Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttan beri Qazaqstan Konstıtýsııasy elimizdiń ulttyq saıası-quqyqtyq júıesiniń túpqazyǵy, memlekettiligi men egemendiginiń, eldegi zańdylyq pen quqyq tártibiniń zańdyq negizi, búkil zańnama men quqyq qoldaný praktıkasy, sondaı-aq elimizdiń memlekettik-quqyqtyq qaıta jańǵyrýy men damý úrdisi arqa súıeıtin myqty irgetas bolyp tabylady.
Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttan beri Qazaqstan Konstıtýsııasy elimizdiń ulttyq saıası-quqyqtyq júıesiniń túpqazyǵy, memlekettiligi men egemendiginiń, eldegi zańdylyq pen quqyq tártibiniń zańdyq negizi, búkil zańnama men quqyq qoldaný praktıkasy, sondaı-aq elimizdiń memlekettik-quqyqtyq qaıta jańǵyrýy men damý úrdisi arqa súıeıtin myqty irgetas bolyp tabylady.
Konstıtýsııada jalpy adamzatqa da, ultqa da tán qundylyqtar baıandy etilip, Qazaqstan halqynyń ortaq tileginen týyndaǵan erik-qalaýy, onyń ıntellektýaldyq áleýeti men halyqaralyq qoǵamdastyqtyń negizgi standarttary pash etilgen. Konstıtýsııa normalarynyń halyqaralyq quqyq normalarymen, ásirese, gýmanıtarlyq quqyq salasyndaǵy normalarymen ózara sáıkes bolýy Qazaqstandy quqyqtyq júıesi damyǵan memleketter deńgeıine shyǵarady.
Konstıtýsııalyq-quqyqtyq yqpal etý mehanızminde retteýshi normalarmen qatar, bylaısha aıtqanda, maqsatty normalar erekshe ról atqaratyny málim. Negizgi Zańnyń keıbir erejeleri, memleket pen qoǵam damýynyń kókjıegin aıqyndap, olarǵa jetýdiń tásilderine talaptar qoıa otyryp, osyndaı qyzmet atqarady. Máselen, Konstıtýsııanyń 1-babynda Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary, dep baıandy etilgen. О́ziniń birqatar sheshimderinde Konstıtýsııalyq Keńes bul erejeler Qazaqstannyń óz múmkindigine qaraı otyryp, olardy júzege asyrýǵa mindetteme alǵan memleket retinde damýǵa nıetin bildiredi, dep túsindirdi.
Qazaqstan Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sarabdal konstıtýsııalyq saıasaty, Konstıtýsııanyń áleýeti meılinshe júzege asyrylýyn qamtamasyz etý týraly qatań talaby arqasynda ómirdiń barlyq salalarynda aıtarlyqtaı tabysqa jetti. Konstıtýsııada aıqyndalǵan maqsattardan týyndaıtyn baǵdarlamalyq-strategııalyq qujattarǵa, Respýblıka Prezıdentiniń joldaýlary men sóılegen sózderindegi qaǵıdalarǵa sáıkes konstıtýsııalyq materııanyń mazmuny iske asyryldy.
Bul rette Elbasy bekitken Quqyqtyq saıasat tujyrymdamalary úlken mańyzǵa ıe. Respýblıka Prezıdentiniń 2002 jylǵy 20 qyrkúıektegi Jarlyǵymen bekitilgen alǵashqy Tujyrymdamada Konstıtýsııanyń quqyqtyq ıdeıalary Qazaqstanda demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket ınstıtýttaryn ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq, uıymdyq jáne basqa sharalar arqyly iske asyrylýy tıis dep atap kórsetilgen bolatyn. Qazir qoldanylyp júrgen, 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda quqyqtyq qundylyqtardy, konstıtýsııanyń ıdeıalary men prınsıpterin, eń aldymen, memlekettik bılik organdary men onyń laýazymdy adamdarynyń qyzmetinde tolyqqandy iske asyrý, bul rette Konstıtýsııany tikeleı qoldanýmen qatar, aǵymdaǵy zańnama jáne quqyq qoldaný arqyly onyń áleýetin qamtamasyz etý konstıtýsııalyq quqyqtyń negizgi mindeti retinde aıqyndalǵan.
