COVID-19: Bizge vaksına kerek pe, álde dári kerek pe?

Osyǵan baılanysty eli­mizdegi Ulttyq bıotehno­lo­gııalyq ortalyq pen Bıolo­gııa­­lyq qaýipsizdik problema­lary­nyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty birlese otyryp COVID-19 koronavırýsyna qarsy vaksına jasaý isine kirisip ketkeni belgili. Munyń aldynda ǵana el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev COVID-19 koronavırý­syn anyqtaýǵa arnalǵan dıag­nos­tıkalyq test júıesin ázirlep shyqqany úshin Ulttyq bıoteh­nologııa ortalyǵy men Masǵut Aıqymbaev atyndaǵy Asa qa­ýipti ınfeksııalar ult­tyq ǵy­lymı ortalyǵynyń ujymd­ar­yn arnaıy quttyqtaǵan bolatyn.

Árıne qazaqstandyq ǵalym­dardyń bul baǵyttaǵy qajyrly eńbegine, az ýaqytta qol jetkizgen jetistigine tek súı­siný qajet. De­genmen de qazaqstandyq ǵalym­dar­dyń arasynda bul qaýipti in­detke qarsy vaksınadan góri pre­parat oılap tabý kerek degen pikir jıi aıtylyp júrgeni jasyryn emes.

Sonymen bizge eń aldymen ne qa­jet? Koronavırýsqa qarsy vaksına oılap tabýymyz kerek pe, joq, dári oılap tabýy­myz kerek pe? Jaqynda ǵana ǵy­lymı qaýymdastyq atynan Ult­tyq ǵy­lym akademııasynyń prezıdenti, akademık M.Jurynov naqty jáne aıqyn maqsattarǵa jarııalanǵan qarjyny tarta oty­ryp, otandyq antıvırýstyq preparattardy jasaý boıynsha memlekettik baǵ­darlama qabyldaý qa­jettigin aıtty. Álemdegi jaǵdaı­dy áńgime qylsaq, qazirgi ýaqytta túrli elderdiń 80-ge jýyq kompanııasy men zertteý uıymdary COVID-19-ǵa qarsy vaksına jasaýǵa tyrysýda. Qazirdiń ózinde olardyń beseýi adamǵa synaq júrgizip ja­tyr. Iаǵnı Qytaı adamdarǵa synaq jasaýdy bastap ketti. Al AQSh vaksınany kelesi jyldyń ortasynda shyǵarmaq. Reseı bolsa vaksınaǵa synaq jasaýdy jazdyń ortasynda bastaýǵa ýáde berip otyr. De­genmen de, birqatar maman­dar vaksınany jasap shyǵarý jýyq ara­da iske asa qoımaıtynyna se­nimdi.

Elimizdegi Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy vırýstar ekologııasy zerthanasynyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Aıdyn Qydyrmanovtyń aı­týyna qaraǵanda, COVID-19 vak­sınasynyń tez paıda bolýyna senýdiń qajeti joq sııaqty. О́ıt­keni atalǵan ekpeni jasaý já­ne sy­naqtan ótkizý uzaq, kúrdeli jáne óte qymbat prosess. Ádette oǵan kem degende 2-3 jyl qajet jáne júzdegen mıllıon dollar turady. Sonymen qatar kóptegen sebepke baılanys­ty osy indetke qarsy tıimdi vaksınany jasaýdyń bolashaǵy da bulyńǵyr. Vırýstyń mýtasııaǵa tez ushyraýy oǵan qar­sy daıyndalǵan vaksınany qoldanbaı turyp-aq tıimdiligin joqqa shyǵarýy múmkin. Osy ýaqytqa deıin qorǵanys ımmý­nıtetin qamtamasyz etetin vaksınany jasaý men onyń vırýs­pen kúresýde zardapsyzdyǵyna qatysty anyqtalmaǵan máseleler de kóp. Sonyń biri, adamnyń ım­mýnotapshylyǵy vırýsyna (VICh) qarsy vaksınany jasaýǵa 30 jyldan astam ýaqyttan beri qol jetkize almaı otyrmyz. Al kóp jaǵ­daıda bul vırýstar ózara uqsas bolyp keledi.

