Eskiniń jazyǵy – jańanyń qazyǵy

Aldymen mysal bolsyn. Bul bir ǵana dáıek emes, birneshesin kóz aldyńyzǵa ákeler edik, kópke topyraq shashýdan boıymyzdy aýlaq salǵandy jón sanadyq. Aıtpaqshy, qoǵamdyq kólikte bolǵan jaǵdaı bul taqyryptan taǵan tartýǵa túrtki bolǵan. 

Avtobýstyń aldyńǵy oryn­dyq­tary – ardagerler men aıaǵy aýyr kelinshekterdiki. Siz otyrýǵa asyq­pańyz. Bos bolǵan jaǵdaıda ǵana bolmasa, kóldeneń áreketińiz kózge oǵash kórinýi ǵajap emes. Alda-jalda jaıǵasa ketseńiz, jaladan jaltaryp kete almaısyz. Dese de, birde jastyǵymyzǵa ıek súıep aldyńǵy qatardaǵy bos oryndyqqa óńmeńdeı bergenimiz sol-aq edi, «táıt» degen jaǵymsyz daýys jaǵamyzdan aldy. Taqııa men shapanyn úılestire kıgen aqsaqal aýzyndaǵy qabaǵan ıtke ıe bola almaı, tilin bezedi kelip. Jastardyń olqylyǵyn ortaǵa saldy. Biraq ústinen múńkip turǵan araqtyń ıisin bárimiz elemegensip otyrdyq. Janyndaǵy ózi tektes eki shalǵa da ashy sózben tıisip otyr. Qarııanyń bul qareketine namystan jarylardaı boldyq. Biz ǵana emes, sol jerdegi adamdar da kúpti boldy. Shaldyń sózin shalyq urǵannyń sandyraǵyna baladyq ta qoıdyq. Shapanyn syılap qurmet kórsetýge oqtalǵandar bolypty, biraq olaqtyǵynan bezinse kerek. Mundaı oqıǵalarǵa júzdep kezdesýge bolady. Shapansyz shaldardyń da oıǵa sholaqtyǵyn siz ben biz jaqsy bilemiz. Oǵan dálel – búgingi qoǵamnyń kúıi. Basyndaǵy kúnqaǵarynyń sıqyna qarap shoshısyz. Búgejiktegennen ne tabamyz, bir óksik kókiregimizdi ýdaı ashytyp turǵany.

Qý jarany jalap jazǵannan ne qaıyr?! Aryq atqa jabý jap­qanmen alysqa shappasy anyq. Kisige mámilesi joq qarııalardy kórgende keýdendi kóleńke bıleıdi. Baýyry bulaq babalarym-aı dep bir týlaısyń. Nesin jasyramyz, qazir taqııa kıgender túkirigin tisiniń arasynan tastaıdy. Keneýsiz ker aıǵaı, jaltyldaǵan qyzyl sózdiń ıesindeı. Batasy da dámsiz. Aqyl surap barsań aıtatyny at ústinen qulaǵany. «О́setin eldiń qarty – qazyna, óshetin eldiń qarty – qazymyr» demeı me? Qaı ýaqytta da aqylǵa ergenniń azbaıtyny kádik. Al biz aqyldy qaıdan alamyz? Árıne aýzy ýáli, sózi altyn aqsaqaldardan. Ustazym: «Meniń akademııam aýyldyń aqsaqaldary», dep kórgen-bilgenin kóppen bólisip otyratyn. Adam ıdealsyz ómir súre almaıdy. «Ákege qarap ul ósedi, sheshege qarap qyz ósedi» degendeı, qo­ǵamnyń tárbıeshisi – qordaly qarııalar. Baıaǵyda aqsaqaldar aýylǵa qonaqqa kelgende alǵashqy suraǵy: «Bul mekende adam bar ma?», dep suraıtyn kórinedi. Sóz­ge qulaq asatyn jaly bıik, keý­desi keń kisini qazaq «adam» deı­di eken. Jaqsynyń negizgi sıpa­ty sóz mánisine baratyndyǵy. «Aýylda adam bar bolsa aýyl ala bol­maıdy», deıdi Buqar jyraý. Bir aýyldy bir-aq adam túletken. Sol kisige qoǵam eliktegen. Mine, bú­gin sol túzilimdi halyq ańsaıdy, biz ańsaımyz. Shirkin, aramyzda qazaqtyń aýyzbirshiligi men berekesin alaqanynda uıytqan tili dýaly qarııalar kóp bolsa deısiń. Bo­ıyna izgilik nury sińse, kez kel­gen máseleniń sheshimin tabýda úlken ról atqarsa, ultymyzdyń as­panynda júrgen ala bult seıiler edi.

Shyny kerek, ómirlik paıymy ólgen úlken kisiler kóbeıip barady qoǵamda. Saqaly qabyndap qalyń ósse de, kókiregi qýrap qalǵan tut aǵashyndaı. Oıǵa taıaz. Atalar kartaqumar, ájeler kınoqumar bolyp ketken. Buryn atala­ry­myz­dyń karta oınamaq túgili, «sińbirýge» ýaqyty bolmaıtyn. Ájelerimiz bolsa, urshyq ıirip, balalaryna, nemere-shóberelerine kıim toqıtyn. Qazir bári basqasha. Sodan da bolar, «Kóp jasaǵannan emes, kóp kórgennen sura» degen támsil oırandap ortaǵa shyqty emes pe?! Kóp jyl jasap, esh jetistikke jetpegen qarııalarymyz urpaqqa qalaı úlgi bolmaq? Túrli áleýmettik jelilerde kúlki bolǵan bir vıdeo esterińizde shyǵar?! Dastarqan basynda otyryp, asqa bata bere almaı, oǵan qosa sońynda «ámın» deýdiń ornyna «alyp qoıyńdar» dep aıtqan atamyz el nazaryna ilikken bolatyn. Jasyna qaramaı, jastar sekildi toıda bılegen qarttarymyz, ishimdikke salynǵan úlken kisilerdiń osyndaı jaman áreketterine qarap nalısyń. Bolashaq urpaq kimnen úlgi alýy kerek sonda?! Qoǵamǵa ashyq jol silteı alyp, durys baǵyt berip, saqalymen emes, aıtqan maqalymen jón bere biletin ata-ájeler qaıda?!

Iá, ótkendi rettep almaı, bolashaq túzelmek emes. Buryn­ǵyny aıtpaı jańa sóz oıǵa oralmaıdy. Qarııanyń qadiri ketse, ulttyń urshyǵy synady. Olar – bolat ózek. Al qoǵam bolat ózegi bar arqan sııaqty. Ishindegi bolatty sýyryp alsań, bylqyldaıdy da qalady. Ulttyq qorlarymyz da osylar. Bylaısha aıtqanda, memleketimizdiń irgetasy. Eskilikti meńgergen adamdar jańanyń qa­zyǵy emes pe? Endeshe halyqtyń minezin túzeıtin aqsaqaldarymyz kóp bolǵaı deımiz. Elimizdi ja­ly joq qarııalar men jalyny joq jastardyń otanyna aınal­dyr­maıyq!