Memleket basshysy táýelsizdiktiń eleń-alańynda jarııalaǵan, uzaq merzimdi jeti basymdyqty: ulttyq qaýipsizdikti; ishki saıası turaqtylyq pen qoǵamnyń toptasýyn; shetel ınvestısııalarynyń deńgeıi joǵary, damyǵan naryqtyq ekonomıkaǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósýdi; Qazaqstan azamattarynyń densaýlyǵyn, bilimi men ál-aýqatyn; energetıka resýrstaryn; ınfraqurylymdy, ásirese, kólik pen baılanysty; kásibı memleketti kózdeıtin «Qazaqstan-2030» Strategııasy konstıtýsııalyq talaptardy ómirde iske asyrýǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizdi.
Kóptegen parametrler boıynsha olarǵa merziminen buryn qol jetkizdik, óz retinde bul elimizdiń damý bolashaǵyn qaıta qarap, Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty jańa Joldaýyn jarııalaýǵa negiz boldy. Bul baǵdarlamalyq qujattyń negizgi mazmuny – 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz memleket qataryna enýi. Bul bıik maqsat Konstıtýsııanyń kirispesinen týyndaıdy, onda Qazaqstan halqynyń qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligin sezine otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy qalaıtyny týraly jazylǵan.
Strategııanyń árbir baǵyty Konstıtýsııadan qısyndy túrde bastaý alyp, onyń normalaryna sáıkes keledi.
Strategııada pash etilgen bıýdjet, salyq, aqsha-nesıe jáne ındýstrııaldyq saıasatty jańǵyrtýdy kózdeıtin jańa baǵyttyń ekonomıkalyq saıasat Qazaqstannyń búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damýy týraly konstıtýsııalyq prınsıpke negizdeledi (Negizgi Zańnyń 1-babynyń 2-tarmaǵy). Reformalardyń alǵashqy kezeńinde-aq respýblıka Konstıtýsııasy áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń negizderin – áleýmettik baǵyttalǵan naryqtyq ekonomıkany, kásipkerlik qyzmet bostandyǵyn, menshik nysandarynyń san-alýandylyǵy men teńdigin bekitti. Osy prınsıpterdi dáıektilikpen júzege asyra otyryp, Qazaqstan óz damýynyń ınnovasııalyq ósý strategııasyna negizdelgen jańa deńgeıine aıaq basty.
Azamattarǵa beriletin áleýmettik kepildik pen olardyń jaýapkershiligin kózdeıtin jańa áleýmettik saıasattyń prınsıpteri de Konstıtýsııaǵa negizdelgen.
Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasynyń túp negizinde Konstıtýsııada pash etilgen árkimniń eńbek etý bostandyǵy, qyzmet túri men mamandyǵyn erkin tańdaý quqyǵy, kásipkerlik bostandyq pen óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin paıdalaný quqyǵy jáne t.b. jatyr. Konstıtýsııa adamdardyń ál-aýqatynyń qaınar kózi jasampaz eńbekten bastalady dep esepteıdi. Memleket árkimge qaýipsizdik pen tazalyq talaptaryna saı keletin eńbek jaǵdaıyna, eshbir kemsitýsiz eńbegine syıaqy alýyna, sondaı-aq jumyssyzdyqtan áleýmettik qorǵalýyna kepildik beredi. Osynyń bári jan-jaqty oılastyrylǵan áleýmettik saıasat júrgizýge múmkindik beredi. Joǵary ómir súrý deńgeıi men onyń sapasy – respýblıkamyz damýynyń naqty maqsaty bolyp tabylady. Bul rette sapaly bilim alýǵa, joǵary tehnologııaly medısınaǵa, salamatty ómir saltyna, buqaralyq sportqa, qoljetimdi baspanaǵa erekshe nazar aýdarylady.
Neke men otbasy, analyq, ákelik jáne balalyq, Konstıtýsııanyń 27-babynda baıandy etilgendeı, memlekettiń qorǵaýynda bolady. Ál-aýqaty nashar adamdarǵa memleket tarapynan naqtyly kómek kórsetilip, qoǵamnyń negizgi uıasy retinde otbasy ınstıtýtyna meılinshe qoldaý bildiriledi.