– Koronavırýstardyń ım­mý­nogendiligindegi mańyzdy erek­shelikteriniń biri – kópshi­li­ginde antıdenege táýeldi kúsheıý bar, – deıdi bul jóninde Aıdyn Qydyrmanov. – Basqa RNQ-dy vırýstar sııaqty koronavırýstardyń da kóbeıýinde vırýstyń syrtqy beloktarynyń quramyn aıtarlyqtaı ózgeriske soqtyratyn kóptegen qate túzi­lister júredi. Bul is júzinde sım­p­tomsyz koronavırýsy bar adamǵa vaksınasııa jasaǵanda, sol koronavırýs beloktarynyń durys tanylmaǵan «vaksınalyq» kóshirmesine kúrt kúsheıtilgen aýyr zardapty ımmýndyq qabyný reaksııalyq prosesterine ákelýi yqtımal. Vaksınadan keıingi antıdeneler konsentrasııasy vırýs­ty beıtaraptandyrýǵa qa­jetti qaýipsiz deńgeıge jetýge úlgermeýi múmkin. Bul jaǵdaıda birinshi tıpti koronavırýsqa qar­sy ımmýnıtettiń bolýy koro­navırýstyń ekinshi tú­riniń organızmge enýin jeńil­detedi. Máselen, COVID-19 (SARS-CoV2) vırýsynyń aldynda 2002-2003 jyldar aralyǵynda Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde bolǵan SARS-CoV vırýsyna qarsy ımmý­nıtet antıdenege táýeldi kú­sheıtýin kórsetti, ıaǵnı bul SARS-CoV vaksınasyn adamdarǵa qol­daný qaýipti ekeniniń dáleli.

Osylaısha vırýstyń mýta­sııaǵa tez ushyraýy men udaıy óz­gergishtigine baılanysty COVID-19-ǵa qarsy jasalatyn bola­­shaq vak­sınanyń tıimsizdigi týraly pi­kirtalas tipten, qyza túsýde. О́ıt­­keni álemniń basqa túk­pirinde tabylǵan vırýs geno­tıpteri qysqa merzim ishinde Ýhan­da alǵash paıda bolǵan vırýstan áldeqaıda ózgeshe bo­lyp otyr. Vırýstyń mundaı jyl­dam evolıýsııasy vırýstyq beloktar qurylymynyń ózgerýimen qatar júredi. Iаǵnı aldynda da­ıyndalǵan vaksınalyq prepa­rattar keıingi epıdemııalyq shtam­darǵa qarsy dármensiz. О́zińiz oı­lańyzshy, koronavırýsqa qarsy qaýipsiz ári tıimdi vaksına bıyl kúzdi qoıyp, 2021 jylǵa deıin daıyndalsa da epıdemııa tolqyndary jer sharynyń basym bóligine taralyp bolady. Sondyqtan dál qazir bul indetti aýyzdyqtaýdyń karantındi qatań saqtaýdan basqa joly joqtyǵyn kórsetedi. Iаǵnı jańa ınfeksııany emdeýge arnalǵan tıimdi dári-dármekterdiń joqtyǵy jaýǵa qarsy qarýsyz shaıqasýmen barabar degen sóz.

– Sonymen qatar osy vırýsqa qarsy vaksınanyń sátti shyǵýyna ázirge senim az, jasalǵan kúnde de vaksınanyń múlde jumys iste­meýi ábden múmkin, – deıdi bıo­logııa ǵy­lymdarynyń doktory A.Qy­­dyrmanov. – Sondyqtan bar­lyq kúsh pen qarjyny vaksına ázirleýge ǵana jumsamaǵan jón, onyń ornyna búkil álemdegideı dári-dármekter izdenisin de qatar júrgizgen áldeqaıda utym­dy. О́ıt­keni vırýsqa qarsy qor­ǵanys­tyń aldyńǵy shebinde dáriler turady. Qazirgi ýaqytta arnaıy dárilik preparattar jasaý – bul adam ómirin saqtaýǵa baǵyttalǵan eń mańyzdy másele jáne oǵan memleket tarapynan qoldaý kerek.

