrgııaǵa da, kórkem aýdarma salasyna da, álem ádebıetine de mol rýhanı muralar qosqan Nemat Kelimbetovtiń ǵalamat shyǵarmalarynda halqymyzdyń ótken tarıhy, rýhanı álemi, analar men danalardyń, batyr babalardyń urpaǵyna qaldyrǵan ulaǵaty kórinedi. Erekshe taǵdyrly qalamger tamyrly týyndylarynyń basym kópshiligin asa kúrdeli neırohırýrgııalyq operasııa jasatqannan keıingi azapqa toly aýyr jyldary jazǵan.
Avtor qalamynan týǵan ár shyǵarma oqyrmannyń ińkár qushtarlyǵyn oıatqan shynaıylyǵynda. Adam balasynyń basyna túsken taǵdyr taýqymeti arqyly ashylatyn adam harakterlerin tanyp, oqyrman soǵan tánti bolady. Tirliktiń tereń tamyrynan úzdiksiz nár alǵan Nemat Kelimbetov shyǵarmashylyǵy men onyń oı keshken tynymsyz janyn uqqan, qadirlep, aıalaǵan aıaýly ana Qýanysh Tazabekqyzy jóninde álem oqyrmandarynyń jazǵan pikirlerine toqtalyp kórelik.
«Úmit úzgim kelmeıdi» hıkaıat-monologynyń alǵysózin jazǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov: «Adamnyń rýhanı kúsh-jigerin, móldir mahabbatyn, ómirge degen qushtarlyǵyn kókke kótere jyrlaǵan, tarıhı tanymdyq málimetteri mol, ejelgi ata-babalarymyzdyń qasıetti shejiresinen syr shertetin ǵajaıyp týyndy, erlik pen danalyqty jyr etken dastan», – dep kitapty joǵary baǵalaıdy.
Oqyrmanyn beıjaı qaldyra almaıtyn shyǵarma shynaıylyǵy, tebirenbesińe qoımaıtyn syrshyldyǵy, til sheberligi men qundylyǵy jóninde Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdijámil Nurpeıisov: «Úmit úzgim kelmeıdi» kitaby – adamnyń, naǵyz adamnyń ómirge degen ǵashyqtyǵynyń, ómirge degen sheti-shegi joq qushtarlyǵynyń, qaıtpas-qajymas qaısarlyǵy men kirshiksiz adamgershiliginiń, jan jary men bala-shaǵasyna degen ólsheýsiz móldir mahabbatynyń eń bıik úlgisi. Nemat inimizdiń boıyndaǵy Táńiri syılaǵan qudiretti kúshtiń biri – til. Ol ózi bastan keshken azaptyń zardabyn jurtshylyq ta, árbir oqyrman da dál óz basynan keshkendeı qyp keremetteı tókpe tilmen, oramdy, baı tilmen jetkizip bergen.
Al Nemat inimniń jan jary Qýanyshtyń erine, Qudaı qosqan qosaǵyna degen erlikke bergisiz súıispenshiligi, uzaq jyl tósek tartyp jatqan azamatyn jas sábıdeı álpeshtep, qatarǵa qosylýyna sińirgen ushan-teńiz eńbegi, sirá, qaı ulttyń da, qaı halyqtyń da áıel jynystysyna úlgi bolarlyq», – deıdi.
Túrik tiline aýdarylǵan «Úmit úzgim kelmeıdi» hıkaıat-monology jóninde «Dıalog Evrazııa» tuǵyrnamasynyń teń tóraǵasy Harýn Toqaq: «...Bul shyǵarmada ıslam dininiń qýat-kúshi, áıeldiń paryzǵa adaldyǵy, kúıeýine qurmeti, balalaryna analyq súıispenshiligi erekshe kórsetilgen. Adamdyq, adaldyq – mádenıettiń ushar shyńy. Mádenıettilik, eń aldymen, júrek qýatynan kórinýge tıis», – degen edi.
Qalamger janynyń álem ádebıetimen tereń sýarylǵany sonsha, tarıhı tanymdyq danalyq dáristerinen dıdarlasqan adam sabaq alyp qaıtatyn. Oqyrmanyn baýrap alatyn avtordyń taǵy bir tarıhı-tanymdyq, taǵylymdyq shyǵarmasy ulyna arnap jazǵan hattary. «Úmit úzgim kelmeıdi», «Ulyma hat» ǵumyrnamalyq derekti hıkaıattary ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵaıtyn ǵajaıyp ǵıbratnama. Qaıǵy men qasyretti eren eńbekpen, tózimdilikpen jeńip, urpaqqa ǵıbratty ónege qaldyrý da tabıǵı danalyqtyń, daralyqtyń bir sıpaty. О́mirdi eńbek dep uqqan Nemat Kelimbetov eńbek etkenniń eshqaısysy jemissiz qalmaıtynyn óz ómirimen dáleldep ketken uly áke!