Memlekettilikti odan ári nyǵaıtý jáne kazaqstandyq demokratııany damytý 2050 Strategııasynda tilge tıek bolǵan konstıtýsııalyq-quqyqtyq retteýdiń mańyzdy máseleleriniń biri bolyp tabylady. Bul baǵytta Parlamenttiń ókilettigin kúsheıtý, basqarýdy ortalyqsyzdandyrý, ortalyq pen óńirler arasyndaǵy jaýapkershilik pen ókilettiktiń arajigin ajyratý, halyqqa qyzmet etýdi bárinen de joǵary qoıatyn kásibı memlekettik apparat qalyptastyrý qarastyrylǵan.
Mundaı bastama jasaýdyń quqyqtyq negizderi elimizde 1998 jáne 2007 jyldary júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar nátıjesinde paıda bolyp, sol arqyly respýblıka Parlamenti men onyń palatalarynyń mártebesi kóterildi, saıası partııalardyń róli artty, jergilikti atqarýshy organdardyń basshylaryn saılaý, memlekettik fýnksııalardy jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna berý múmkindigi bekitildi, qoǵamdyq birlestikterdi memlekettiń qarjylandyrýyna qoıylǵan tyıym alynyp tastaldy jáne t.b.
Bul konstıtýsııalyq jańashyldyq josparly túrde iske asyrylýda. Jýyrda ǵana egemen Qazaqstannyń tarıhynda alǵash ret aýdandyq mańyzy bar qalalar men aýyldardyń ákimderin saılaý ótti. Jergilikti ókildi organdar barlyǵy bolyp eldegi búkil ákimderdiń 91 paıyzyn balamaly túrde saılap aldy. Parlament jaqynda qabyldaǵan, jergilikti memlekettik basqarý men jergilikti ózin ózi basqarýǵa qatysty zań olardyń óz fýnksııalaryn tıimdi atqarýy úshin olarǵa qosymsha ókilettik pen qajetti qarjylyq jáne ózge de resýrstar beredi, sondaı-aq halyqtyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń qyzmetine baqylaý jasaýyn kózdeıdi.
Ulttyq quqyqtyq júıeni odan ári jańǵyrtýdyń strategııalyq maqsaty Konstıtýsııamen úndes. Jeke jáne jarııa quqyqtyń negizgi salalarynyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrý Konstıtýsııanyń quqyq qorǵaýshylyq áleýetin odan ári júzege asyrýǵa baǵyttalǵan sharalar keshenin qabyldaýdy qajetsinedi.
Quqyq buzýshylyqqa nóldik toleranttylyq (tózimdilik) qaǵıdasy árkimniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańnamasyn saqtaýǵa, ózge tulǵalardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge degen mindetinen qısyndy túrde týyndaıdy.
Tulǵa quqyqtarynyń júzege as yrylýyna berilgen konstıtýsııalyq kepildikterdi kúsheıtý, sot isin júrgizýdiń jáne quqyqtyq jaýapkershilik sharalarynyń tıimdiligin qamtamasyz etýge degen qajettilik memlekettiń qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy quqyqtyq saıasatyn bildirýdiń negizgi nysandary retinde qylmystyq, qylmystyq is júrgizýshilik, qylmystyq-atqarýshylyq zańnamany tereńdetip reformalaýǵa alyp keldi. Bul zańnamalarda quqyq qorǵaý organdarynyń, sottardyń jáne azamattardyń qylmystyq is-áreketterden buzylatyn quqyqtaryn qorǵaıtyn, qoǵamdyq qaýipsizdik pen tártipti qamtamasyz etetin, qylmystardyń aldyn alatyn, jazany jáne ózge de jaýapkershilik sharalaryn atqaratyn ózge de qurylymdardyń qyzmetiniń negizgi baǵyttary aıqyndalady.
Memleket pen qoǵamnyń qyzmeti sybaılastyqpen ymyrasyz kúresýge jumyldyrylǵan. Bul baǵytta sybaılastyqqa qarsy zańnama únemi jetildirilip, memlekettik qyzmetti «qaıta iske qosý» júrgizilýde.
Dáıektilikpen júrgizilip otyrǵan jáne aldyn ala boljaýǵa keletin syrtqy saıasat – ulttyq múddeni ilgeriletý, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý – Strategııanyń mańyzdy basymdyǵy bolyp tabylady.
