Beıbit MAMRAEV, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory:
– Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Tarıh tolqynynda» atty kitabynda qazaqtardyń tarıhtyń júrilmegen joldarymen júrýge endi ǵana múmkinshilik alǵanyn jazady. Shyndyǵynda, qazaqtyń tarıhyn túgendeıtin ýaqyt kelip jetti. Ult tarıhy –memleket tarıhy. Memlekettik hatshy Marat Tájın ótkizgen alqaly jıyn ult tarıhyn jańasha qalyptastyrýǵa umtylysty oıatty. Qazir óńirlerde de ult tarıhyna qatysty derekterdi zerdeleıtin qoǵamdyq keńester qurylýda. Bizdiń óńirdegi osy qoǵamdyq keńestiń quramyna ýnıversıtette qyzmet etetin tarıhshy-ǵalymdar engizilip otyr.
Bizdiń oqý ornynda tarıh páni joǵary deńgeıde oqytylady. Stýdentter sapaly bilim alady. Men ýnıversıtet rektory retinde dál osylaı tolyq senimmen aıta alamyn. Buǵan stýdentterimizdiń tarıh páninen respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıdegi olımpıadalyq jarystarda únemi aldyńǵy oryndardy ıelenip júrýi dálel bola alady. Tarıhymyzdy jańasha zerdeleýge qatysty máseleniń qolǵa alynýynan Atyraý óńirindegi Saraıshyq sekildi arheologııalyq qazba oryndaryna jete kóńil bólinedi dep úmittenemiz.
Jeńisbek MUSTAFIN, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty:
– El tarıhy týraly aıtqanda, árıne, óńirlerdiń gúldenýi men kórkeıýi týraly derekterdi attap óte almaımyz. Orta ǵasyrlarda bizdiń jerimiz Deshti Qypshaq dep atalǵan. Tarıhshy-ǵalym retinde HIII ǵasyrdyń basyndaǵy mońǵoldar shapqynshylyǵy bul óńirdiń órkendeýine túrtki boldy dep aıta alamyn. Soǵysty jaqtamaımyn ǵoı, degenmen, sol kezeńde Deshti Qypshaq dalasynda «Altyn Orda», «Aq Orda» atty memleketter paıda bolǵany daýsyz. Bul memleketterdiń paıda bolýy bir jaǵynan Deshti Qypshaqtyń álemdik bedelin arttyrsa, ekinshiden, Islam ıdeologııasy ornyǵa tústi. Uly Jibek jolynyń boıynda beketti eldi mekender kórkeıe tústi. Saraıshyq sekildi iri qalalardyń damýy keń qanat jaıdy. Meshit-medreseler, sáýletti saraılardyń turǵyzylýymen qala mádenıetiniń saltanaty artty.
Tarıhymyzdy qalyptastyrý máselesi kóterilip otyrǵan tusta óńirlerdiń orta ǵasyrlyq shejiresin zertteýge tarıhshylarymyz jete kóńil bólgeni jón. О́ıtkeni, ár óńirdiń orta ǵasyrlyq tarıhy áli tolyq zerttelmeı jatyr.
Serik QÝANYSh, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty:
– Tarıh – elimizdiń, ultymyzdyń ortaq qundylyǵy, ótkeni men búgini. Ásirese, sońǵy jıyrma jylda tarıhymyzdyń jańa shejiresi qalyptasty. Keńes dáýirinen bergi ýaqytta jumys istegen ǵylymı ortalyqtardyń ataýy da, qarjylandyrý jaıy da ózgerdi. Búgingi talap burynǵydan ózgerek. Iаǵnı joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı áleýetti arttyrýǵa basym baǵyt ustalyp otyr. Al qarjylandyrý oblys kóleminde júrgiziletindikten, kórshiles óńirlermen birlesken zertteýlerdi qolǵa alýǵa múmkindik bola bermeıdi. Kórshiles oblystarmen birlesken zertteý jumystaryn jandandyrý el tarıhynyń jańa betterin ashar edi. Sonyń ishinde Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystarynda áli tereń zertteýge suranyp turǵan tarıhı derekter óte kóp. Sońǵy úsh jylda bul óńirde júzden astam tarıhı oryndar tabylyp otyr. Ashylmaı, tabylmaı jatqany da jeterlik.
Ánııa ERMAǴAMBETOVA, ýnıversıtet janyndaǵy etnografııa murajaıynyń dırektory:
– Atyraý óńirinde arheologııalyq zertteýler tym kenjelep qalǵan. Sonyń áseri bolýy kerek, Atyraý topyraǵyndaǵy tarıhı jádigerler ózge óńirlerde turatyn óz ǵalymdarymyzdyń ǵana emes, tipti, basqa memlekettiń ǵalymdarynyń enshisinde ketip qalyp júr. Bizdiń óńirdegi Qurmanǵazy aýdanynda «Besshoqy» degen tarıhı qorymdy Reseı Federasııasy quramyndaǵy Astrahan oblysynyń ǵalymy zerttedi. Mine, bizdiń tól tarıhymyzdy zertteýge enjarlyǵymyzdyń nátıjesi.