Akademık Ǵarıfolla Esim: «Nemat Kelimbetovtiń «Ulyma hat» essesi urpaqtar sabaqtastyǵy úshin, tárbıe úshin asa qajetti ónegelik maǵynadaǵy shyǵarma. Birinshiden, óz basynyń tolǵanysy, ózi suryptap jınaǵan adamdyq, eldik qundylyqtardy urpaǵyna, ulyna jetkizý, urpaǵyn qaıratkerlik deńgeıge kóterý. Ekinshiden, múmkin bul basty másele, mıllıondaǵan jastarǵa, olardyń áke-atalaryna asa qajetti dıdaktıkalyq shyǵarma. «Ulyma hat» shyǵarmasynyń ǵumyry uzaq bolatynyna men kámil senemin. Bul, ásirese, mektep jasyndaǵy jastarǵa, stýdent jastarǵa asa qajetti shyǵarma. «Ulyma hatty» ár qazaqtyń oqýy, bilýi qajet. Keńes zamanynda biz Nıkolaı Ostrovskııdiń tósek tartyp jatyp jazǵan «Qurysh qalaı shynyqty?» shyǵarmasyn oqyp óstik. Sol shyǵarmamen keńes zamanynda talaı urpaq tárbıelenip erjetti. Biraq, Nıkolaı Ostrovskıı adamzattyq qundylyqtarǵa qaraǵanda, ıdeologııalyq qundylyqtardy basym nasıhattaǵan avtor bolatyn. Korchagın, ıaǵnı avtordyń ózi senimniń quly bolǵan adam, oǵan senim óris bermegen. Al, Nemat Kelimbetovtiń shyǵarmasyndaǵy basty keıipker – avtordyń ózi, senimge berik adam. Biraq, onyń senimi adamnyń boıyndaǵy, halyqtyń boıyndaǵy asyl qazynalarǵa óris bergen. Nemat myrza adamdy ımandylyqqa, jomarttyqqa, kisilikke, adamshylyqqa, azamattyqqa tárbıelese, Pavel Korchagın senimniń quly bolýyn nasıhattaıdy. Sondyqtan, Nemat Kelimbetovtiń shyǵarmalary tarıhı, mádenı, áleýmettik jáne dúnıetanymdyq jaǵynan Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty?» shyǵarmasynan áldeqaıda bıik týyndy», – deıdi.
Zertteý men kórkem aýdarma salasynda uzaq ýaqyt jumys istep baryp, prozaǵa kelgen avtor álem ádebıetiniń ozyq úlgilerine qoıylatyn talaptardy ózine de qoıa bilgen.
Ulttar baspasynan qytaı tilinde basylyp shyqqan «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń alǵysózin jazǵan, ómiri aıaǵymen jer basyp kórmese de, búkil Jýngo eline qaısar jigerimen ónege kórsetip, jalpaq jahandy muqalmas muratymen moıyndatqan, Qytaı Halyq Respýblıkasy múgedekter birlestiginiń tóraǵasy Chjan Haıdı: «Nemattyń tili jatyq ári kórkem, búgingi ozandaǵan ómirde, máıegi joq qysqa ǵumyrly shyǵarmalardyń arasynan osyndaı aıshyqty kórkem shyǵarmany ilýde bir kezdestire alasyń. Shyǵarmanyń ón boıynda móldirlik pen páktiktiń tunyp turǵany sonshalyq, kitapty paraqtaý kezinde men kóz jasymdy tyıa almadym. Kitapty oqyp otyrǵan sátterde Nemat maǵan burynnan tanys dosymdaı sezildi. Onyń hıkaıany baıandaý tásiliniń qarapaıym da tartymdylyǵy sonsha, ol ózi beıne kóz aldymda áńgime aıtyp otyrǵandaı sezildi, tipti, bóten til de bizdiń aramyzǵa bóget bola almaıdy. Biz basqa memleketterde ómir súrip jatsaq ta, turmys qalpymyz uqsamasa da ómirge degen qushtarlyǵymyz, armanǵa degen talpynysymyz birdeı – «Úmit úzgim kelmeıdi» atty kitaptyń arqaýy da osy edi. Menińshe, bul kitap tek Qazaqstannyń oqyrmandaryna ǵana emes, dúnıe júzi oqyrmandaryna ortaq», – deıdi.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Iýrıı Borev orys tilinde basylyp shyqqan «Kúnshildik» kitabyna degen erekshe kózqarasyn bylaı bildiredi: «Kitapty asa qyzyǵyp oqydym. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń qupııa qubylystardyń biri. Avtor Kelimbetov adamǵa tán qasıetter arasynan kúnshildikti julyp alýdyń qıyn ekendigin, biraq, kúnshildik týdyratyn qasıetterden saq bolý týraly kitapta óte jaqsy kórsetken, demek, avtor taqyrypty óte jiti zerttegen», – deıdi .
Ǵalymnyń «Túrki halyqtaryna ortaq ádebı jádigerlikter» degen kitaby túrkologtardyń qolynan tastamaıtyn oqý quralyna aınaldy», – degen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, máskeýlik Abýzar Bagırov N
