Kúrdeli tarıh pen taǵdyrdyń talaı qıyndyǵyn kórgen halqyn danyshpan Abaı: «Jamandyqty kim kórmeıdi? Úmitin úzbek – qaıratsyzdyq. Dúnıede eshnárse de baıan joq ekeni ras, jamandyqta qaıdan baıandap qalady deısiń? Qary qalyń, qatty qystyń artynan kógi mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?», dep jigerlendirgeni málim. Dana oıyn búgin de qaıta-qaıta jańǵyrta aıtýǵa múddelimiz. О́ıtkeni ótkenniń ashy sabaǵy, mańyzdy tájirıbesi – urpaqqa qashanda taǵylym.
Aqıqatyna kelsek, elimizde jarııalanǵan tótenshe jaǵdaı men karantın – jurtshylyqty shoshytýdyń emes, saqtandyrýdyń amaly. Ras, aty aıtyp turǵandaı, tótenniń turqy men sıqy jaman. Bolmysy da bóten. Sany kóp, irkes-tirkes sharýany taban astynda sheshýge birli-jarym kisini emes, barsha jurtty jumyldyrý ońaıǵa soǵyp turǵan joq. Dál qazir komıssııanyń qaýyrt jumysynan kemshilik izdeýshilerden góri, oǵan septesýdi ózine borysh dep sanaǵandar qatary, shúkir, kóbeıip keledi. Kún-tún demeı mindetin toqtaýsyz oryndap júrgen túrli sala mamandaryna Memleket basshysy jarııa etken alǵysqa qalyń halyq ta aq-adal batasyn úıip-tógip jatyr. Jamandyqtyń aldyn alýdyń, shuǵyl da keshendi áreket qamdaýdyń arqasynda indet shyǵynyn azaıtýdyń bar múmkindigi jasaldy. Osyndaı kúrdeli kezeńde el Memleket basshysynyń baısaldy sózin kútetini ras. О́ıtkeni tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty nesheme uıymdastyrý máselelerin naqtylaý, aýqymdy iste ushyrasyp qalatyn quqyqtyq nıgılızmdi, jaıbaraqattyqty, ózge de keleńsizdikterdi boldyrmaý – ári talap, ári tegeýrin. Mundaıda túsindirý, uqtyrý, baıandaý, úılestirý jaýapkershiligi de eselep artady. Ásirese BAQ pen áleýmettik jelilerge zańnan aýytqymaý qatań eskertilse de, jelpingen, qurǵaq syrǵaqtaǵan jalǵan habarlama-boljamdarmen birge óte mańyzdy, salıqaly, salmaqty, syndarly, ekshelgen aqparattar da aralasyp, taralyp jatty. Bul endi jańarý jolyndaǵy qoǵamdyq sananyń deńgeıin bildiretin túıtkilder. Sondyqtan el kún tártibindegi eń mańyzdy másele boıynsha Memleket basshysynyń arnaıy málimdemesin asyǵa kútken edi. Tótenshe jaǵdaıdyń ekonomıkalyq, áleýmettik saldary bolatynyn atap kórsetken Qasym-Jomart Toqaev is-sharalardyń ekinshi toptamasyn júzege asyrý boıynsha baısaldy da bilikti tujyrymdamalary arqyly elimizdiń qamkóńil qalyń toptaryna uǵynyqty etip, psıhologııalyq jaǵynan tirek bolarlyqtaı jaǵymdy sheshimderin jetkizdi. Shyndyǵynda, bar sharýashylyq baılanystary kúrt úzilgen kásipkerler qaýymyna, kúnkóris qamyn ózdiginen kúıttep júrgen orta tap ókilderine mundaı sátte yqylasty sózjárdem de, is júzindegi qoldaý da óte-móte qajet edi. Ásirese barlyq toptaǵy múgedekter, balalar men jasy ulǵaıǵan aǵa urpaq – zeınetkerler muqtajy eskerilgeni, sondaı-aq mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi boıynsha kómek alý quqyǵynyń uzartylǵany aldaǵy kúnge senimdi bekemdeı tústi. Nesıege, kepildemege, salyqqa qatysty jeńildikter, medısına qyzmetkerlerin yntalandyrý, ýaqytsha jumyssyz qalǵan azamattarǵa jalaqy, resmı jumyssyz mártebesin ıelengenderge tólemaqy jóninde málimdeme mátininde anyq aıtylǵandyqtan, olardy qaıtalaýdy jón kórmedik.
«Aıtylmaǵan sózge qojasyń,
Aıtylǵan sózge qulsyń», dep halyq naqylynda aıtylǵandaı, ár tarmaqqa jaýapty memlekettik mekemeler zańdy tıesili kómekke ıe bolatyny kúmánsiz.