Osyndaı jaıttar tek meni ǵana emes, ult tarıhyna jany ashıtyn barshany tolǵandyrýy tıis. Tarıhymyzǵa janashyrlyǵymyzdy tek sózben jetkizip qana qoımaı, naqty ispen dáleldeý úshin ýnıversıtet janynan arheologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵy quryldy. Osy ortalyq arqyly stýdentterdiń arheologııalyq qazba jumystaryna qatysýyn qamtamasyz etýdi kózdedik. Byltyr tarıh mamandyǵynyń birinshi jáne ekinshi kýrs stýdentterimen birge kóp jyldan beri zerttelmeı jatqan Aqtóbe-Laetı qalashyǵyna qazba jumystary júrgizildi. Bul – ortaǵasyrlyq qalashyq. Stýdentter arheologııalyq qazba júrgizgende dándi daqyldar salýǵa arnalǵan qumyra men hýmdy, neolıt dáýiriniń jebesin, sonymen birge, qysh ydystardyń synyqtaryn tapty. Endi aldaǵy ýaqytta Aqtóbe-Laetı qalashyǵyn arheologııalyq tájirıbe ótkizetin ortalyqqa aınaldyrýdy kózdep otyrmyz.
Marat QASENOV, arheolog-ǵalym:
– О́ńirlerdegi otyryqshylyq mádenıettiń damýy týraly áńgime qozǵalǵanda, aldymen Atyraý oblysynda tek Saraıshyq qalashyǵynyń órkendeýi ǵana aıtylady. Shyndyǵynda, bul óńirde Saraıshyqtan basqa 13 tarıhı qalanyń bar ekeni anyqtalyp otyr. Sonyń ishinde HV ǵasyrda salynǵan Qorǵansha qalasy erekshe nazar aýdarady. О́ıtkeni, dál bul ǵasyrda Qorǵanshadan ózge birde-bir qala salynbaǵan. Al qalany kim salǵan? Ne kim saldyrǵan? Endigi másele –osy saýaldardyń túıinin tarqatý. О́kinishke qaraı, bul saýalǵa ázir jaýap tabylmaı keledi.
Gúlfaırýz QAIYRǴALIEVA, tarıh-fılologııa fakýltetiniń dekany:
– Biz tarıhshylardy daıarlaýǵa den qoıǵanda, stýdentterge Otan tarıhyn basymyraq oqytamyz. Dál qazirgi kezde mekteptegi tarıhty oqytý ádistemesine basa kóńil bólýimiz qajet. Joǵary oqý oryndarynda mektepterge baryp jumys jasaıtyn tarıhshy-muǵalimderdi daıyndaý sapasy jaqsarýy tıis. Bul –bolashaq urpaqtyń tarıhymyzdy tereń tanýy úshin qajet qadam. Biz ótken oqý jylynda bitirip shyqqan túlekterdi ózderi baryp jumys jasaıtyn ortasyna beıimdeý, bizde daıyndalatyn kadrlar sapasyn jaqsartý maqsatymen Atyraý qalasyndaǵy úsh mekteppen ózara iskerlik qarym-qatynas týraly kelisimshartqa otyrdyq. Budan bylaı bazalyq mektepterdegi tarıhty oqytý ádistemesindegi zerthanalyq sabaqtardy barlyq mektepterde júrgizýdi kózdep otyrmyz.
Jumazııa JUMABAEVA, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
– Tarıhymyzdy túgendeımiz, keıingi urpaqtyń sanasyna tereń sińiremiz degen másele qozǵalǵan tusta, qazaq tarıhy, orta ǵasyr tarıhy tek orys bodandyǵyna kirgennen bastap qana zerttelgenine, al oǵan deıingi tarıhy múlde zerttelmegenine kóz jetkizdim. Qazirgi Qazaqstan tarıhynyń ejelgi jáne orta ǵasyr kezeńi mańyzdy problemaǵa aınalmas úshin tereńirek zertele túsýi qajet.
Árıne, tarıhty tereńdete zertteý, jazyp shyǵý op-ońaı atqarylar sharýa emes. Tarıhty zerdeleý úshin derekterdi jete zertteý qajet. Dereksiz tarıh jazylmaıdy. Tarıhı shyndyqtyń ózi derektermen dáıekteledi. Sol sebepten, ult tarıhynyń jańasha shejiresin qalyptastyrý úshin aldymen derekterdi, sonan soń oqıǵalar men tarıhı tulǵalardyń eńbegin zerdelep alýymyz qajet. Máselen, ańyz-áńgimelerdi sol kúıinde kórsete almaımyz. Ony tarıh ǵylymynda bar ǵylymı ádisterdi qoldaný arqyly, ártúrli lıngvıstıkalyq baǵyt, totaldyq tarıh, mıkrotarıh, arheologııalyq derektermen, sonymen birge, otandyq, sheteldik ǵalymdardyń aıtqan pikirlerimen keltire otyryp jazýymyz kerek. Munyń bári árıne, úlken daıyndyqty talap etedi.
Jazyp alǵan
Joldasbek ShО́PEǴUL,
«Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy.