Konstıtýsııaǵa saı Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq quqyqtyń prınsıpteri men normalaryn qurmetteıdi, memleketter arasynda yntymaqtastyq pen tatý kórshilik qarym-qatynas jasaý, olardyń teńdigi men bir-biriniń ishki isterine aralaspaý, halyqaralyq daýlardy beıbit jolmen sheshý saıasatyn júrgizedi, qarýly kúshti birinshi bolyp qoldanýdan bas tartady.Osy konstıtýsııalyq erejelerge negizdelgen, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan júzege asyrylyp otyrǵan elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasaty ózge eldermen tyǵyz áriptestik qarym-qatynas ornatyp, álemdik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýǵa múmkindik berdi.
Elimizdiń halyqaralyq aýqymdaǵy bastamalary eń joǵary deńgeıde júzege asyrylýda. Kúni keshe búkil álem qaýymdastyǵy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin merekeledi. Bul merekeni Qazaqstannyń usynysy boıynsha BUU Bas Assambleıasy 2009 jylǵy jeltoqsanda jarııalady (64/35 qarar). Naq osy 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly batyl sheshim qabyldaǵan bolatyn. Osy kezden bastap búkil álem Qazaqstandy ıadroǵa qarsy jahandyq qozǵalystyń kóshbasshysy retinde tanyp, tilge ala bastady.
Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń Qazaqstandy BUU Adam quqyqtary jónindegi keńesiniń múshesi etip saılaý týraly 2012 jylǵy 12 qarashadaǵy sheshimi Qazaqstannyń quqyq ústemdigin qamtamasyz etýdegi jetistikterin dáleldeıdi. Bul sheshim, sonymen qatar, memleketke adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtary salasyndaǵy jalpyǵa birdeı qabyldanǵan prınsıpterdi saqtaý boıynsha mindetter júkteıdi.
«2050» Strategııasy qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý jáne saqtaý máselelerine erekshe oryn beredi. Kópultty jáne kópkonfessıonaldy qoǵam jetistiginiń túp qazyǵy retinde barlyq azamattardyń teńquqylyǵy men olardyń Otanymyzdyń gúldenýi úshin jalpy jaýapkershiligi bolyp tabylatyn jańa qazaqstandyq patrıotızm jarııalandy.
Qazaqstan topyraǵynda álemdik jáne dástúrli dinderdiń tórt sezi ótip, olardyń basshylary bir ústel basynda jınaldy. Mundaı jetistiktiń arqaýy respýblıka Konstıtýsııasynda: respýblıka qyzmetiniń prınsıpi retinde jurttyń báriniń teńdigi men kez kelgen sebep boıynsha kemsitýge tyıym salynýy, ıdeologııalyq jáne saıası sanalýandylyq, qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyq, Parlament palatalarynda Qazaqstan halqy Assambleıasyna kvota bólinýi, ulttyq-mádenı jáne qoǵamdaǵy ózge de mańyzdy múddelerdiń eskerilýi, árkimniń óz ana tili men tól mádenıetin paıdalanýǵa, qarym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdap alýǵa quqyǵy týraly erejeler, sondaı-aq onyń normalaryn damytý maqsatynda qabyldanǵan zańnamalyq aktilerde bekitilgen. Azamattardy kez kelgen jaǵdaı boıynsha kemsitýge tyıym salý elimiz zańnamasynyń ón boıynan ótedi, bul máseleler barlyq memlekettik organdardyń erekshe nazarynda tur.
Qoryta kele, «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń dáýiri kezinde Konstıtýsııany odan ári júzege asyrýǵa arnalǵan uzaq merzimdi mańyzdy baǵdarlamalyq qujat bolyp tabylady, dep atap ótýge bolady. Strategııanyń negizgi qaǵıdalary Negizgi Zań talaptarynan tikeleı týyndaıdy, konstıtýsııalyq normalar men prınsıpterdiń uzaq merzimdi strategııalyq jalǵasymy bolyp tabylady.
Bul jańashyldyqtar ózdiginen jumys istep kete almaıdy. Júrgizilip otyrǵan reformalar sáttilikpen aıaqtalýy úshin olardy jan-jaqty, tereńinen túısiný qajet. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamalary búkil memlekettik organdardyń, azamattyq qoǵam ókilderiniń, árbir qazaqstandyqtyń tize qosyp, jumyla jumys isteýin qajet etedi.
Igor ROGOV,
Qazaqstan Respýblıkasy
Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy.