Bizdińshe, dál qazir ýaqytyn keshiktirýge bolmaıtyn kóktemgi egis jumystaryna jedel kirisýge jaǵdaı týǵyzylyp otyr. Kezinde «kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq» degen úndeý bolatyn. Bıyl qalyptasyp otyrǵan ahýaldy eskersek, kún kóterilgen saıyn kóleńke de qysqaratynyn oıǵa alyp, atalǵan baǵytqa barynsha kóńil bólgen durys. Onyń ústine agrarlyq nesıe korporasııasyna ústemesi 5 paıyzdan aspaıtyn 70 mıllıard teńge, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn qoldaý úshin 6 paıyzdan aspaıtyn ústememen 100 mıllıard teńge, janarmaıdy naryq baǵasynan 15 paıyz arzandatyp berý tapsyryldy. Jyldaǵydaı qumǵa sińgen sýdaı bolmaýyn nemese talan-tarajǵa túspeýin qadaǵalaý Úkimet pen Bas prokýratýraǵa, Esep komıtetine, aımaqtyq revızııa komıssııalary men qoǵamdyq keńesterge júkteldi. Halqymyzdyń densaýlyǵyn saqtaýdan keıingi basty mindet – ekonomıkamyzda daǵdarysty boldyrmaý qaraketine Memleket basshysy barlyq qarajat kózderin tartýdy tapsyrdy. Sonyń ishinde Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory, Ulttyq banktiń resýrstary men quraldary da bar.
Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy qurǵan Ulttyq qordyń qarjysyn utymdy paıdalanýymyz kerektigine basa nazar aýdardy. Bul barlyq saladaǵy jaýapty tulǵalardyń is-áreketi úshin erekshe suranys bolatynyn ańǵartsa kerek. Sondyqtan qarajattyń ashyqtyǵyn, aıqyndyǵyn jáne tıimdi jaratylýyn qamtamasyz etýdiń basqa da formalaryn qoldaný reti bar.
Máselen, naýqandy ótkizýge derbes jaýapty adamdy jáne sol salanyń bilgir mamandarynan komıssııa (halyqtyq baqylaý) belgilep, jumys barysyn BAQ arqyly halyqqa kórsetip otyrsa, sharýanyń tabysymen birge jaýapkershiligi de arta túseri anyq. Muny aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ótkenniń bárin joqqa shyǵarý nemese teristeý emes, kerisinshe jańa, erekshe jaǵdaıda berilip otyrǵan jeńildikterdiń shynaıy óndirýshige neǵurlym tezirek jetýine qamqorlyq jasaý der edik. Dál qazir qalyptasqan bıýrokratııany aýyzdyqtaý – basty faktor bolmaq. О́ıtkeni kún kóterilgen saıyn kóleńke qysqarady. Sonymen birge jekelegen aýdandar turǵyndarynyń basym kópshiligi irgesindegi úı jerin tıimdi paıdalanbaı jatqany da ótirik emes. Al ol keń kólemdegi jeke menshik jerlerden ózge, sýmen qamtamasyz etilgen úı irgesi ýchaskelerin durys paıdalaný, ıaǵnı qajetti egis pen daqyldardy, kókónis túrlerin ósirýdi, satyp alýdy uıymdastyrýshy menedjerlerdi tabý da – aýdan, qala úshin buryn qoldanylmaı kelgen tásil. Úı nemese jer ıesi óngen ónimnen paıda tabatynyna senimdi bolsa, azyq-túlik problemasyn sheshýge úles qosary sózsiz. Ol úshin ákimdik basshylary, tıisti sala mamandary jer-jerdegi árbir isti saralap, baıybyna bara túsinetin el azamattaryn jumyldyra bilýi kerek. Al kejegesi keıin tartyp, «anaý jetpeı jatyr, mynaý jetpeı jatyr» dep jeleý izdep, syltaý tabatyndarǵa qaıratty ákimder: «Ynta-yqylasyńmen qam jasasań, bári de bolady. Halyq amandyqta júrse, óz nesibesi ózine jetedi!», deıtinine senimdimiz.
Tutastaı alǵanda, Prezıdent málimdemesi eldiń alań kóńilin naqtylyqpen baıyptatyp, búgingi syn-qaterden, tótenshe jaǵdaıdan, ekonomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵar syndarly joldy nusqady. Mundaǵy árbir ekonomıkalyq tujyrym, dáıek, áleýmettik jón-joba, qaǵıdattar qarjylyq esepke qurylǵanymen ǵana emes, aýqymdy eldik parasatqa negizdelgenimen mańyzdy. Bul elimizdegi sabaqtastyq, ádilettik jáne damý jolynyń jańa kezeńin anyqtaıdy.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty
