Osy turǵyda elimizde memleket tarapynan birqatar jumys jasalǵanyn ári jasalyp ta jatqanyn otandastarymyz jaqsy sezinip, túısinip júrse kerek. Áıtse de meniń oıymsha bul máseleniń bir ǵana jaǵy men qyry sekildi kórinedi de turady. Pandemııany aýyzdyqtaý óte qıyn sharýa. Sondyqtan onyń zári synyp, ýyty qaıtý úshin eń aldymen joǵary psıhologııalyq sana men senim qajet. Eger bul eki faktor jetispese – indetpen kúres oıdaǵydaı nátıje bere qoıýy ekitalaı. Nursultan Ábishulynyń elge arnaǵan úndeýinen men osy qaǵıdatty uǵynǵandaı kúı keshtim.
Biz birinshi baılyq – densaýlyq dep, onyń qadir-qasıetin joǵary qoıa bilgen halyqtyń urpaǵymyz. Densaýlyqqa qaýip-qater tónbese, «aq jaýlyq ta, on saýlyq ta» bolatyny tabıǵı jaıt. Bul tusta atalǵan uǵymdar otbasylyq qundylyqtar men ekonomıkalyq kategorııalardy tuspaldap turǵanyn aıtýǵa tıispiz. Densaýlyǵy qalypty adam ǵana ózine-ózi ıelik etip, eńbek ete alady. Qaýipti ınfeksııa taralýy kezinde, ásirese eldegi er-azamattar eńselerin túsirmeı, óz otbasylaryna moraldyq jáne materıaldyq turǵydan qoldaý kórsetý qajet degen oıdamyn.
Osyndaı synı shaqta: «On eki músheń saý bolsa, Qara basyń – hanmen teń, On eki músheń saý bolsa –dáýlet emeı nemene, On eki músheń saý bolsa – sáýlet emeı nemene», degen halyqtyq qaǵıdalar men oı-tujyrymdardyń máni búgingi kezde kókeıge odan ári qonaqtaı túskendeı bolady. Dana halqymyz ártúrli juqpaly dertterdiń neden paıda bolatynyn ári odan qalaı saqtaný kerektigin de fılosofııalyq turǵydan zerdeleı bilgen ǵoı. Bul turǵyda dala danyshpandarynyń «qotyr qoldan juǵady» dep ósıet qaldyryp ketýi de búgingi pandemııa jaǵdaıynda saqtandyrý sharalaryn muqııat saqtaý kerektigin taǵy bir eske salady.
Álem elderin túgelge jýyq jaılaı bastaǵan qaýipti indetti adamzat balasyna jiberilip otyrǵan zildi eskertý, zardaby aýyr synaq dep túsinýge de bolady. Bir qaıǵynyń – bir qýanyshy, bir kúıinishtiń – bir súıinishi bolady demekshi, pandemııa qansha jerden qaýipti ári qorqynyshty bolǵanymen, jalpy planetalyq sana-sezimge ózgerister engizip jatqany da nazarda turýǵa tıis.
Qazirgi jahandyq qubylystarǵa oı júgirte qaraǵan adam elder men memleketter arasyndaǵy daý-janjaldar men urys-kerister baıaýlap, kerisinshe bir-birine kómek kórsetý sıpatyndaǵy oń nyshandardyń paıda bola bastaǵanyn ańǵara alady. Aıtalyq búgingi kúni Izraıl men Palestına arasyndaǵy qyrǵı-qabaq soǵys qımyldary toqtaý sheginde ekeni, teraktilik áreketterimen álemge tanylǵan Aýǵanstan da tynshý tapqanyn estip, kórip otyrmyz.
Ekinshi myńjyldyqta jer planetasynyń jan tózgisiz, aıanyshty kúıge túskenin eń aldymen ony ǵaryshtan kórip baqylaǵan ǵaryshkerler tujyrymy da barsha álem jurtshylyǵyna oı salary anyq. Onyń mánisi: jerge adam qolymen jasalǵan qııanattar men qorlyqtarǵa jol bergenderdi ǵaryshqa ákelip kórseter me edi. Sonda múmkin jerge jany ashymaıtyn qanypezerler bir sát oılanar ma edi degen gýmanıstik oıǵa taban tireıdi. Qalaı degende de búgingi búkil planetalyq aqyl-oı pandemııany birlesip jeńýge oıysyp kele jatqany oń nyshan men táýbege kelýdiń belgisi bola alady. Olardyń ómirde máńgilik eshteńe joq, bári de ózgeredi degen dıalektıkalyq damý zańdylyqtaryna súıensek, koronavırýstyń da beli búgiletin kezi keletinine eshqandaı kúmán keltirýge bolmaıdy. Bárimiz de sol kúnderge aman-esen jeteıik.
Qaı kezde de qıyndyq pen qýanyshty, aýyrtpalyq pen jaǵymdy ózgeristerdi óz halqymen bólise alatyn Elbasymyzdyń óz halqyna arnaǵan júrekjardy oı-tilegi meni osyndaı oılarǵa jeteledi.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