Qysqasy, COVID-19 taralýy­n­a qarsy utymdy kúresý men aýrý juq­tyrǵan, ásirese aýyr naý­qastardy tıimdi emdeýde vırýsqa shuǵyl tosqaýyl qoıa­tyn arnaıy preparattar qajet. О́ki­nishke qaraı mundaı preparattar áli joq jáne qazirgi ýaqytta COVID-19-dy emdeýde qoldanylatyn dáriler negizinen aǵzaǵa janama áser etedi. Qazir bul indetten emdeýde deneniń qyzýyn túsiretin, bezgekke qarsy, ilespe bakterııalyq ınfeksııalarǵa qarsy jáne taǵy basqa antıbıotıkter qoldanylýda. Budan keıde oń nátıje bolmaı da jatyr. Sondyqtan búkil álem koronavırýstardy tejeýge qabiletti vırýsqa qarsy jańa preparattardy izdeýge belsendi túrde kirisip ketken. Endi osyndaı zertteýlerdi Qazaqstanda da júrgizý qajet. Bul rette elimizde tıisti baza, vırýsolog ǵalymdar jáne osy salada júrgizilgen jumystar jetkilikti. Mysaly, Almaty qala­syndaǵy Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń vırýsqa qarsy preparattardy ázir­leýde mol tá­jirıbesi bar. Bul ortalyqta uzaq ýaqyt boıy vırýsqa qarsy belsendi ósimdik pen mıkrob tek­tes qosylystardy izdeýmen jáne olardyń negizinde ártúrli vırýs­tarǵa qarsy tıimdi jańa antıvırýstyq preparat­tar ja­saýǵa qatysty zertteý­ler júr­gizilip keledi. Korona­vırýstardy qam­tıtyn vırýstyń keń aýqymyna qarsy tıimdi birqatar ósimdik tektes preparattar jasalyp, patenttelgen. Koronavırýsqa qarsy tıimdi jańa preparattardy jasaýǵa negiz bola alatyn vırýsqa qarsy jáne ımmýnostımýlıasııalyq áseri bar jańa tabıǵı qosylystardy izdeý jumystary da júrgizilýde.

Sondaı-aq Qaraǵandy qala­syndaǵy «Fıtohımııa» Halyq­aralyq ǵylymı-óndiristik hol­dıngi AQ-men birlesip vırýsqa qar­sy belsendiligi bar jańa qosy­lystardy tabýda izdenister júrgizilýde. Mıkrobıologııa já­ne vırýsologııanyń ǵylymı-óndiristik ortalyǵy negizinde atalǵan preparattardy odan ári zertteýdiń keleshegi zor. Osy ta­qylettes zertteýler elimizdegi ózge de ǵylymı mekemelerde júr­giziledi. Bul koronavırýstyq ınfeksııamen kúresýde qoǵamymyz zárý bolyp otyrǵan tıimdi otan­dyq dári-dármekter taıaý arada jasalyp, onyń óndiriske engizilýine degen senimdi kúsheıte túsetini anyq.

Qalaı aıtsaq ta, korona­vı­rýs­­tyq pandemııaǵa baılanys­ty shuǵyl epıdemııalyq jáne eko­nomıkalyq jaǵdaı qursaýynda ǵylymı jáne qarjylyq resýrs­tardy ınfeksııamen kúreste naqty nátıje beretin mańyzdy zertteý­lerge shoǵyrlandyrý qajet. Vı­­rýs densaýlyq saqtaý, bıznes jáne ónerkásip úshin úlken qı­yn­dyq týǵyzýda. Ekonomıkalyq jaǵ­daıyna qaramastan, álemdegi el­derdiń barlyǵy derlik osy prob­le­malarǵa tap bolyp otyr. Osyǵan oraı, elimizde ýaq­tyly jáne tıimdi sharalar qabyl­dandy. Jasyratyny joq, vırýs­tyń ózine qaraǵanda ólim týǵy­zatyn vırýstyq ınfeksııalar týraly aqparat qorqynysh pen úreıdi kúsheıtip, tez taralýda. Iаǵnı álemniń ár turǵyny jańa COVID-19 koronavırýsynyń pandemııalyq taralýyna qatty alańdaýly.

Alaıda basqa vırýstyq ınfeksııalarmen salystyrǵanda, bul vırýstan ólim-jitim kórsetkishi jo­ǵary bolmasa da, tek densaýlyǵy osal toptaǵy adamdardy ǵana emes, sonymen qatar esh aýrýy joq jas­­tardy da zaqymdaıdy jáne aty burynnan belgili dárilermen em­delýi de qıyn. Sondyqtan korona­vırýs túrleriniń keń aýqymyna qarsy tıimdi jańa dárilerdi jasaý kezek kúttirmeıtin másele.